Luận án tiến sĩ: Giám sát ngân sách nhà nước của Quốc hội theo pháp luật Việt Nam

Luận án tiến sĩ nghiên cứu giám sát ngân sách nhà nước của quốc hội theo pháp luật việt nam, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng dụng trong lĩnh vực luật học tại

• Tác giả: Khấu Việt Hải
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Đức Minh
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Luật kinh tế
• Đề tài: Giám sát ngân sách nhà nước của Quốc hội theo pháp luật Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án
• 1.2. Cơ sở lý thuyết nghiên cứu
• 1.3. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ GIÁM SÁT NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT VỀ GIÁM SÁT NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC CỦA QUỐC HỘI
• 2.1. Những vấn đề lý luận về giám sát ngân sách nhà nước của Quốc hội
• 2.2. Những vấn đề lý luận về pháp luật giám sát ngân sách nhà nước của Quốc hội
• 2.3. Các yếu tố ảnh hưởng tới hoạt động giám sát ngân sách nhà nước của Quốc hội
• 2.4. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VÀ THỰC TIỄN THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ GIÁM SÁT NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC CỦA QUỐC HỘI Ở VIỆT NAM
• 3.1. Thực trạng pháp luật về giám sát ngân sách nhà nước của Quốc hội
• 3.2. Thực tiễn thực hiện pháp luật về giám sát ngân sách nhà nước của Quốc hội
• 3.3. Đánh giá thực trạng pháp luật và thực tiễn thực hiện pháp luật về giám sát ngân sách nhà nước của Quốc Hội ở Việt Nam
• 3.4. Kết luận chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: QUAN ĐIỂM, ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VÀ NÂNG CAO HIỆU QUẢ THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ GIÁM SÁT NGÂN SÁCH NƯỚC CỦA QUỐC HỘI
• 4.1. Quan điểm, định hướng hoàn thiện pháp luật về giám sát ngân sách nhà nước của Quốc hội
• 4.2. Các giải pháp hoàn thiện pháp luật về giám sát ngân sách nhà nước của Quốc hội
• 4.3. Nhóm giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về giám sát ngân sách nhà nước của Quốc hội
• 4.4. Kết luận chương 4
• PHỤ LỤC
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• KẾT LUẬN

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án

Chương này tập trung vào việc tổng hợp và phân tích các nghiên cứu liên quan đến giám sát ngân sách nhà nước và pháp luật Việt Nam. Các nghiên cứu trước đây đã đề cập đến khái niệm giám sát tài chính công, nhưng vẫn còn nhiều điểm chưa thống nhất. Tác giả Joel D. trong cuốn sách 'Changes in Congressional Oversight' đã định nghĩa giám sát là quá trình kiểm soát sự thật và điều tra các chính sách đang được triển khai. Đồng thời, tác giả cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc giám sát hành chính để đảm bảo trách nhiệm của các cơ quan hành pháp. Ngoài ra, các nghiên cứu khác như 'Quản trị nghị viện trong thế kỷ 21' cũng chỉ ra mối liên hệ giữa hoạt động lập pháp và giám sát, cho rằng giám sát là hệ quả tất yếu của chức năng lập pháp. Các nghiên cứu này đã cung cấp nền tảng lý luận quan trọng cho việc phân tích giám sát ngân sách nhà nước của Quốc hội Việt Nam.

1.1. Khái niệm và vai trò của giám sát ngân sách nhà nước

Khái niệm giám sát ngân sách nhà nước được hiểu là quá trình kiểm soát và đánh giá việc thực hiện các chính sách tài chính của nhà nước. Theo Walter J. Oleszek, giám sát của Quốc hội bao gồm việc xem xét các hành vi của cơ quan hành chính và các chương trình, chính sách mà họ quản lý. Điều này giúp đảm bảo tính minh bạch và hiệu quả trong việc sử dụng ngân sách nhà nước. Trong bối cảnh Việt Nam, giám sát ngân sách nhà nước của Quốc hội đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo tuân thủ các quy định pháp luật và nâng cao hiệu quả quản lý tài chính công.

1.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến giám sát ngân sách nhà nước

Các yếu tố ảnh hưởng đến giám sát ngân sách nhà nước bao gồm hệ thống pháp luật, cơ chế giám sát, và năng lực của các cơ quan thực hiện. Theo nghiên cứu của Viện Dân chủ Quốc gia Hoa Kỳ, việc thiếu các cơ chế giám sát chuyên sâu và độc lập có thể dẫn đến việc giám sát thiếu hiệu quả. Ở Việt Nam, các quy định pháp luật về giám sát ngân sách nhà nước còn chưa rõ ràng, đặc biệt là trong việc xác định trách nhiệm của các chủ thể chịu sự giám sát. Điều này đòi hỏi cần có sự hoàn thiện pháp luật và nâng cao năng lực giám sát của Quốc hội.

II. Những vấn đề lý luận về giám sát ngân sách nhà nước và pháp luật liên quan

Chương này đi sâu vào phân tích các vấn đề lý luận về giám sát ngân sách nhà nước và pháp luật Việt Nam. Các khái niệm cơ bản như ngân sách nhà nước, quản lý ngân sách, và kiểm soát ngân sách được làm rõ. Đồng thời, chương này cũng đề cập đến các nguyên tắc và mục tiêu của giám sát ngân sách nhà nước, bao gồm việc đảm bảo tính minh bạch, công khai và hiệu quả trong việc sử dụng ngân sách. Các hình thức giám sát như giám sát trực tiếp, giám sát gián tiếp, và giám sát chuyên sâu cũng được phân tích chi tiết. Qua đó, chương này cung cấp cơ sở lý luận vững chắc cho việc đánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp hoàn thiện pháp luật về giám sát ngân sách nhà nước của Quốc hội Việt Nam.

2.1. Khái niệm và đặc điểm của ngân sách nhà nước

Ngân sách nhà nước là công cụ quan trọng trong việc thực hiện các chính sách tài chính của nhà nước. Nó bao gồm các khoản thu và chi của nhà nước, được sử dụng để thực hiện các nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội. Đặc điểm của ngân sách nhà nước bao gồm tính pháp lý, tính công khai, và tính hiệu quả. Việc quản lý và sử dụng ngân sách nhà nước cần tuân thủ các nguyên tắc và quy định pháp luật để đảm bảo tính minh bạch và trách nhiệm.

2.2. Các hình thức giám sát ngân sách nhà nước

Các hình thức giám sát ngân sách nhà nước bao gồm giám sát trực tiếp, giám sát gián tiếp, và giám sát chuyên sâu. Giám sát trực tiếp được thực hiện thông qua các hoạt động như kiểm tra, thanh tra, và đánh giá việc thực hiện ngân sách. Giám sát gián tiếp thông qua các báo cáo và tài liệu liên quan. Giám sát chuyên sâu tập trung vào các vấn đề cụ thể trong quá trình quản lý và sử dụng ngân sách. Các hình thức này đều nhằm mục đích đảm bảo tính hiệu quả và minh bạch trong việc sử dụng ngân sách nhà nước.

