Luận án tiến sĩ nghiên cứu về cò ke ôống kháo của người Mường tại Hòa Bình

Luận án tiến sĩ nghiên cứu sâu về cò ke ôống kháo của người Mường ở Hòa Bình, khám phá giá trị văn hóa và ý nghĩa truyền thống độc đáo.

• Tác giả: Trần Bạch Dương
• Người hướng dẫn: PGS. Kiều Trung Sơn
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Văn hóa học
• Đề tài: Cò ke ôống kháo của người Mường ở Hòa Bình
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.2. Tình hình nghiên cứu về văn hóa và âm nhạc Mường
• 1.3. Các nghiên cứu âm nhạc Việt Nam từ góc tiếp cận Văn hóa học
• 1.4. Các nghiên cứu âm nhạc Việt Nam từ góc tiếp cận Dân tộc nhạc học (Ethnomusicology)
• 1.5. Giới thuyết các khái niệm sử dụng trong luận án
• 1.6. Khung lý thuyết của luận án
• 1.7. Khái quát về địa bàn nghiên cứu
• 1.8. Người Mường với vùng đất Hòa Bình
• 1.9. Khái quát về 03 điểm nghiên cứu
• 1.10. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: KHÁI QUÁT VỀ “CÒ KE ÔỐNG KHÁO”
• 2.1. Nhận diện “Cò ke ôống kháo”
• 2.2. Tên gọi “Cò ke ôống kháo”
• 2.3. Tổ chức của ban nhạc “Cò ke ôống kháo”
• 2.4. Không gian tồn tại của “Cò ke ôống kháo”
• 2.5. Các yếu tố nghệ thuật trong biểu diễn “Cò ke ôống kháo”
• 2.6. Sự đa dạng về tên gọi các bài bản
• 2.7. Đặc điểm “lặp lại” và “nối bài” trong trình diễn
• 2.8. Biến hóa lòng bản trong âm nhạc “Cò ke ôống kháo”
• 2.9. Giọng và điệu thức. Cách thức hòa tấu
• 2.10. Kỹ thuật sử dụng nhạc khí
• 2.11. Cách thức chế tác và cấu tạo nhạc khí
• 2.12. Nghệ nhân “Cò ke ôống kháo”
• 2.13. Quá trình trở thành nghệ nhân “Cò ke ôống kháo”
• 2.14. Nghệ nhân trong đời sống hàng ngày
• 2.15. Vai trò của “Cò ke ôống kháo” đối với nghệ nhân
• 2.16. “Cò ke ôống kháo” kiến tạo vị thế xã hội của nghệ nhân trong cộng đồng
• 2.17. Giá trị nghệ thuật của “Cò ke ôống kháo” đối với nghệ nhân
• 2.18. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: “CÒ KE ÔỐNG KHÁO” TRONG ĐỜI SỐNG VĂN HÓA NGƯỜI MƯỜNG VÀ NHỮNG BIẾN ĐỔI HIỆN NAY
• 3.1. “Cò ke ôống kháo” trong đời sống văn hóa người Mường
• 3.2. “Cò ke ôống kháo” trong đám tang
• 3.3. “Cò ke ôống kháo” trong lễ hội
• 3.4. Tập luyện và truyền dạy “Cò ke ôống kháo”
• 3.5. Biến đổi về trình diễn “Cò ke ôống kháo” hiện nay
• 3.6. Biến đổi về trình diễn trong đám tang
• 3.7. Biến đổi về trình diễn trong lễ hội
• 3.8. Sự mở rộng phạm vi thực hành, trình diễn
• 3.9. Nguyên nhân biến đổi
• 3.10. Nguyên nhân khách quan
• 3.11. Nguyên nhân chủ quan
• 3.12. Vai trò, ý nghĩa của “Cò ke ôống kháo” đối với cộng đồng Mường
• 3.13. “Cò ke ôống kháo” đáp ứng nhu cầu thẩm mỹ
• 3.14. “Cò ke ôống kháo” tạo sự đồng cảm và chia sẻ
• 3.15. Vai trò, ý nghĩa của “Cò ke ôống kháo” trong sự biến đổi hiện nay
• 3.16. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: “CÒ KE ÔỐNG KHÁO”: TIẾP BIẾN VĂN HÓA VÀ SỰ BIỂU HIỆN BẢN SẮC TỘC NGƯỜI
• 4.1. “Cò ke ôống kháo” trong sự giao lưu, tiếp biến văn hóa Kinh - Mường
• 4.2. Hiện tượng tương đồng văn hóa Kinh - Mường
• 4.3. Vị trí của “Cò ke ôống kháo” trong âm nhạc truyền thống Mường
• 4.4. Vị trí của “Cò ke ôống kháo” trong âm nhạc truyền thống Việt Nam
• 4.5. So sánh “Cò ke ôống kháo” với một số tổ chức âm nhạc của người Kinh
• 4.6. Giả thuyết về nguồn gốc của “Cò ke ôống kháo”
• 4.7. Bản sắc văn hóa Mường nhìn từ “Cò ke ôống kháo”
• 4.8. Ý thức về văn hóa tộc người
• 4.9. Thị hiếu âm nhạc người Mường thể hiện qua “Cò ke ôống kháo”
• 4.10. “Cò ke ôống kháo” với vấn đề bảo tồn, phát huy giá trị di sản
• 4.11. Yêu cầu, cách thức đối với nhiệm vụ bảo tồn nguyên trạng
• 4.12. Yêu cầu, cách thức đối với nhiệm vụ bảo tồn kế thừa, phát triển
• 4.13. Tiểu kết chương 4
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu

Chương này cung cấp cái nhìn tổng quan về các nghiên cứu liên quan đến văn hóa Mường và âm nhạc Mường, đặc biệt là Cò ke ôống kháo. Các nghiên cứu từ đầu thế kỷ XX đến nay được phân tích, bao gồm cả các công trình của học giả người Pháp và Việt Nam. Những nghiên cứu này tập trung vào các khía cạnh như truyền thống Mường, nghiên cứu văn hóa, và nghiên cứu dân tộc. Tuy nhiên, Cò ke ôống kháo vẫn là một chủ đề ít được khám phá, tạo ra khoảng trống nghiên cứu mà luận án này hướng tới lấp đầy.

1.1. Tình hình nghiên cứu về văn hóa và âm nhạc Mường

Các nghiên cứu về văn hóa Mường và âm nhạc Mường đã được thực hiện từ đầu thế kỷ XX, với sự đóng góp của các học giả người Pháp như Pierre Grossin và Jean Cuisinier. Các công trình này tập trung vào đặc điểm văn hóa Mường, tập quán người Mường, và nghiên cứu lịch sử. Từ sau năm 1945, các học giả Việt Nam tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về văn hóa Mường, nhưng Cò ke ôống kháo vẫn chưa được chú ý đúng mức.