III. Thực trạng pháp luật và thực tiễn thực hiện giám sát ngân sách nhà nước

Chương này phân tích thực trạng pháp luật Việt Nam và thực tiễn thực hiện giám sát ngân sách nhà nước của Quốc hội. Các quy định pháp luật hiện hành về giám sát ngân sách nhà nước được đánh giá qua các giai đoạn từ năm 2011 đến nay. Thực tiễn thực hiện cho thấy, mặc dù đã có nhiều tiến bộ, nhưng vẫn còn tồn tại nhiều hạn chế như thiếu cơ chế giám sát chuyên sâu, thiếu minh bạch trong việc công khai thông tin ngân sách, và thiếu trách nhiệm của các chủ thể chịu sự giám sát. Các nguyên nhân của những hạn chế này bao gồm sự thiếu đồng bộ trong hệ thống pháp luật, năng lực hạn chế của các cơ quan giám sát, và thiếu sự tham gia của các bên liên quan. Qua đó, chương này đưa ra các đánh giá khách quan về thực trạng và đề xuất hướng hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực hiện giám sát ngân sách nhà nước của Quốc hội.

3.1. Thực trạng pháp luật về giám sát ngân sách nhà nước

Thực trạng pháp luật Việt Nam về giám sát ngân sách nhà nước cho thấy, mặc dù đã có nhiều quy định cụ thể trong Luật Ngân sách nhà nước và Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội, nhưng vẫn còn nhiều điểm chưa rõ ràng và thiếu đồng bộ. Các quy định về trách nhiệm của các chủ thể chịu sự giám sát còn chưa cụ thể, dẫn đến việc thực hiện giám sát thiếu hiệu quả. Ngoài ra, các cơ chế giám sát chuyên sâu và độc lập còn thiếu, làm giảm tính khách quan và minh bạch trong việc đánh giá việc thực hiện ngân sách.

3.2. Thực tiễn thực hiện giám sát ngân sách nhà nước

Thực tiễn thực hiện giám sát ngân sách nhà nước của Quốc hội cho thấy, mặc dù đã có nhiều nỗ lực trong việc tăng cường hiệu quả giám sát, nhưng vẫn còn nhiều hạn chế. Các hoạt động giám sát thường mang tính hình thức, thiếu sự chuyên sâu và độc lập. Việc công khai thông tin ngân sách còn hạn chế, làm giảm tính minh bạch và trách nhiệm trong việc sử dụng ngân sách. Ngoài ra, sự tham gia của các bên liên quan như các tổ chức xã hội và người dân còn hạn chế, làm giảm tính hiệu quả của hoạt động giám sát.

IV. Quan điểm định hướng và giải pháp hoàn thiện pháp luật về giám sát ngân sách nhà nước

Chương này đề xuất các quan điểm, định hướng và giải pháp hoàn thiện pháp luật Việt Nam về giám sát ngân sách nhà nước của Quốc hội. Các quan điểm bao gồm việc tăng cường tính minh bạch, công khai, và hiệu quả trong việc sử dụng ngân sách. Các định hướng tập trung vào việc hoàn thiện hệ thống pháp luật, nâng cao năng lực giám sát của Quốc hội, và tăng cường sự tham gia của các bên liên quan. Các giải pháp cụ thể bao gồm việc sửa đổi, bổ sung các quy định pháp luật, xây dựng các cơ chế giám sát chuyên sâu và độc lập, và tăng cường công khai thông tin ngân sách. Qua đó, chương này đưa ra các đề xuất thiết thực nhằm nâng cao hiệu quả giám sát ngân sách nhà nước của Quốc hội trong bối cảnh hiện nay.

4.1. Quan điểm và định hướng hoàn thiện pháp luật

Các quan điểm hoàn thiện pháp luật Việt Nam về giám sát ngân sách nhà nước tập trung vào việc tăng cường tính minh bạch, công khai, và hiệu quả trong việc sử dụng ngân sách. Các định hướng bao gồm việc hoàn thiện hệ thống pháp luật, nâng cao năng lực giám sát của Quốc hội, và tăng cường sự tham gia của các bên liên quan. Điều này đòi hỏi cần có sự đồng bộ trong các quy định pháp luật và sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước và các tổ chức xã hội.

4.2. Các giải pháp cụ thể hoàn thiện pháp luật

Các giải pháp cụ thể để hoàn thiện pháp luật Việt Nam về giám sát ngân sách nhà nước bao gồm việc sửa đổi, bổ sung các quy định pháp luật, xây dựng các cơ chế giám sát chuyên sâu và độc lập, và tăng cường công khai thông tin ngân sách. Các giải pháp này nhằm đảm bảo tính minh bạch, công khai, và hiệu quả trong việc sử dụng ngân sách, đồng thời nâng cao năng lực giám sát của Quốc hội và sự tham gia của các bên liên quan.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ luật học với đề tài "Giám sát ngân sách nhà nước của Quốc hội theo pháp luật Việt Nam" do nghiên cứu sinh Khuất Việt Hải thực hiện tại Học viện Khoa học Xã hội thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Đức Minh (chuyên ngành Luật Kinh tế, mã số 9.07, bảo vệ năm 2023).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Ngân sách nhà nước (NSNN) là nguồn lực tài chính cốt lõi phục vụ việc thực hiện các chức năng, nhiệm vụ quản lý của Nhà nước. Nếu NSNN bị thâm hụt hoặc quản lý yếu kém sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả điều hành kinh tế vĩ mô. Do đó, hoạt động giám sát NSNN của Quốc hội – cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất – là một tất yếu khách quan nhằm phát hiện, ngăn ngừa và xử lý kịp thời các sai phạm trong toàn bộ chu trình ngân sách từ khâu lập dự toán, chấp hành đến quyết toán NSNN.

Mặc dù hệ thống pháp luật điều chỉnh hoạt động này đã từng bước được xây dựng thông qua Hiến pháp năm 2013, Luật Ngân sách nhà nước năm 2015, Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân năm 2015 cùng các văn bản hướng dẫn, thực tiễn thi hành vẫn bộc lộ nhiều điểm bất cập:

• Khái niệm giám sát tối cao của Quốc hội và giám sát của các cơ quan của Quốc hội chưa được phân định ranh giới rõ ràng, dẫn đến lúng túng trong việc xác định phạm vi và quy trách nhiệm pháp lý đối với các chủ thể chịu sự giám sát.
• Đối tượng chịu sự giám sát theo quy định còn quá rộng, dàn trải, chưa định vị được trọng tâm cần tập trung là cơ quan hành pháp (Chính phủ và các Bộ, ngành).
• Các hình thức giám sát còn thiếu tính đa dạng và tính khả thi; quy trình thực hiện một số phương thức giám sát còn mang tính hình thức.
• Công tác thu thập thông tin, điều tra, xử lý các vụ việc tài chính phức tạp còn gặp trở ngại do pháp luật chưa quy định cơ chế thành lập hoặc thuê các thiết chế chuyên môn, tổ chức đánh giá độc lập để phục vụ giám sát chuyên sâu.
• Trách nhiệm pháp lý và chế tài xử lý đối với việc thực hiện các kết luận, kiến nghị sau giám sát chưa được quy định cụ thể, dẫn đến hiệu lực thi hành kết luận giám sát chưa cao.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục tiêu tổng quát của luận án là trên cơ sở làm sáng tỏ các vấn đề lý luận và đánh giá toàn diện thực trạng pháp luật cũng như thực tiễn thi hành pháp luật về giám sát NSNN của Quốc hội, luận án đề xuất hệ thống quan điểm, định hướng và giải pháp nhằm hoàn thiện khuôn khổ pháp luật và nâng cao hiệu quả thực thi hoạt động giám sát NSNN của Quốc hội Việt Nam.

Để đạt được mục tiêu trên, luận án xác định bốn nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến pháp luật về hoạt động giám sát NSNN của Quốc hội, chỉ rõ các nội dung kế thừa và khoảng trống học thuật cần tiếp tục giải quyết.
2. Hệ thống hóa và làm sáng tỏ những vấn đề lý luận cơ bản về hoạt động giám sát NSNN của Quốc hội và pháp luật về giám sát NSNN của Quốc hội (khái niệm, đặc điểm, mục tiêu, nguyên tắc, chức năng, vai trò, hình thức, nội dung và các yếu tố tác động).
3. Phân tích, đánh giá thực trạng quy định pháp luật và thực tiễn thi hành pháp luật về giám sát NSNN của Quốc hội tại Việt Nam theo các hình thức giám sát và chu trình ngân sách; chỉ ra những ưu điểm, hạn chế và nguyên nhân của hạn chế.
4. Đề xuất các quan điểm, định hướng và hệ thống giải pháp cụ thể nhằm hoàn thiện quy định pháp luật cũng như nâng cao hiệu quả tổ chức thực hiện pháp luật về giám sát NSNN của Quốc hội trong giai đoạn đến năm 2030.

Câu hỏi nghiên cứu

Luận án giải quyết ba câu hỏi nghiên cứu trọng tâm:

1. Hoạt động giám sát NSNN của Quốc hội được hiểu như thế nào, nhằm đạt mục tiêu gì? Các hình thức và nội dung giám sát được thể hiện như thế nào? Pháp luật về giám sát NSNN của Quốc hội là gì, gồm những nội dung nào và chịu sự tác động của các yếu tố nào?
2. Các quy định pháp luật hiện hành về giám sát NSNN của Quốc hội có những ưu điểm và hạn chế nào? Thực tiễn thực thi các quy định này đã đạt hiệu quả ra sao?
3. Việc hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật về giám sát NSNN của Quốc hội trong giai đoạn tới cần tập trung theo những định hướng và nhóm giải pháp nào?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Các quan điểm, vấn đề lý luận về hoạt động giám sát NSNN của Quốc hội; hệ thống quy phạm pháp luật Việt Nam điều chỉnh hoạt động giám sát NSNN của Quốc hội; thực tiễn thi hành pháp luật về giám sát NSNN của Quốc hội tại Việt Nam.
• Phạm vi nghiên cứu:
  • Về nội dung: Tập trung nghiên cứu pháp luật về hoạt động giám sát của Quốc hội đối với các cơ quan nhà nước trong quy trình NSNN, bao gồm ba khâu: (i) giám sát xây dựng dự toán NSNN; (ii) giám sát việc thực hiện dự toán NSNN; (iii) giám sát việc thực hiện quyết toán NSNN. Luận án không đi sâu nghiên cứu hoạt động giám sát đối với các khoản nợ công.
  • Về không gian: Hoạt động giám sát của Quốc hội đối với việc quản lý, sử dụng, quyết toán NSNN trên phạm vi cả nước, bao gồm cả ngân sách trung ương (NSTW) và ngân sách địa phương (NSĐP) trong mô hình ngân sách lồng ghép.
  • Về thời gian: Khảo sát, đánh giá thực trạng pháp luật và thực tiễn thực hiện từ năm 2011 đến thời điểm hoàn thành nghiên cứu (năm 2023), định hướng hoàn thiện đến năm 2030.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trước đây

Tác giả đã tiến hành tổng thuật và phân loại các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước theo ba nhóm nội dung chính:

Nhóm nghiên cứu	Tác giả, công trình tiêu biểu	Nội dung chính được đề cập
Lý luận về giám sát và giám sát NSNN của Quốc hội/Nghị viện	- Joel D. Aberbach (2012), Changes in Congressional Oversight. - Walter J. Oleszek, Congressional Oversight: An Overview. - Yamamoto (2007), IPU (2006, 2008), ECA (2004). - Paul Posner & Chung-Keun Park (2007). - Scott W. Olson, Riccardo Pelizzo và cộng sự (2006). - Nguyễn Đình Quyền, Trần Ngọc Đường, Nguyễn Thái Phúc, Nguyễn Sĩ Dũng (2008, 2011). - Trương Thị Hồng Hà (2008), Trần Tuyết Mai (2009), Vũ Thị Mỹ Hằng (2016), Đinh Xuân Thảo, Lê Thanh Vân (2011), Nguyễn Thúy Hoa (2015), Nguyễn Thanh Tùng (2021), Nguyễn Hoàng Anh (2009).	Khẳng định giám sát là hệ quả tất yếu của lập pháp; xác định bản chất của giám sát nghị viện là kiểm soát hoạt động của nhánh hành pháp. Phân tích quyền giám sát tối cao, quyền chất vấn của ĐBQH, mối quan hệ giữa lập pháp và giám sát ngân sách, cấu trúc quyền lực và công cụ giám sát tài chính công.
Thực trạng pháp luật và thực tiễn giám sát NSNN	- Mark J. Zwick (2001), Who runs Congress? - Ngân hàng Thế giới (WB), Legislative Oversight and Budgeting: A World Perspective. - Lê Như Tiến (2009), Vũ Tiến Thản (2020), Hồ Thị Hải, Đinh Xuân Thảo & Hoàng Văn Tú (2013). - Viện Nghiên cứu Lập pháp (2015), Đoàn Đức Lương & Viên Thế Giang (2015), Phạm Thị Giang Thu (2013), Nguyễn Thị Nhung (2020), Bùi Đặng Dũng (2019).	Phân tích cơ chế giải trình tài chính công tại nhiều quốc gia; đánh giá thực trạng các quy định về chất vấn, xem xét báo cáo, giám sát chuyên đề; chỉ ra những vướng mắc trong giám sát vốn nhà nước tại doanh nghiệp, tài sản công, phân tán trong giám sát thị trường tài chính và hạn chế trong tiêu chí đánh giá thực hành tiết kiệm, chống lãng phí.
Giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả giám sát	- Walter J. Oleszek, Dự án UNDP (2009–2012). - Nguyễn Sĩ Dũng & Vũ Công Giao (2015). - Báo cáo Dự án Văn phòng Quốc hội – UNDP (2012). - Viện Nghiên cứu Lập pháp, Trịnh Thị Xuyến (2007), Phan Trung Lý (2010).	Đề xuất giải pháp kiểm soát quyền lực nhà nước; nâng cao năng lực quyết định và giám sát ngân sách của cơ quan dân cử; đổi mới quy trình chất vấn, giải trình tại UBTVQH và các Ủy ban của Quốc hội; đổi mới tổ chức và phương thức hoạt động của Quốc hội trong Nhà nước pháp quyền.