1.2. Các nghiên cứu âm nhạc Việt Nam từ góc tiếp cận Văn hóa học

Các nghiên cứu âm nhạc Việt Nam từ góc độ Văn hóa học đã đề cập đến sự giao thoa giữa âm nhạc truyền thống và văn hóa dân tộc. Tuy nhiên, Cò ke ôống kháo của người Mường ở Hòa Bình vẫn là một chủ đề ít được khai thác. Luận án này nhằm làm rõ vai trò của Cò ke ôống kháo trong bối cảnh văn hóa Mường và sự biến đổi của nó trong thời kỳ hiện đại.

II. Khái quát về Cò ke ôống kháo

Chương này tập trung vào việc nhận diện và phân tích Cò ke ôống kháo như một hình thức âm nhạc dân gian của người Mường ở Hòa Bình. Các yếu tố như tên gọi, tổ chức ban nhạc, không gian biểu diễn, và kỹ thuật sử dụng nhạc khí được khảo sát chi tiết. Cò ke ôống kháo không chỉ là một hình thức giải trí mà còn đóng vai trò quan trọng trong các nghi lễ và lễ hội của người Mường.

2.1. Nhận diện Cò ke ôống kháo

Cò ke ôống kháo là một hình thức âm nhạc dân gian độc đáo của người Mường, thường được biểu diễn trong các dịp lễ hội và tang lễ. Tên gọi của nó phản ánh sự kết hợp giữa các nhạc cụ truyền thống như cò ke và ống kháo. Ban nhạc thường gồm các nghệ nhân có kỹ năng cao, và không gian biểu diễn thường là các sự kiện cộng đồng.

2.2. Giá trị nghệ thuật của Cò ke ôống kháo

Cò ke ôống kháo mang giá trị nghệ thuật cao, thể hiện qua kỹ thuật biểu diễn tinh tế và sự đa dạng trong các bài bản âm nhạc. Nó không chỉ là một hình thức giải trí mà còn là phương tiện để người Mường thể hiện bản sắc văn hóa và duy trì truyền thống Mường.

III. Cò ke ôống kháo trong đời sống văn hóa người Mường

Chương này khảo sát vai trò của Cò ke ôống kháo trong đời sống văn hóa của người Mường, đặc biệt là trong các nghi lễ và lễ hội. Sự biến đổi của Cò ke ôống kháo trong bối cảnh hiện đại cũng được phân tích, bao gồm cả nguyên nhân khách quan và chủ quan dẫn đến những thay đổi này.

3.1. Cò ke ôống kháo trong đám tang và lễ hội

Cò ke ôống kháo đóng vai trò quan trọng trong các nghi lễ tang ma và lễ hội của người Mường. Nó không chỉ tạo không khí trang nghiêm mà còn giúp cộng đồng gắn kết và chia sẻ cảm xúc. Sự biến đổi trong cách thức biểu diễn hiện nay phản ánh sự thích nghi của Cò ke ôống kháo với bối cảnh văn hóa hiện đại.

3.2. Nguyên nhân biến đổi của Cò ke ôống kháo

Sự biến đổi của Cò ke ôống kháo được xem xét từ cả góc độ khách quan (như sự phát triển kinh tế và xã hội) và chủ quan (như sự thay đổi trong thị hiếu âm nhạc của cộng đồng). Những yếu tố này đã tác động đến cách thức biểu diễn và vai trò của Cò ke ôống kháo trong đời sống văn hóa người Mường.

IV. Cò ke ôống kháo Tiếp biến văn hóa và bản sắc tộc người

Chương này tập trung vào việc phân tích Cò ke ôống kháo như một biểu hiện của bản sắc văn hóa Mường trong quá trình giao lưu và tiếp biến văn hóa với người Kinh. Luận án cũng đề cập đến vai trò của Cò ke ôống kháo trong việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa Mường.

4.1. Giao lưu văn hóa Kinh Mường

Cò ke ôống kháo được xem xét trong bối cảnh giao lưu văn hóa giữa người Kinh và người Mường. Sự tương đồng và khác biệt giữa Cò ke ôống kháo và các hình thức âm nhạc truyền thống của người Kinh được phân tích, làm rõ mối quan hệ văn hóa giữa hai tộc người.

4.2. Bảo tồn và phát huy giá trị di sản

Luận án đề xuất các phương pháp bảo tồn và phát huy giá trị của Cò ke ôống kháo trong bối cảnh hiện đại. Điều này bao gồm việc duy trì nguyên trạng và kế thừa, phát triển các yếu tố văn hóa truyền thống của người Mường.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu văn hóa tộc người tại khu vực miền núi phía Bắc Việt Nam từ lâu đã xác lập vị thế nền tảng thông qua các công trình kinh điển về địa lý nhân văn và dân tộc học của Pierre Grossin (1926) và Jean Cuisinier (1948). Tuy nhiên, trong khi các biểu tượng văn hóa cổ truyền như nghệ thuật Chiêng Xắc bùa, diễn xướng Mo Mường, hay hoa văn cạp váy (Nguyễn Từ Chi, 2020) nhận được sự quan tâm sâu sắc, thì sinh hoạt khí nhạc dân gian "Cò ke ôống kháo" lại tồn tại như một "khoảng trống học thuật" (research gap) chưa từng có công trình chuyên khảo nào giải mã toàn diện. Luận án tiến sĩ Văn hóa học "Cò ke ôống kháo" của người Mường ở Hòa Bình (Mã số: 9 22 90 40) do nghiên cứu sinh Trần Bạch Dương thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Kiều Trung Sơn tại Học viện Khoa học Xã hội (2023) là công trình tiên phong tiếp cận đối tượng này dưới góc nhìn liên ngành Văn hóa học và Dân tộc nhạc học (Ethnomusicology).

Nghiên cứu tập trung giải quyết 03 câu hỏi nghiên cứu cốt lõi (Research Questions - RQ):

• RQ1: Diện mạo, cấu trúc nghệ thuật và phương thức hòa tấu của dàn nhạc "Cò ke ôống kháo" được tổ chức như thế nào trong tương quan với hệ thống bài bản khí nhạc cổ truyền?
• RQ2: "Cò ke ôống kháo" vận động, thích ứng và biến đổi ra sao trong đời sống văn hóa Mường từ mốc lịch sử 1986 (Đổi mới) đến năm 2023 dưới tác động của đô thị hóa và kinh tế thị trường?
• RQ3: Bản sắc văn hóa tộc người và hiện tượng tiếp biến văn hóa Kinh - Mường được phản ánh, biểu đạt như thế nào thông qua thực hành âm nhạc này?

Tương ứng với các câu hỏi trên, luận án kiểm chứng 02 giả thuyết chính (Hypotheses - H):

• H1: "Cò ke ôống kháo" không phải là một thực hành âm nhạc biệt lập mà là kết quả của quá trình giao lưu, tiếp thu và biến đổi sáng tạo (acculturation) giữa âm nhạc cổ truyền Kinh (tiêu biểu là dàn Bát âm) và thẩm mỹ bản địa Mường.
• H2: Sự tồn tại bền bỉ của "Cò ke ôống kháo" trong bối cảnh đương đại vận hành dựa trên cơ chế kiến tạo vị thế xã hội của nghệ nhân và năng lực thích ứng chức năng từ không gian thiêng (tang lễ, lễ hội) sang không gian sân khấu hóa và du lịch cộng đồng.

Phạm vi nghiên cứu bao quát địa bàn tỉnh Hòa Bình với dung lượng điều tra xã hội học và điền dã chuyên sâu tại 03 tọa độ tiêu biểu cho các lát cắt môi trường sinh thái - xã hội khác nhau: xã Sủ Ngòi (thành phố Hòa Bình - môi trường đô thị hóa đan xen Kinh - Mường), xã Phong Phú (huyện Tân Lạc - trung tâm Mường Bi cổ truyền dọc trục giao thương Quốc lộ 6), và xã Nhân Nghĩa (huyện Lạc Sơn - vùng lõi Mường Vang thuần nông hẻo lánh). Luận án xác lập đóng góp đột phá khi khảo sát trên 30 nghệ nhân, thu âm, ký âm và hệ thống hóa bài bản khí nhạc Mường, tạo lập cơ sở dữ liệu di sản chưa từng có trong lịch sử nghiên cứu âm nhạc dân gian Việt Nam.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn về âm nhạc và văn hóa Mường cho thấy ba dòng nghiên cứu (major streams) chủ đạo:

Dòng nghiên cứu dân tộc học và nhân văn Mường: Khởi đầu từ Pierre Grossin (1926) với các ghi chép khái quát tại Tỉnh Mường, Hòa Bình và Jean Cuisinier (1948) với chuyên khảo kinh điển Người Mường - Địa lý nhân văn và xã hội học. Sau năm 1945, các học giả bản địa như Bùi Văn Kín, Mai Văn Trí, Nguyễn Phụng (1972), Trần Từ (1996), Lương Quỳnh Khuê (2008), và Nguyễn Tuệ Chi (2015) đã khắc họa diện mạo biến đổi văn hóa Mường dưới các áp lực thể chế và du lịch hóa. Tuy nhiên, các tác giả chủ yếu tiếp cận ở giác độ phong tục, thiết chế xã hội nhà lang hoặc trang phục, bỏ ngỏ mảng khí nhạc thính phòng dân gian.

Dòng nghiên cứu dân ca và nhạc khí cổ truyền: Các công trình sưu tầm dân ca của Quách Giao, Bùi Thiện (1960, 2003) ghi chép đồ sộ hàng trăm trang lời ca (Hát Xắc bùa, Thường rang, Bộ mẹng, Lời thương, Ví Mường) nhưng triệt để thiếu vắng bản ký âm và phân tích cấu trúc giai điệu. Đối với nhạc khí, nghiên cứu của Kiều Trung Sơn (2009) về Cồng chiêng Mường hay Bùi Trọng Hiền (2021) về Âm nhạc cồng chiêng Tây Nguyên tập trung vào nhạc khí tự thân vang (idiophones) và mô hình tiết tấu phân nhịp, trong khi các nhạc cụ dây - hơi - màng rung kết hợp của "Cò ke ôống kháo" chỉ được nhắc tên thoáng qua trong các giáo trình của Tô Ngọc Thanh, Hồng Thao (1986) và Nguyễn Thụy Loan (1993).

Dòng nghiên cứu Dân tộc nhạc học (Ethnomusicology) đương đại: Luận án định vị mình giữa cuộc tranh luận học thuật sâu sắc về việc áp dụng lý thuyết phương Tây vào phân tích âm nhạc bản địa. Học giả Tô Vũ (2002) từng cảnh báo việc ký âm và phân tích thang âm Việt Nam bằng hệ thống bình quân luật phương Tây dẫn đến hệ quả "bóp méo các chữ nhạc làm sai hẳn bản sắc của hệ thống thang âm điệu thức Việt Nam". Nhận định này tương đồng với quan điểm của Bùi Huyền Nga (2010) và Lê Văn Toàn (2016) khi chỉ ra sự thiếu hụt các nghiên cứu liên ngành văn hóa - âm nhạc tại Việt Nam.

So với các công trình quốc tế nghiên cứu âm nhạc nghi lễ Việt Nam, luận án tạo lập vị trí đối thoại trực tiếp:

• So sánh với Barley Norton (2009) trong Songs for the Spirits: Music and Mediums in Modern Vietnam: Nếu Norton phân tích cách âm nhạc Chầu văn kiến tạo không gian thiêng và căn tính giới trong lên đồng của người Việt, thì luận án phân tích "Cò ke ôống kháo" như một phương tiện kiến tạo trật tự nghi lễ đám tang (với các bản Tlàn rai, Huội lìa) và củng cố vị thế xã hội của nghệ nhân Mường.
• So sánh với Lonán Ó Briain (2018) trong Musical Minorities: The Sounds of Hmong Ethnicity in Northern Vietnam: Ó Briain chỉ ra sự "thương lượng bản sắc" của người Hmông tại Sa Pa trước làn sóng du lịch và truyền thông quốc gia. Luận án của Trần Bạch Dương mở rộng luận điểm này vào trường hợp người Mường tại Hòa Bình, chứng minh người Mường không thụ động tiếp nhận mà chủ động "Mường hóa" các nhạc khí gốc Kinh để tái khẳng định căn tính tộc người.
• So sánh với Lauren Meeker (2013, 2014) về di sản Quan họ Bắc Ninh: Luận án chia sẻ góc nhìn về hiện tượng sân khấu hóa và "di sản hóa" (heritagization), nhưng nhấn mạnh tính tự phát, sinh động của "Cò ke ôống kháo" trong đời sống thường nhật mà không phụ thuộc hoàn toàn vào các can thiệp hành chính của nhà nước.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào kho tàng lý luận Dân tộc nhạc học và Xã hội học văn hóa thông qua việc mở rộng và kiểm chứng các lý thuyết cốt lõi:

• Mở rộng Thuyết Dân tộc nhạc học của Alan P. Merriam (1964): Vận dụng luận điểm "âm nhạc là kết quả của các quá trình hành vi của con người, được định hình bởi các giá trị, thái độ và niềm tin của những người tạo nên một nền văn hóa cụ thể". Luận án chứng minh cấu trúc âm nhạc (thang âm, điệu thức, phương thức nối bài) là biểu hiện vật thể hóa của thế giới quan và tâm thức lưỡng hợp của cư dân Mường.
• Phát triển Thuyết Tiếp biến văn hóa (Acculturation Theory): Khắc phục hạn chế của thuyết Truyền bá luận cổ điển (Diffusionism của Friedrich Ratzel, Leo Frobenius, Fritz Graebner vốn coi văn hóa lan tỏa cơ học từ một trung tâm), luận án chỉ ra quá trình tiếp biến âm nhạc Kinh - Mường là quá trình "tiếp thu có chọn lọc và biến đổi sáng tạo" (creative reinterpretation). Người Mường mượn biên chế nhạc cụ (nhị, sáo, đàn tam, trống) nhưng tái cấu trúc thang âm ba - bốn âm, kỹ thuật vuốt nhấn và hệ bài bản theo tư duy thẩm mỹ miền sơn cước.
• Định hình Thuyết Bản sắc văn hóa (Cultural Identity) theo hướng Kiến tạo luận (Constructivism): Chứng minh bản sắc văn hóa không phải là một "hóa thạch tĩnh tại" (essentialism) mà là một tiến trình vận động, nơi cộng đồng chủ động sáng tạo các chỉ dấu biểu tượng mới thông qua mạng xã hội và không gian trình diễn đương đại.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa tầng giữa:

1. Mô hình Nhân học âm nhạc 3 cấp độ: Phân tích Khái niệm (Concepts) $\rightarrow$ Hành vi (Behaviors) $\rightarrow$ Âm thanh âm nhạc (Musical Sounds).
2. Cấu trúc Đời sống văn hóa của Trần Đức Ngôn (2001): Khảo sát sự tương tác giữa "Cấu trúc bề mặt" (hoạt động thực hành, truyền dạy, hưởng thụ) và "Cấu trúc bề sâu" (hệ giá trị tinh thần, sự đồng cảm cộng đồng, tâm thức hướng cội nguồn).
3. Phương pháp phân tích hình thái Nhạc khí học (Organology): Giải mã kỹ thuật chế tác bản địa (sử dụng nứa, vầu, gỗ mít, da trăn) tương ứng với biên chế dàn nhạc linh hoạt (từ bộ 3 cơ bản: Cò ke - Ôống kháo - Trống con, đến bộ 5-7 nhạc khí mở rộng).

Điều kiện biên (Boundary conditions) của khung lý thuyết được xác lập chặt chẽ: Áp dụng cho các thể loại khí nhạc dân gian phi văn bản hóa (orally transmitted music) của các nhóm tộc người thiểu số có quan hệ tiếp xúc lịch sử lâu đời với tộc người đa số trong bối cảnh chuyển dịch kinh tế - xã hội thời kỳ hậu đổi mới.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án được thiết kế theo lập trường bản thể luận hiện thực phê phán (Critical Realism) và nhận thức luận diễn giải (Interpretivism). Thiết kế nghiên cứu hỗn hợp định tính chuyên sâu (Qualitative-dominant Mixed Methods Design) được triển khai qua phương pháp tiếp cận liên ngành Văn hóa học, Dân tộc nhạc học, Dân tộc học và Xã hội học văn hóa. Thiết kế đa cấp độ (Multi-level design) khảo sát cấu trúc thực hành từ cấp độ cá nhân nghệ nhân (micro), cấp độ cộng đồng làng xóm/mường cổ (meso), đến cấp độ chính sách quản lý văn hóa nhà nước và tác động kinh tế thị trường (macro).

+-------------------------------------------------------------------------+
|                  KHUNG PHÂN TÍCH LIÊN NGÀNH CỦA LUẬN ÁN                 |
+-------------------------------------------------------------------------+
|  CẤP ĐỘ VĨ MÔ (Macro):  Chính sách Nhà nước & Kinh tế thị trường       |
|                         (Di sản hóa, Đô thị hóa, Du lịch cộng đồng)     |
+-------------------------------------------------------------------------+
                                    │
                                    ▼
+-------------------------------------------------------------------------+
|  CẤP ĐỘ TRUNG MÔ (Meso): Không gian văn hóa cộng đồng (Mường Bi, Vang) |
|                          (Đám tang, Lễ hội Khai hạ, Đình Ngòi)          |
+-------------------------------------------------------------------------+
                                    │
                                    ▼
+-------------------------------------------------------------------------+
|  CẤP ĐỘ VI MÔ (Micro):   Chủ thể thực hành (Nghệ nhân "Cò ke ôống kháo")|
|                          (Kỹ thuật chế tác, Diễn xướng, Vị thế xã hội)  |
+-------------------------------------------------------------------------+
                                    │
                                    ▼
+-------------------------------------------------------------------------+
|  TRỤ CỘT ÂM NHẠC HỌC:    Ký âm, Điệu thức, "Lòng bản", "Nối bài"       |
|                          Giải mã cấu trúc âm thanh & Tiếp biến văn hóa   |
+-------------------------------------------------------------------------+

Quy trình nghiên cứu rigorous

Chiến lược chọn mẫu có chủ đích (Purposive Sampling) kết hợp chọn mẫu quả bóng tuyết (Snowball Sampling) được thực hiện tại 03 địa bàn trọng điểm:

• Địa bàn 1: Xã Sủ Ngòi, TP. Hòa Bình (từ ngày 01/02/2021 là phường Quỳnh Lâm theo Nghị quyết 1189/NQ-UBTVQH14): Diện tích 935,4 ha; dân số trên 4.000 người (Mường chiếm 51%, Kinh 48,7%, khác 0,3%). Nơi khảo sát 01 ban nhạc Cò ke ôống kháo (05 thành viên) tại Lễ Khai hạ đình Ngòi thờ Tam vị Tản Viên Sơn Thánh.
• Địa bàn 2: Xã Phong Phú, huyện Tân Lạc (đã sáp nhập xã Địch Giáo theo Nghị quyết 830/NQ-UBTVQH14): Trung tâm Mường Bi cổ; diện tích 1.324 ha, dân số trên 4.000 người (Mường chiếm 82%, Kinh 15%, khác 3%). Khảo sát 03 ban nhạc tại xóm Lầm (03 nghệ nhân), xóm Ải (05 nghệ nhân - làng du lịch cộng đồng), và xóm Mận (04 nghệ nhân).
• Địa bàn 3: Xã Nhân Nghĩa, huyện Lạc Sơn (vùng Mường Vang cổ): Diện tích 1.400 ha (nông nghiệp 48,60%, lâm nghiệp 44,20%, thổ cư 7,10%); dân số 6.365 người/1.472 hộ (Mường chiếm 82,60%, Kinh và khác 17,40%). Khảo sát các ban nhạc phục vụ tang lễ và Lễ hội rước Bụt (tổ chức 3 năm/lần vào năm 2018).

Quy trình thu thập dữ liệu áp dụng nghiêm ngặt nguyên tắc Tam giác đạc (Triangulation):

1. Triangulation dữ liệu: Kết hợp tài liệu thành văn cổ/cận đại, dữ liệu phỏng vấn sâu, bản ghi âm/ghi hình thực địa và dữ liệu truyền thông số (YouTube, Facebook từ 2015–2022).
2. Triangulation phương pháp: Điền dã dân tộc học + Quan sát tham dự (Participant Observation) + Nghiên cứu trải nghiệm (Experiential Ethnomusicology). Nghiên cứu sinh trực tiếp gia nhập, học tập và diễn tấu cùng ban nhạc Cò ke ôống kháo xã Sủ Ngòi để thẩm thấu tư duy kỹ thuật từ vị thế người trong cuộc (insider perspective).
3. Triangulation lý thuyết: Đối chiếu giữa lý thuyết nhân học văn hóa, xã hội học cấu trúc và phân tích âm nhạc học cấu trúc.