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn giải quyết

Tổng quan tài liệu cho thấy phần lớn các công trình trước đây tập trung nghiên cứu hoạt động giám sát của Quốc hội nói chung hoặc nghiên cứu giám sát NSNN trước thời điểm ban hành Hiến pháp năm 2013, Luật Ngân sách nhà nước năm 2015 và Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân năm 2015. Các khoảng trống học thuật mà luận án tập trung giải quyết gồm:

• Chưa có công trình nào nghiên cứu một cách toàn diện, có hệ thống về pháp luật giám sát NSNN của Quốc hội gắn liền với từng khâu cụ thể của chu trình ngân sách (lập dự toán, phân bổ/giao dự toán, chấp hành và quyết toán NSNN) dưới góc độ chuyên ngành Luật Kinh tế.
• Thiếu sự phân định lý luận rõ ràng giữa hoạt động giám sát NSNN của Quốc hội mang tính quyền lực nhà nước cao nhất với hoạt động thanh tra hành chính/chuyên ngành của Thanh tra Chính phủ và hoạt động kiểm toán chuyên môn của Kiểm toán Nhà nước.
• Chưa có nghiên cứu chuyên sâu về các yếu tố tác động đến pháp luật giám sát NSNN, giá trị pháp lý của kết luận giám sát và cơ chế bảo đảm thực thi các kiến nghị sau giám sát NSNN.
• Thiếu các giải pháp đồng bộ kết hợp giữa việc sửa đổi các điều khoản cụ thể trong Luật Ngân sách nhà nước năm 2015, Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân năm 2015 với việc nâng cao năng lực chuyên môn tài chính - ngân sách cho đội ngũ đại biểu Quốc hội.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khái niệm cốt lõi

Luận án tiếp cận đối tượng nghiên cứu dựa trên các hệ thống lý thuyết nền tảng của khoa học pháp lý và kinh tế học pháp luật:

• Lý thuyết về Nhà nước và pháp luật: Sử dụng để luận giải nguồn gốc quyền lực, vị trí, vai trò của Quốc hội trong việc kiểm soát quyền lực của cơ quan hành pháp thông qua công cụ tài chính - ngân sách.
• Lý thuyết về quan hệ pháp luật: Phân tích cấu trúc quan hệ giám sát giữa chủ thể giám sát (Quốc hội, UBTVQH, Hội đồng Dân tộc, các Ủy ban của Quốc hội, Đoàn đại biểu Quốc hội, đại biểu Quốc hội) và đối tượng chịu sự giám sát (các cơ quan nhà nước, tổ chức, cá nhân quản lý và sử dụng NSNN).
• Lý thuyết về hành vi và trách nhiệm pháp lý: Nhận diện các hành vi vi phạm kỷ luật tài chính - ngân sách, làm cơ sở xây dựng các chế tài pháp lý xử lý vi phạm trong chu trình ngân sách.
• Lý thuyết về giám sát tài chính và quản trị rủi ro: Phân tích yêu cầu bảo đảm an toàn hệ thống tài chính quốc gia, kiểm soát thâm hụt ngân sách, nâng cao tính công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình theo chuẩn mực quản trị hiện đại.

+----------------------------------------------------------------------------------------------------+
|                                    QUY TRÌNH NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC                                    |
|   [ 1. Lập & Giao dự toán ]  -->  [ 2. Quá trình Chấp hành NSNN ]  -->  [ 3. Quyết toán NSNN ]     |
+----------------------------------------------------------------------------------------------------+
                                                  |
                                                  v
+----------------------------------------------------------------------------------------------------+
|                            HOẠT ĐỘNG GIÁM SÁT CỦA QUỐC HỘI (PHÁP LUẬT VN)                          |
|  - Chủ thể: Quốc hội, UBTVQH, Hội đồng Dân tộc, Ủy ban TCNS, Đoàn ĐBQH, Đại biểu Quốc hội          |
|  - Hình thức: Xem xét báo cáo, Chất vấn & trả lời chất vấn, Giám sát chuyên đề, Phiên giải trình   |
|  - Nguyên tắc: Tuân thủ Hiến pháp; Khách quan, công khai, minh bạch; Không cản trở hoạt động       |
+----------------------------------------------------------------------------------------------------+

Khái niệm giám sát NSNN của Quốc hội: Là việc Quốc hội theo dõi, xem xét, đánh giá các cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan trong việc thực hiện các quy định của pháp luật về tài chính - ngân sách trong toàn bộ các khâu của quy trình ngân sách (chuẩn bị/xây dựng dự toán, chấp hành và quyết toán NSNN) nhằm đánh giá việc tuân thủ pháp luật, xử lý theo thẩm quyền hoặc yêu cầu, kiến nghị cơ quan có thẩm quyền xử lý.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin cùng các phương pháp nghiên cứu chuyên ngành:

• Phương pháp phân tích và tổng hợp: Sử dụng xuyên suốt các chương để phân tích quy định pháp luật, tổng kết lý luận và thực tiễn thi hành.
• Phương pháp luật học so sánh: So sánh quy định của Luật Ngân sách nhà nước năm 2015 và Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và HĐND năm 2015 với các đạo luật tiền nhiệm (năm 2002, 2003); tham chiếu kinh nghiệm giám sát ngân sách của nghị viện một số quốc gia.
• Phương pháp chuyên gia: Thực hiện phỏng vấn, tham vấn ý kiến chuyên gia, đại biểu Quốc hội và thành viên Ủy ban Tài chính - Ngân sách (dữ liệu tại Phụ lục số 14–17).
• Phương pháp nghiên cứu trường hợp điển hình: Phân tích các trường hợp sai phạm cụ thể trong quản lý chi thường xuyên, đầu tư công và phân bổ ngân sách để minh chứng cho các lập luận.
• Phương pháp lịch sử: Khảo cứu tiến trình phát triển của hệ thống pháp luật giám sát ngân sách tại Việt Nam từ năm 2011 đến nay.
• Phương pháp thống kê: Thu thập và xử lý các số liệu quản lý thu - chi ngân sách, các đợt giám sát chuyên đề của Quốc hội trong giai đoạn 2011–2023.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án và cơ sở lý thuyết nghiên cứu

Chương này tập trung hệ thống hóa toàn diện các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước về giám sát của nghị viện và giám sát tài chính công; phân tích các kết quả đã đạt được và chỉ rõ những vấn đề chưa được giải quyết thấu đáo. Tác giả xác lập khung cơ sở lý thuyết cho đề tài (lý thuyết nhà nước và pháp luật, quan hệ pháp luật, hành vi và trách nhiệm pháp lý, quản trị rủi ro tài chính), đồng thời công bố hệ thống 3 câu hỏi nghiên cứu, 4 nhiệm vụ và phương pháp luận áp dụng cho toàn bộ luận án.