Data và phân tích

• Mẫu phỏng vấn: Phỏng vấn sâu cá nhân chính thức với 30 nghệ nhân Cò ke ôống kháo (trong đó 03 người đã giải nghệ do tuổi cao, 05 người đang trong giai đoạn truyền ngón tập luyện); 07 cán bộ quản lý văn hóa cấp xã/huyện; phỏng vấn nhóm tập trung (Focus Group) gồm các thầy Mo và nghệ nhân ưu tú tại lớp bồi dưỡng nghiệp vụ của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Hòa Bình (tháng 7/2019).
• Kỹ thuật phân tích dữ liệu âm nhạc: Ký âm học (Musical transcription) dựa trên hệ thống 5 dòng kẻ phương Tây như một công cụ ký hiệu học mô tả cấu trúc giai điệu, tiết tấu, độ cao tương đối mà không áp đặt quy chuẩn thẩm mỹ kinh điển. Phân tích đối sánh các dị bản "lòng bản", kỹ thuật rung, vuốt, luyến láy và thủ pháp "nối bài", "biến hóa lòng bản".
• Kiểm định độ tin cậy và tính giá trị: Dữ liệu phỏng vấn được hồi cố (retrospective verification), đối chiếu chéo giữa lời kể nghệ nhân già và các nhân chứng lịch sử; các bản ký âm được thẩm định trực tiếp bởi nghệ nhân thông qua phương pháp phản hồi âm thanh (playback verification).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Giải mã cấu trúc hình thái và nguyên lý hòa tấu "lòng bản": Luận án chỉ ra "Cò ke ôống kháo" sở hữu hệ thống bài bản hoàn chỉnh với nguyên lý trình tấu dựa trên "lòng bản" (khung giai điệu cốt lõi). Mỗi nghệ nhân nắm giữ lòng bản nhưng khi hòa tấu được quyền tự do thêu hoa dệt gấm, thêm nốt hoa mỹ tùy thuộc vào nhạc khí đảm nhận. Bản chất hòa tấu là phức điệu dị âm (heterophony) mang đậm tính ngẫu hứng tập thể.
2. Phát hiện quy luật thẩm mỹ "Lặp lại" và "Nối bài": Khác với tư duy âm nhạc phương Tây phát triển theo cấu trúc tuyến tính - tương phản, âm nhạc Cò ke ôống kháo vận hành theo chu kỳ vòng tròn. Các đoạn nhạc ngắn liên tục lặp lại và kết nối liền mạch qua kỹ thuật "bắt cầu", tạo trạng thái thôi miên cảm xúc, phù hợp với không gian nghi lễ kéo dài nhiều ngày đêm trong tang ma Mường cổ.
3. Chứng minh hiện tượng tiếp biến văn hóa Kinh - Mường qua tổ chức khí nhạc: Luận án chứng minh sự tương đồng hình thái giữa dàn Cò ke ôống kháo và phường Bát âm người Kinh vùng đồng bằng Bắc Bộ (sự tương đồng về nhạc khí: nhị/cò ke, sáo/ôống kháo, đàn tam, trống con; tương đồng tên bài bản như Lưu thủy / Đi đường). Tuy nhiên, người Mường đã thực hiện bước chuyển đổi văn hóa triệt để: loại bỏ các thang âm điệu thức phức tạp của người Kinh để tích hợp vào hệ thống thang 3-4 âm đặc trưng của vùng cao, sử dụng các bài bản đặc thù như Tlàn rai (dành riêng cho tang lễ).
4. Nhận diện cơ chế kiến tạo vị thế xã hội của nghệ nhân: Luận án bác bỏ quan niệm cho rằng nghệ nhân dân gian chỉ đóng vai trò giải trí đơn thuần. Trong xã hội Mường, việc thành thạo "Cò ke ôống kháo" là phương tiện biểu trưng văn hóa, nâng cao uy tín xã hội của người đàn ông Mường trong cộng đồng, giúp họ xác lập vai trò quan trọng bên cạnh thầy Mo trong các nghi lễ chuyển giao chu kỳ đời người.
5. Sự trỗi dậy của "Cò ke ôống kháo" như một chỉ dấu căn tính trên không gian số: Kể từ năm 2015 đến nay, làn sóng người Mường tự ghi hình các video clip biểu diễn Cò ke ôống kháo dài 5-7 phút đưa lên YouTube, Facebook với các tiêu đề "tiếng của rừng thiêng", "nhạc tài tử Mường", "bản sắc dân tộc Mường" phản ánh một ý thức tộc người mạnh mẽ, biến một thực hành tưởng chừng bị lãng quên thành biểu tượng khẳng định bản sắc trong kỷ nguyên số.

+-------------------------------------------------------------------------+
|           MA TRẬN ĐỐI SÁNH TIẾP BIẾN VĂN HÓA KINH - MƯỜNG               |
+-------------------------------------------------------------------------+
| Tiêu chí          | Dàn Bát âm (Người Kinh)  | Cò ke ôống kháo (Người Mường)|
+-------------------+--------------------------+--------------------------+
| Biên chế nhạc cụ  | Đủ 8 chất liệu (Bát âm)   | Mở (3-7 nhạc khí: nứa/da)|
| Thang âm cốt lõi  | Ngũ cung chuẩn (Pentatonic)| Thang 3-4 âm bản địa hóa |
| Thủ pháp hòa tấu  | Hòa tấu nghiêm ngặt      | Phức điệu dị âm, ứng tác |
| Không gian thiêng | Nghi lễ Phật giáo, tế thần| Tang ma Mường, Khai hạ   |
| Chức năng biểu đạt| Trang trọng, quy chuẩn   | Gợi cảm thức rừng, giải bày|
+-------------------------------------------------------------------------+

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Cung cấp mô hình phân tích tiếp biến văn hóa trong âm nhạc dân tộc thiểu số tại Đông Nam Á, chứng minh rằng sự vay mượn văn hóa không đồng nghĩa với đồng hóa (assimilation) mà là một quá trình làm giàu bản sắc thông qua tái định hình chức năng và thẩm mỹ.
• Về mặt phương pháp luận: Chuẩn hóa quy trình Dân tộc nhạc học kết hợp nghiên cứu trải nghiệm (apprenticeship-as-method) cho các nhà nghiên cứu văn hóa tại Việt Nam, phá vỡ định kiến phân chia ranh giới cứng nhắc giữa nhà nghiên cứu âm nhạc hàn lâm và chủ thể văn hóa bản địa.
• Về mặt thực tiễn và chính sách: Đề xuất lộ trình bảo tồn 2 nhánh:
  • Bảo tồn nguyên trạng: Gìn giữ không gian thực hành nguyên bản trong tang ma và Lễ hội Khai hạ tại các mường cổ (Phong Phú, Nhân Nghĩa), vinh danh và hỗ trợ nghệ nhân cao tuổi truyền dạy bí quyết chế tác thủ công nhạc cụ.
  • Bảo tồn thích ứng và phát triển: Tích hợp biểu diễn Cò ke ôống kháo vào chuỗi sản phẩm du lịch văn hóa bền vững tại xóm Ải (Mường Bi), đưa vào chương trình giáo dục di sản địa phương và xây dựng hồ sơ công nhận Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn học thuật:

• Giới hạn mẫu địa bàn: Nghiên cứu tập trung chủ yếu tại 03 điểm thuộc tỉnh Hòa Bình (Mường Bi, Mường Vang, Mường Sủ/Ngòi), chưa thể bao quát toàn bộ các vùng Mường khác như Mường Thàng, Mường Động hay các cộng đồng Mường tại Thanh Hóa, Phú Thọ, Sơn La.
• Giới hạn thời gian và gián đoạn điền dã: Giai đoạn từ đầu năm 2020 đến cuối năm 2021 bị gián đoạn do đại dịch Covid-19, việc thu thập dữ liệu lễ hội trực tiếp phải chuyển đổi một phần sang phỏng vấn từ xa qua viễn thông.
• Giới hạn âm học thực nghiệm: Luận án chưa ứng dụng phần mềm phân tích âm học chuyên sâu (như Praat hay Melodyne) để đo đếm chính xác tần số héc (Hz) và vi phân cung bậc trong kỹ thuật vuốt ngón của nghệ nhân Cò ke.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

1. Mở rộng nghiên cứu so sánh đối chiếu Cò ke ôống kháo của người Mường với dàn nhạc nghi lễ của các tộc người ngữ hệ Việt - Mường khác (như người Thổ, người Chứt, người Cuối).
2. Ứng dụng công nghệ xử lý tín hiệu âm thanh kỹ thuật số (DSP) để số hóa và lập bản đồ âm học 3D của các nhạc cụ chế tác thủ công.
3. Nghiên cứu nhân học thị giác (Visual Anthropology) và nhân học số (Digital Anthropology) về cách thức giới trẻ Mường tái tạo biểu tượng âm nhạc dân tộc trên nền tảng TikTok và YouTube.
4. Đánh giá tác động kinh tế lượng của âm nhạc bản địa trong việc gia tăng giá trị kinh tế du lịch cộng đồng tại tỉnh Hòa Bình.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật (Academic Impact): Luận án là công trình tiên phong xác lập hệ thống cơ sở dữ liệu ký âm và lý thuyết hoàn chỉnh về "Cò ke ôống kháo", dự kiến tạo ra chỉ số trích dẫn cao trong các nghiên cứu về Nhân học âm nhạc, Văn hóa các dân tộc thiểu số và Văn hóa học Việt Nam.
• Chuyển đổi thực tiễn ngành văn hóa - du lịch: Cung cấp dữ liệu chuẩn xác cho Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Hòa Bình trong việc xây dựng hồ sơ khoa học đề nghị ghi danh "Cò ke ôống kháo" vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia; cung cấp kịch bản diễn xướng chuẩn mực cho các mô hình du lịch cộng đồng tại Mường Bi Homestay (xóm Ải).
• Tác động chính sách cấp cơ sở: Cung cấp cơ sở khoa học để chính quyền địa phương (UBND thành phố Hòa Bình, huyện Tân Lạc, huyện Lạc Sơn) xây dựng cơ chế tôn vinh, đãi ngộ và hỗ trợ thành lập các Câu lạc bộ nghệ nhân Cò ke ôống kháo cơ sở.
• Lợi ích xã hội: Khơi dậy niềm tự hào tộc người, thúc đẩy sự trao truyền liên thế hệ giữa các nghệ nhân cao tuổi và thanh niên Mường, củng cố sự gắn kết cộng đồng và tinh thần cố kết xã hội trong quá trình đô thị hóa.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên chuyên ngành: Tiếp cận mô hình nghiên cứu Dân tộc nhạc học thực chứng, phương pháp luận kết hợp ký âm phân tích cấu trúc với giải mã ý nghĩa văn hóa.
• Học giả Dân tộc học và Nhân học văn hóa: Thu nhận tư liệu điền dã thực chứng về mối quan hệ giao lưu tiếp biến Kinh - Mường qua lăng kính nghệ thuật biểu diễn.
• Cơ quan quản lý và hoạch định chính sách văn hóa: Sử dụng luận cứ khoa học để xây dựng đề án bảo tồn văn hóa Mường gắn với phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số.
• Cộng đồng người Mường và các nghệ nhân dân gian: Được tôn vinh giá trị tri thức bản địa, nâng cao vị thế xã hội và mở ra sinh kế bền vững từ du lịch di sản.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Đóng góp độc đáo nhất là việc vận dụng sáng tạo Thuyết Tiếp biến văn hóa (Acculturation Theory) kết hợp với Dân tộc nhạc học của Alan P. Merriam để chứng minh: Quá trình tương đồng giữa dàn Cò ke ôống kháo Mường và Bát âm Kinh không phải là sự sao chép thụ động hay biểu hiện của sự đồng hóa, mà là một quá trình "Mường hóa" chủ động. Người Mường đã tiếp thu các nhạc khí từ người Kinh nhưng cải biến cấu trúc âm thanh, kỹ thuật diễn tấu và chức năng xã hội để hòa nhập hoàn hảo vào hệ thống nghi lễ và vũ trụ quan Mường.

2. Đột phá phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây?

So với các nghiên cứu dân ca Mường trước đây (như Quách Giao 1960, Bùi Thiện 2003 chỉ ghi lời ca văn học) hoặc nghiên cứu Dân tộc học thuần túy (Jean Cuisinier 1948 chỉ mô tả định tính), luận án tạo đột phá qua Phương pháp nghiên cứu trải nghiệm (Experiential Ethnomusicology). Tác giả trực tiếp học tập và diễn tấu trong dàn nhạc Cò ke ôống kháo xã Sủ Ngòi, đồng thời tiến hành ký âm khoa học toàn bộ hệ thống bài bản, kết hợp so sánh đối sánh giữa 03 tiểu vùng văn hóa có môi trường sinh thái xã hội khác biệt.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực địa là gì?

Phát hiện bất ngờ nhất là sự đối nghịch giữa nhận thức của cơ quan quản lý và thực tế đời sống cộng đồng. Trong khi các cơ quan văn hóa từng xem Cò ke ôống kháo là hình thức âm nhạc nghèo nàn, ít quan tâm bảo tồn, thì trong thực tế, loại hình này lại sở hữu sức sống mãnh liệt và đang được cộng đồng Mường tự phát phục hưng trên các nền tảng mạng xã hội (YouTube, Facebook) như một chỉ dấu biểu tượng mạnh mẽ để khẳng định căn tính tộc người trước làn sóng toàn cầu hóa.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân bản/tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không?