Chương 2: Những vấn đề lý luận về giám sát ngân sách nhà nước và pháp luật về giám sát ngân sách nhà nước của Quốc hội

Chương 2 luận giải các khái niệm bản chất, đặc điểm, mục tiêu và nguyên tắc của hoạt động giám sát NSNN của Quốc hội:

• Đặc điểm cơ bản: Chủ thể giám sát mang tính quyền lực nhà nước tối cao; đối tượng giám sát là các cơ quan, tổ chức sử dụng vốn NSNN; phạm vi bao trùm toàn bộ chu trình ngân sách (cả NSTW và NSĐP trong cơ chế ngân sách lồng ghép); tính chất phức tạp đòi hỏi kỹ năng và chuyên môn sâu về kinh tế - tài chính.
• Mục tiêu giám sát: Đảm bảo tính tuân thủ pháp luật; nâng cao tính công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình; phát hiện, ngăn ngừa thất thoát, lãng phí và điều chỉnh chính sách tài chính vĩ mô phù hợp với lợi ích cử tri.
• Phân định thẩm quyền: Luận án chỉ rõ sự khác biệt giữa giám sát NSNN của Quốc hội (hoạt động mang tính quyền lực chính trị - pháp lý cao nhất) với hoạt động kiểm toán của Kiểm toán Nhà nước (cơ quan chuyên môn do Quốc hội thành lập để đánh giá, xác nhận số liệu tài chính công) và hoạt động thanh tra của Thanh tra Chính phủ (hoạt động hành chính - công vụ thuộc nhánh hành pháp).
• Ba nguyên tắc chỉ đạo: (1) Tuân thủ Hiến pháp và pháp luật; (2) Bảo đảm chính xác, khách quan, công khai, minh bạch; (3) Không làm cản trở hoạt động bình thường của cơ quan, tổ chức, cá nhân chịu sự giám sát.
• Hình thức giám sát: Bao gồm giám sát trực tiếp (chất vấn và trả lời chất vấn tại kỳ họp hoặc phiên họp UBTVQH) và giám sát gián tiếp (xem xét báo cáo tài chính - ngân sách, giải trình tại các Ủy ban, tổ chức đoàn giám sát chuyên đề).
• Các yếu tố ảnh hưởng: Thể chế chính trị - pháp lý; mô hình tổ chức bộ máy nhà nước; năng lực, cơ cấu của đại biểu Quốc hội (đặc biệt là tỷ lệ đại biểu chuyên trách); tính chuẩn xác của hệ thống thông tin dữ liệu tài chính; vai trò của bộ máy cơ quan tham mưu giúp việc và mức độ tham gia giám sát của cử tri, xã hội.

Chương 3: Thực trạng pháp luật và thực tiễn thực hiện pháp luật về giám sát ngân sách nhà nước của Quốc hội ở Việt Nam

Chương 3 phân tích chi tiết thực trạng các quy định pháp luật thực định và đánh giá thực tiễn thi hành giai đoạn 2011–2023:

• Thực trạng pháp luật: Hệ thống hóa các quy phạm điều chỉnh quyền hạn của Quốc hội, UBTVQH, Ủy ban Tài chính - Ngân sách, Hội đồng Dân tộc, các Ủy ban khác và đại biểu Quốc hội trong các văn bản: Hiến pháp 2013, Luật Tổ chức Quốc hội 2014 (sửa đổi, bổ sung 2020), Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và HĐND 2015, Luật Ngân sách nhà nước 2015, Luật Đầu tư công 2019. Phân tích cụ thể thẩm quyền giám sát trong từng khâu: lập dự toán (thảo luận, quyết định số kiểm tra, phân bổ dự toán), chấp hành dự toán (kiểm tra tiến độ thu, chi, chuyển nguồn), quyết toán ngân sách (thẩm tra báo cáo quyết toán và kết quả kiểm toán).
• Thực tiễn thực hiện: Đánh giá các đợt giám sát chuyên đề nổi bật (như giám sát về đầu tư công, nợ công, vốn trái phiếu Chính phủ, chi thường xuyên); hiệu quả các phiên chất vấn Bộ trưởng Bộ Tài chính và các thành viên Chính phủ; hoạt động giải trình tại Ủy ban Tài chính - Ngân sách; việc phối hợp sử dụng kết quả kiểm toán từ Kiểm toán Nhà nước.
• Ưu điểm đạt được: Khung pháp lý ngày càng đầy đủ; hoạt động giám sát dần đi vào chiều sâu; chất vấn và giải trình diễn ra thực chất hơn, tạo sức ép minh bạch hóa việc sử dụng ngân quỹ quốc gia.
• Hạn chế và nguyên nhân:
  • Quy định về giám sát tối cao còn mang tính khái quát, chưa xác định rõ trọng tâm vào bộ máy hành pháp.
  • Hình thức giám sát còn thiếu linh hoạt; chưa có quy định pháp lý cho phép Quốc hội thuê hoặc sử dụng các tổ chức đánh giá độc lập để thẩm định dữ liệu tài chính phức tạp.
  • Chế tài pháp lý đối với việc không thực hiện kết luận giám sát chưa nghiêm ngặt, dẫn đến tình trạng kiến nghị giám sát chậm được khắc phục.
  • Tỷ lệ đại biểu Quốc hội kiêm nhiệm còn cao; nhiều đại biểu thiếu kiến thức chuyên sâu về tài chính công; thời gian và dữ liệu cung cấp cho đại biểu nghiên cứu báo cáo ngân sách còn hạn chế.

Chương 4: Quan điểm, định hướng và giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về giám sát ngân sách nhà nước của Quốc hội

Chương 4 xây dựng hệ thống giải pháp toàn diện bao gồm:

• Quan điểm, định hướng: Hoàn thiện pháp luật phải phù hợp với chủ trương xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa; đảm bảo tính đồng bộ, thống nhất trong hệ thống pháp luật; tăng cường công khai, minh bạch, trách nhiệm giải trình và chuẩn hóa theo hướng hiện đại, chuyên nghiệp.
• Nhóm giải pháp hoàn thiện pháp luật:
  • Sửa đổi, bổ sung các quy định của Luật Ngân sách nhà nước năm 2015 và Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và HĐND năm 2015 nhằm phân định rõ thẩm quyền, quy trình giám sát từng khâu trong chu trình ngân sách.
  • Bổ sung quy định bắt buộc về trách nhiệm giải trình và chế tài cụ thể xử lý người đứng đầu cơ quan không thực hiện nghiêm túc kết luận, kiến nghị sau giám sát.
  • Thể chế hóa cơ chế cho phép các cơ quan của Quốc hội thuê chuyên gia độc lập, tổ chức tư vấn chuyên môn tham gia hỗ trợ các đoàn giám sát chuyên đề về tài chính - ngân sách.
  • Hoàn thiện quy định về thời gian gửi hồ sơ, tài liệu ngân sách cho đại biểu Quốc hội để đảm bảo đủ thời gian thẩm tra, thảo luận.
• Nhóm giải pháp nâng cao hiệu quả thực thi:
  • Đổi mới cơ cấu đại biểu Quốc hội: tăng tỷ lệ đại biểu Quốc hội chuyên trách, chú trọng lựa chọn các đại biểu có trình độ chuyên môn sâu về kinh tế, tài chính, luật học.
  • Củng cố và nâng cao năng lực bộ máy tham mưu, giúp việc của Ủy ban Tài chính - Ngân sách và Viện Nghiên cứu Lập pháp.
  • Tăng cường cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa Quốc hội với Kiểm toán Nhà nước trong việc cung cấp thông tin, phát hiện sai phạm và hậu kiểm quyết toán ngân sách.
  • Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, số hóa hệ thống dữ liệu ngân sách quốc gia phục vụ hoạt động giám sát trực tuyến của các đại biểu.

---

Kết quả và những đóng góp mới

1. Về mặt lý luận: Luận án đã hệ thống hóa và làm sâu sắc hơn những vấn đề lý luận về giám sát NSNN và pháp luật về giám sát NSNN của Quốc hội; xác định rõ khái niệm, đặc điểm, mục tiêu, nguyên tắc, chức năng và vai trò của giám sát NSNN theo chu trình ngân sách; làm rõ mối quan hệ và sự khác biệt giữa giám sát của Quốc hội với thanh tra hành chính và kiểm toán nhà nước.
2. Về mặt thực tiễn: Phân tích, đánh giá khách quan thực trạng pháp luật và thực tiễn thực hiện pháp luật về giám sát NSNN của Quốc hội Việt Nam giai đoạn 2011–2023; nhận diện chính xác các điểm nghẽn pháp lý, những bất cập trong tổ chức thực hiện và nguyên nhân căn bản dẫn đến hạn chế về hiệu lực, hiệu quả giám sát.
3. Về mặt đề xuất, kiến nghị lập pháp: Xác lập hệ thống quan điểm, định hướng đến năm 2030; đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật đồng bộ, kiến nghị sửa đổi, bổ sung cụ thể các điều luật trong Luật Ngân sách nhà nước năm 2015 và Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và HĐND năm 2015; đưa ra nhóm giải pháp về tổ chức thực hiện nhằm tăng cường tính chuyên nghiệp, độc lập và kỷ luật tài chính trong hoạt động giám sát của Quốc hội.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế của nghiên cứu: Do phạm vi tiếp cận từ góc độ chuyên ngành Luật Kinh tế và giới hạn đề tài, luận án không đi sâu phân tích toàn diện hoạt động giám sát nợ công và các quỹ tài chính nhà nước ngoài ngân sách. Dữ liệu thực tiễn được khảo sát tập trung chủ yếu trong giai đoạn từ năm 2011 đến năm 2023 theo các văn bản luật hiện hành.
• Hướng nghiên cứu tiếp theo: Tiếp tục mở rộng nghiên cứu cơ chế pháp lý giám sát đối với các quỹ tài chính nhà nước ngoài ngân sách, nợ công, vốn đầu tư của nhà nước tại các doanh nghiệp; nghiên cứu sâu hơn về khuôn khổ pháp lý cho việc áp dụng kiểm toán hoạt động và ứng dụng trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn trong quy trình giám sát số hóa của Quốc hội khi hệ thống pháp luật ngân sách tiếp tục được sửa đổi trong tương lai.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với cơ quan lập pháp và cơ quan soạn thảo: Cung cấp luận cứ khoa học và các đề xuất điều khoản sửa đổi cụ thể cho Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Ủy ban Tài chính - Ngân sách, Bộ Tư pháp, Bộ Tài chính trong quá trình sửa đổi Luật Ngân sách nhà nước năm 2015 và Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và HĐND năm 2015.
• Đối với Đại biểu Quốc hội và Đại biểu HĐND: Là tài liệu tham khảo nghiệp vụ hữu ích, giúp các đại biểu nắm vững quy trình, phương thức và kỹ năng giám sát tài chính - ngân sách qua từng khâu lập dự toán, chấp hành và quyết toán ngân sách.
• Đối với công tác đào tạo và nghiên cứu: Phục vụ giảng dạy, học tập và nghiên cứu khoa học cho giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên các chuyên ngành Luật Kinh tế, Luật Hiến pháp và Hành chính, Quản lý công và Tài chính công.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giám sát ngân sách nhà nước của Quốc hội được định nghĩa như thế nào trong luận án?

Theo luận án, giám sát NSNN của Quốc hội là việc Quốc hội theo dõi, xem xét, đánh giá các cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan trong việc thực hiện các quy định của pháp luật về tài chính - ngân sách trong toàn bộ các khâu của quy trình ngân sách, bao gồm: xây dựng dự toán, chấp hành và quyết toán NSNN nhằm đánh giá việc tuân thủ các quy định của pháp luật về NSNN, xử lý theo thẩm quyền hoặc yêu cầu, kiến nghị cơ quan có thẩm quyền xử lý.

2. Giám sát NSNN của Quốc hội khác biệt như thế nào so với hoạt động của Kiểm toán Nhà nước và Thanh tra Chính phủ?

• Giám sát NSNN của Quốc hội là hoạt động mang tính quyền lực nhà nước cao nhất (giám sát tối cao của cơ quan lập pháp), gắn liền với chức năng quyết định ngân sách và biểu quyết tín nhiệm chính trị.
• Kiểm toán Nhà nước là cơ quan chuyên môn do Quốc hội thành lập, thực hiện chức năng kiểm toán độc lập nhằm đánh giá, xác nhận tính đúng đắn, hợp pháp của số liệu tài chính công, tài sản công để cung cấp căn cứ chuyên môn cho Quốc hội.
• Thanh tra Chính phủ là cơ quan thuộc nhánh hành pháp, thực hiện thanh tra hành chính và thanh tra chuyên ngành theo quy trình nghiệp vụ hành chính nhằm phát hiện, xử lý sai phạm trong nội bộ cơ quan nhà nước và các tổ chức, cá nhân liên quan.

3. Hoạt động giám sát NSNN của Quốc hội phải tuân thủ các nguyên tắc nào?

Hoạt động này dựa trên ba nguyên tắc cơ bản:

1. Tuân thủ Hiến pháp và pháp luật (bảo đảm đúng thẩm quyền, trình tự, thủ tục luật định).
2. Bảo đảm chính xác, khách quan, công khai, minh bạch (kết luận dựa trên số liệu thực tế chính xác; kết quả giám sát được báo cáo trước cử tri qua các phương tiện thông tin đại chúng).
3. Không làm cản trở đến hoạt động bình thường của cơ quan, tổ chức, cá nhân chịu sự giám sát.