Có. Luận án cung cấp chi tiết:

• Danh mục bảng hỏi phỏng vấn sâu nghệ nhân và cán bộ văn hóa.
• Tiêu chí lựa chọn mẫu khảo sát tại 03 vùng sinh thái - xã hội điển hình.
• Quy trình ký âm và phương pháp giải mã "lòng bản".
• Danh sách trích ngang toàn bộ 30 nghệ nhân được phỏng vấn, tạo điều kiện cho các nhà nghiên cứu tương lai kiểm chứng và tái lập tại các địa bàn Mường khác.

5. Khung chương trình nghiên cứu 10 năm tới được định hình ra sao?

Luận án vạch ra lộ trình 10 năm:

• Giai đoạn 1 (1-3 năm): Mở rộng điều tra toàn diện các vùng Mường tại Thanh Hóa, Phú Thọ và xây dựng ngân hàng dữ liệu âm thanh số Cò ke ôống kháo.
• Giai đoạn 2 (4-6 năm): Ứng dụng âm học thực nghiệm (Acoustic Analysis) đo đạc thang âm bản địa và hoàn thiện hồ sơ Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia.
• Giai đoạn 3 (7-10 năm): Nghiên cứu so sánh xuyên quốc gia về nghệ thuật khí nhạc của các cộng đồng ngữ hệ Nam Á tại Đông Nam Á lục địa.

Kết luận

1. Khảo cứu toàn diện, xác lập cơ sở dữ liệu khoa học đầu tiên về diện mạo, lịch sử, kỹ thuật chế tác và phương thức hòa tấu của dàn khí nhạc "Cò ke ôống kháo" của người Mường ở Hòa Bình.
2. Vận dụng xuất sắc góc tiếp cận liên ngành Văn hóa học và Dân tộc nhạc học, giải mã thành công nguyên lý cấu trúc "lòng bản", thủ pháp "nối bài" và tính chất phức điệu dị âm độc đáo của khí nhạc Mường.
3. Cung cấp bằng chứng thực nghiệm vững chắc chứng minh hiện tượng tiếp biến văn hóa Kinh - Mường, khẳng định năng lực tiếp thu có chọn lọc và biến đổi sáng tạo của người Mường trong lịch sử.
4. Làm sáng tỏ vai trò kiến tạo trật tự nghi lễ và vị thế xã hội của nghệ nhân, đồng thời chỉ ra cơ chế chuyển hóa chức năng của di sản âm nhạc từ không gian thiêng sang không gian du lịch và truyền thông số.
5. Đề xuất hệ thống giải pháp bảo tồn khoa học, khả thi, kết hợp hài hòa giữa bảo tồn nguyên trạng trong cộng đồng làng xã và bảo tồn phát triển trong đời sống đương đại.
6. Mở ra hướng nghiên cứu mới đầy tiềm năng cho ngành Dân tộc nhạc học tại Việt Nam, đóng góp một mẫu hình nghiên cứu chuẩn mực về việc giải mã âm nhạc trong mối quan hệ hữu cơ với nền văn hóa sản sinh ra nó.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Tình hình nghiên cứu về văn hóa và âm nhạc Mường 1. Khái quát chung về các nghiên cứu văn hóa Mường Từ đầu thế kỷ XX đã có một số học giả người Pháp nghiên cứu về văn hóa Mường, đó là Pierre Grossin với Tỉnh Mường, Hòa Bình (1926)[52] nội dung là những ghi chép tản mạn, khái quát về văn hóa Mường và địa danh Hòa Bình.

Bên cạnh đó không thể không nhắc đến Jean Cuisinier với Người Mường - Địa lý nhân văn và xã hội học (1948)[37], một công trình nghiên cứu dân tộc chí đồ sộ về Địa lý nhân văn và Xã hội học người Mường những năm trước Cách mạng tháng 8/1945. Sau năm 1945, các học giả Việt Nam đã thực hiện nhiều nghiên cứu về văn hóa Mường, như Bùi Văn Kín, Mai Văn Trí, Nguyễn Phụng với Góp phần tìm hiểu tỉnh Hòa Bình (1972)[42]; UBND huyện Tân Lạc với cuốn Người Mường với văn hóa cổ truyền Mường Bi (1988)[96]; Trần Từ với Người Mường ở Hòa Bình (1996)[95] và các bài viết sau này ông được tập hợp trong tuyển tập Góp phần nghiên cứu văn hóa và tộc người (2020)[9]. Gần đây có các nghiên cứu như Văn hóa Hòa Bình thế kỷ XX (2000)[75]; Địa chí Hòa Bình (2005)[88]; Địa danh lịch sử, văn hóa, du lịch và thương mại Hòa Bình (2007)[97]. Những công trình này đã góp phần khắc họa diện mạo của văn hóa Mường qua việc cung cấp những thông tin phong phú, đồ sộ về các phong tục và thực hành văn hóa độc đáo, tiêu biểu cùng các hệ giá trị về tinh thần, vật chất trong văn hóa Mường.

Trong những năm gần đây, các công trình nghiên cứu không chỉ thực hiện khảo sát, mô tả văn hóa Mường mà thường gắn với bàn luận về những vấn 11 đề đặt ra trong thời đại hiện nay như: tái nhận thức về giá trị văn hóa truyền thống Mường, biến đổi văn hóa Mường dưới tác động của xu hướng hội nhập, toàn cầu hóa, giao lưu văn hóa v. đó là các công trình như: Văn hóa dân tộc Mường - Kỷ yếu hội thảo văn hóa dân tộc Mường tại Hòa Bình - Tháng 9 - 1993 (1995) [67]; Văn hóa người Mường huyện Kim Bôi tỉnh Hòa Bình (2009), Hoàng Hữu Bình (chủ biên)[34]. Đi sâu vào các lĩnh vực và khía cạnh của văn hóa Mường có các công trình và luận án tiến sĩ như: Nguyễn Thị Song Hà (2011), Nghi lễ trong chu kỳ đời người của người Mường ở Hòa Bình, luận án tiến sĩ Nhân học [24]; Nguyễn Thị Kim Hoa (2018), Văn hóa gia đình người Mường ở Hòa Bình, luận án Tiến sĩ Văn hóa học [30]. Các nghiên cứu này góp phần làm rõ diện mạo, giá trị, và sự biến đổi của văn hóa trong các lĩnh vực, khía cạnh được quan tâm.