4. Luận án chỉ ra những bất cập lớn nào trong quy định pháp luật thực định hiện hành?

Luận án chỉ ra các bất cập chính: khái niệm giám sát tối cao chưa phân định rõ với giám sát của các cơ quan Quốc hội; đối tượng giám sát quá rộng làm dàn trải nguồn lực; hình thức giám sát chưa đa dạng; thiếu cơ chế pháp lý để thuê hoặc thành lập các tổ chức đánh giá độc lập hỗ trợ kỹ thuật; chưa có chế tài pháp lý rõ ràng, nghiêm ngặt đối với việc chậm hoặc không thực hiện các kết luận, kiến nghị sau giám sát.

5. Luận án đề xuất sửa đổi những văn bản quy phạm pháp luật cụ thể nào?

Luận án kiến nghị sửa đổi, bổ sung các quy định cụ thể tại:

• Luật Ngân sách nhà nước năm 2015 (các quy định về quy trình lập dự toán, chấp hành, thẩm tra quyết toán và thời hạn cung cấp hồ sơ ngân sách).
• Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân năm 2015 (các quy định về thẩm quyền giải trình, cơ chế hậu giám sát, sự tham gia của chuyên gia độc lập và chế tài xử lý trách nhiệm người đứng đầu).

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Khuất Việt Hải đã giải quyết một cách có hệ thống những vấn đề lý luận và thực tiễn về giám sát NSNN của Quốc hội theo pháp luật Việt Nam. Bằng việc tiếp cận theo chu trình ngân sách và chuyên ngành Luật Kinh tế, công trình đã làm rõ bản chất quyền lực, chức năng và các nguyên tắc cốt lõi của hoạt động giám sát ngân sách. Các đánh giá thực trạng giai đoạn 2011–2023 đã phản ánh đúng những thành tựu và hạn chế trong khung pháp lý cũng như tổ chức thi hành. Hệ thống giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao năng lực chủ thể giám sát được đề xuất có giá trị thực tiễn cao, đóng góp thiết thực vào tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền và lành mạnh hóa nền tài chính quốc gia.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án 1. Tình hình nghiên cứu lý luận về giám sát, giám sát ngân sách nhà nước và giám sát ngân sách nhà nước của Quốc hội Hiện nay khái niệm giám sát tài chính công (trong đó có giám sát NSNN) của Quốc hội là không thống nhất. Khái niệm giám sát đã được đề cập trong cuốn “Changes in Congressional Oversight, American Behavioral Scientist Press” (Những thay đổi trong lĩnh vực giám sát của QH Mỹ), 2012 của Joel D.

Trong tác phẩm này, tác giả đã đưa ra các quan điểm về giám sát, theo đó, “Giám sát là sự kiểm soát sự thật và bao gồm các cuộc điều tra về chính sách đang và sẽ được triển khai; điều tra về hoạt động hành chính và việc kêu gọi cơ quan hành pháp phải chịu trách nhiệm với hoạt động của họ”. Tác giả cũng cho rằng hành vi của các nhà lập pháp sẽ tạo ra tác động đối với hành vi của cơ quan hành chính quan liêu; giám sát hành chính là cần thiết bởi nó tạo ra cơ chế mà những nhà quản lý hành chính có thể ảnh hưởng đến chúng ta theo những cách cơ bản. Khái niệm giám sát của nghị viện cũng được bàn luận trong cuốn sách “Quản trị nghị viện trong thế kỷ 21: Niên giám Egpa” trong đó, tác giả đã chỉ rõ: giám sát thực thi luật là hệ quả tất yếu của chức năng lập pháp. Chỉ có việc giám sát quá trình thực thi luật, các thành viên nghị viện mới có thể phát hiện được các lỗ hổng của pháp luật và hoạt động nhằm sửa chữa những giải thích sai lầm và việc áp dụng pháp luật không đúng đắn của cơ quan hành pháp.

Khái niệm giám sát chỉ ra mối liên hệ trực tiếp giữa hoạt động lập pháp và giám sát cũng được đưa ra trong một báo cáo của Viện dân chủ quốc gia (Hoa Kỳ) về tăng cường năng lực của cơ quan lập pháp trong mối liên hệ giữa cơ quan lập pháp và cơ quan hành pháp, theo đó, giám sát của nghị viện được định nghĩa: “là những hoạt động đương nhiên tiếp theo hoạt động lập pháp. Sau khi tiến hành các hoạt động lập pháp, vai trò cơ bản của cơ quan lập pháp là xem xét liệu các đạo luật có được thực thi hiệu quả hay không và liệu trên thực tế các đạo luật có định rõ và giải quyết được các vấn đề như dự định của các nhà soạn thảo hay không”. Bên cạnh đó, tác giả Walter J. Oleszek – chuyên gia cao cấp của Chính phủ Mỹ trong bài viết “Giám sát Quốc 8 i hội: Tổng quan” (Walter J.4] cho rằng, giám sát của Quốc hội được hiểu là việc Quốc hội xem xét các hành vi của các cơ quan hành chính liên bang và các chương trình, chính sách mà họ quản lý, bao gồm đánh giá diễn ra trong khi thực hiện cũng như đánh giá sau đó.

Ngoài ra, tác giả khẳng định, giám sát là một hoạt động phổ biến xảy ra ở Capitol Hill dưới nhiều hình thức khác nhau, nó được thực hiện trong các phiên điều trần, các cuộc họp, hoặc thậm chí trong cả các hoạt động khác không được ghi nhận là "giám sát". Ví dụ, trong các cuộc họp ủy ban về xây dựng pháp luật, trong các cuộc làm việc của các đại biểu, chuyên gia và nhân viên của QH với các quan chức hành pháp, các nhà lãnh đạo hành chính [139]. Trong khi đó, Yamamoto (2007) lại nêu ra khái niệm giám sát của Quốc hội là việc rà soát, theo dõi và giám sát Chính phủ và các cơ quan công quyền, bao gồm cả việc thực hiện các chính sách và pháp luật. Quan niệm này dựa trên mục đích và tính chất của hoạt động giám sát chứ không phải dựa trên các giai đoạn thực hiện [136; tr.

Đặc biệt, các tổ chức liên nghị viện thế giới và khu vực, trong đó có Tổ chức Liên minh Nghị viện thế giới (IPU) đã có nhiều hội nghị, hội thảo, nhiều nghiên cứu được đặt hàng để bàn về lý luận và thực tiễn HĐGS của Quốc hội ở các nước khác nhau, đề ra những chuẩn mực chung và mục tiêu chung của HĐGS của nghị viện và các nghị sĩ. Trên cơ sở đó, IPU đã phát hành nhiều tài liệu hướng dẫn quan trọng cho việc xây dựng một Quốc hội dân chủ và giám sát hiệu quả, trong đó có các bài viết về Nghị viện và nền dân chủ trong thế kỷ 21, hướng dẫn thực hiện (2006), Bộ công cụ và các tiêu chí để đánh giá về các nghị viện trên thế giới (2008). Theo các tác giả, định nghĩa điển hình cho giám sát là của nghị viện là chức năng kiểm soát đối với hoạt động công quyền của các cá nhân và tổ chức thuộc Chính phủ. Đồng thời, giám sát cũng được coi là một nỗ lực của cơ quan lập pháp trong phát hiện và khắc phục các vi phạm của cơ quan hành pháp đối với các mục tiêu của cơ quan lập pháp đặt ra trong luật.

Nguyên tắc chủ yếu trong giám sát của cơ quan lập pháp là kiểm soát Chính phủ và bảo đảm Chính phủ chịu trách nhiệm về những chính sách và hoạt động của mình. - Vai trò của cơ quan lập pháp trong quy trình ngân sách: “The Role of Parliament in Promoting Good Governance” (Vai trò của Nghị viện trong đẩy mạnh quản trị nhà nước tốt) của Economic Commission for Africa (2004) [136]; công trình “Role of the Legislature in the Budget Process: Recent Trends and 9 i Innovations” (Vai trò của cơ quan lập pháp trong quy trình ngân sách: Những xu hướng hiện nay và những đổi mới) của tác giả Paul Posner and Chung - Keun Park (2007). Công trình này nhấn mạnh việc giám sát của cơ quan lập pháp nhằm đảm bảo hạn chế sự tuỳ tiện, thiếu tuân thủ luật pháp của các cơ quan hành pháp tại các quốc gia. - Chức năng giám sát của Quốc hội: trong Cuốn sách Changes in Congressional Oversight (Những sự thay đổi trong lĩnh vực giám sát Quốc hội Mỹ), tác giả JOEL D.

ABERBACH, American Behavioral Scientist. Cuốn sách nghiên cứu mối quan tâm ngày càng lớn của Quốc hội Mỹ đối với chức năng giám sát (giám sát Quốc hội đối với hoạt động của các bộ, cơ quan và ủy ban, và các chương trình, chính sách do họ quản lý). Các nhân tố thúc đẩy và tăng cường chất lượng giám sát và phân tích các xu hướng cách thức giám sát ủy ban của Quốc hội. Tác giả đưa ra các quan điểm về giám sát, trong đó “giám sát là sự kiểm soát sự thật và bao gồm các cuộc điều tra về chính sách đang và sẽ được triển khai; điều tra về hoạt động hành chính và việc kêu gọi cơ quan hành pháp phải chịu trách nhiệm với hoạt động của họ”, tác giả cũng cho rằng hành vi của các nhà lập pháp sẽ tạo ra tác động đối với hành vi của cơ quan hành chính quan liêu; giám sát hành chính là cần thiết bởi nó tạo ra cơ chế mà những nhà quản lý hành chính có thể ảnh hưởng đến chúng ta theo những cách cơ bản.

“Cơ quan lập pháp và hoạt động giám sát”, (2006), Văn phòng Quốc hội biên dịch và giới thiệu. Cuốn sách là tập hợp của 9 chuyên đề nghiên cứu riêng biệt của các nhà nghiên cứu hàng đầu về nghị viện là Scott W.Olson, Riccardo Pelizzo, Timothy J.Remington, Edward Schneier, Keith Schulz, Mark Shepard và Frederick C. Các công trình này nghiên cứu hoạt động giám sát của Quốc hội/nghị viện, từ những vấn đề chung cho đến kinh nghiệm hoạt động giám sát của nghị viện từng quốc gia điển hình (Liên bang Nga, Nghị viện một số nước Trung và Đông Âu, Nghị viện Indonesia). Các tác giả cũng đưa ra một số bài học kinh nghiệm trong việc bảo đảm thi hành các kết luận giám sát của Quốc hội, phân tích và làm rõ giá trị pháp lý về kết luận giám sát của Quốc hội các nước.

Pháp luật và việc hoàn thiện hệ thống pháp luật về ĐBQH là một trong những vấn đề quan trọng đã được Luận án tiến sỹ với Đề tài “Hoàn thiện pháp luật về đại biểu Quốc hội ở Việt Nam hiện nay” của tác giả Nguyễn Đình Quyền 10 i nghiên cứu và phân tích. Đề tài đã phát triển cơ sở lý luận và thực tiễn của việc hoàn thiện pháp luật về ĐBQH, đáp ứng yêu cầu xây dựng nhà nước pháp quyền. Cụ thể là đã xây dựng và luận chứng bản chất, đặc điểm của ĐBQH, đưa ra các tiêu chí hoàn thiện pháp luật về ĐBQH trong điều kiện đổi mới Quốc hội và thực hiện chiến lược xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam. Bên cạnh đó, Luận án cũng nghiên cứu về quá trình hình thành và phát triển của chế định pháp luật về ĐBQH ở Việt Nam.

Khái niệm giám sát tối cao của Quốc hội đã được tác giả Trần Ngọc Đường phân tích và kết luận, trong đó nêu rõ phạm vi của quyền giám sát tối cao của Quốc hội là các cơ quan nhà nước ở trung ương và đối tượng của HĐGS nhằm vào hoạt động của các cơ quan, cá nhân được Quốc hội bầu và phê chuẩn. Tác giả cho rằng giám sát của Quốc hội là quyền hạn và nhiệm vụ của Quốc hội xem xét hoạt động của các cơ quan, cá nhân đứng đầu các cơ quan nhà nước ở trung ương trong việc ban hành văn bản quy phạm pháp luật, trong tổ chức và thực hiện Hiến pháp, luật và nghị quyết của Quốc hội, được tiến hành tại các kỳ họp của Quốc hội và căn cứ vào kết quả giám sát, Quốc hội xác định các hậu quả pháp lý phù hợp với nội dung giám sát thể hiện bằng hình thức văn bản là nghị quyết. Tác giả Nguyễn Thái Phúc trong bài viết “Về HĐGS của Quốc hội” khẳng định chỉ có Quốc hội tại các phiên họp toàn thể mới có thẩm quyền giám sát tối cao. Còn HĐGS của các chủ thể khác thuộc hệ thống các cơ quan của Quốc hội (UBTVQH, HĐDT, các UB, Đoàn ĐBQH và ĐBQH) có tính chất phái sinh từ quyền giám sát của QH nên không có quyền giám sát tối cao.

Kể cả trong trường hợp ĐBQH thực hiện quyền chất vấn thì bản thân hoạt động chất vấn của đại biểu không phải là HĐGS tối cao, đó chỉ là việc thu thập, tổng hợp, kiểm tra, xác minh thông tin giám sát; đại biểu nêu ý kiến cá nhân về những thông tin đó nhưng kết luận cuối cùng vẫn thuộc về thẩm quyền của Quốc hội.