Quá trình thu thập, tổng hợp các tài liệu này giúp cho NCS biết được một số tác động tạo nên sự biến đổi chung trong văn hóa Mường hiện nay, tiêu biểu là xu hướng hội nhập, giao lưu, tiếp biến văn hóa, sự chi phối của kinh tế thị trường và tác động của phát triển khoa học kỹ thuật trong xu hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Chúng tôi tham khảo và kế thừa các nghiên cứu gần đây về bản sắc văn hóa Mường của Lương Quỳnh Khuê (chủ biên) (2008), Bản sắc văn hóa Mường cổ truyền và xu hướng biến đổi hiện nay (qua khảo sát văn hóa Mường ở tỉnh Hòa Bình) [40], và Nguyễn Tuệ Chi (2015), Bản sắc tộc người, di sản văn hóa và du lịch: Nghiên cứu trường hợp người Mường và người Thái ở Hòa Bình [10], luận án Tiến sĩ Văn hóa học. Công trình nghiên cứu của tác giả Lương Quỳnh Khuê mang lại góc nhìn tổng quát về bản sắc văn hóa Mường và xu hướng biến đổi trong thời đại hiện nay, trong đó có những biến đổi tích cực như “Xu hướng tôn vinh những giá trị đặc sắc của văn hóa Mường trong xã hội Việt Nam hiện đại”[40, tr. 133], “Xu hướng tước bỏ những gì đã 12 trở nên lỗi thời cùng những đổi thay tất yếu do nhu cầu mới của cuộc sống” thể hiện trong trang phục, nhà ở, tín ngưỡng, phong tục tang ma, cưới xin [40, tr.135 - 141], và cả những biến đổi tiêu cực như “xu hướng lãng quên - tự đánh mất dần những giá trị vốn có của văn hóa Mường”.

Công trình của tác giả Nguyễn Tuệ Chi lại mang đến một góc nhìn thời đại về sự tồn tại của bản sắc văn hóa Mường từ góc độ chính trị với chủ trương “bảo tồn có chọn lọc” [10, tr. 110], trong phát triển du lịch với sự chi phối của truyền thông, các công ty du lịch. Những tác nhân trên đã tạo nên xu hướng biến đổi “tạo dựng bản sắc tộc người” thông qua những sáng tạo mới, vay mượn và pha trộn các yếu tố văn hóa [10, tr. Các nghiên cứu về dân ca Mường Người Mường ở Hòa Bình có một kho tàng dân ca rất phong phú, được sử dụng ở nhiều bối cảnh khác nhau trong đời sống của họ.

Căn cứ theo sách Địa chí Hòa Bình (2005) tác giả luận án thống kê được các thể loại dân ca Mường như sau: - Hát Xắc bùa: dùng trong phong tục Xắc bùa chúc tết. - Hát thường rang (còn gọi là rằng thường, hoặc xường): dùng trong các dịp vui, để chúc mừng thành công của mùa vụ nông nghiệp, đám cưới hay mừng nhà mới. - Hát bộ mẹng (nghĩa đen là “nói miệng”): một thể loại hát giao duyên nam nữ, ở nhiều không gian tự do và ngẫu hứng như trong bữa ăn, đám hội, bên bếp lửa. - Hát lời thương: cũng là một thể loại hát giao duyên nam nữ, khác với Hát bộ mẹng, nó có sẵn một số khuôn khổ lời hát nhất định.

- Hát ví (hát bí): là thể loại dân ca trong sinh hoạt hàng ngày, cũng là hình thức đối đáp nam nữ, dùng những lời lẽ ví von mượn cảnh, mượn lời để chuyển tải những nỗi lòng của mình với đối phương. 13 Ngoài ra, còn có một số làn điệu dân ca khác như: hát ru (dùng để ru trẻ nhỏ), hát Mỡi (dùng trong thực hành tín ngưỡng Mỡi), hát đồng dao của trẻ em khi chúng chơi đùa, hoặc đôi khi sử dụng trong những trò chơi để tăng thêm sự vui nhộn, hấp dẫn [88, tr. Nghiên cứu sớm nhất về dân ca Mường có lẽ là cuốn sách Dân ca Mường (Hòa Bình)(1960) của nhóm tác giả Quách Giao, Văn Quỳnh, Thanh Sơn, Bùi Thiện, Thương Diễm [22]. Sách có dung lượng 386 trang, trong đó dành 37 trang giới thiệu khái quát về tộc người và các thể loại dân ca Mường.

Phần nội dung chính dành 315 trang ghi lại lời hát dân ca (tiếng Mường, tiếng Việt). Phần phụ lục có bản chép nhạc của 07 bài dân ca và 02 bài cồng chiêng. Gần đây còn có cuốn sách đồ sộ Dân ca Mường (2003) của Bùi Thiện, ngoài phần giới thiệu, chú giải và lời cảm ơn, sách dành gần 700 trang ghi chép lại các lời ca bằng tiếng Mường, có dịch nghĩa sang tiếng Việt [84]. Mo1 là một thể loại diễn xướng tại lễ tang Mường, chứa đựng trong đó những câu chuyện thần thoại, quan niệm về vũ trụ quan và tư tưởng nhân văn của người Mường.

Nghiên cứu về Mo Mường đã được các học giả địa phương thực hiện cách đây vài chục năm, tiêu biểu như Trương Sỹ Hùng với luận án Phó tiến sĩ Văn học Sử thi thần thoại Mường (1991) [33]. Các công trình nghiên cứu, sưu tầm Mo Mường thường có dung lượng lớn, tiêu biểu như 02 cuốn sách được xuất bản gần đây là Mo Mường Hòa Bình (2010), dày 1519 trang, khổ 19 x 27cm [98], và Đẻ đất, đẻ nước và phong tục đạo lý nhân văn Mường (2015), dày 1332 trang, khổ 18 x 26cm [86]. Chỉ riêng dung lượng của những tài liệu này đã cho thấy sự đồ sộ, phong phú của Mo Mường. Đáng chú ý là trong cộng đồng nó không được ghi chép thành văn bản, chỉ lưu giữ trong trí nhớ của các thầy Mo mà thôi.

1 Mo Mường không có giai điệu cụ thể, sự ngâm nga trong thực hành Mo phụ thuộc phần lớn vào thầy Mo. Người Mường không gọi là “hát Mo”, nhưng cũng không gọi là “nói Mo” hay “đọc Mo”, nó là một hình thức diễn xướng, vì thế NCS chọn khái quát tư liệu về Mo ở phần này. Các nghiên cứu về nhạc khí và khí nhạc Mường1 *Trống đồng và cồng chiêng Trống đồng và cồng chiêng là hai nhạc khí cổ truyền độc đáo được các nhà khảo cổ học, sử học công nhận là “tạo vật tiêu biểu gắn với thời kỳ văn hóa Đông Sơn và lịch sử của người Mường” [3]. Jean Cuisinier trong Người Mường - Địa lý nhân văn và xã hội học đã dành 09 trang viết về “Những chiếc trống bằng đồng hun” và “Truyền thuyết về nguồn gốc trống đồng”.

Bà cho biết trống đồng là vật sở hữu gia truyền của gia đình nhà lang và “không một gia đình nông dân nào, dù là gia đình giàu có nhất trong làng, hoặc dù là người kỳ hào to nhất, cũng không bao giờ được dùng nó” [37, tr. Các nghiên cứu sau này cũng chỉ ra rằng trống đồng từng là biểu tượng cho quyền lực và đẳng cấp quý tộc của nhà lang Mường, chỉ nhà lang mới có quyền sử dụng trống đồng. Nó được dùng trong các nghi thức tín ngưỡng quan trọng: trong lễ hội của làng, trong đám tang của chủ sở hữu nó. Trống đồng Việt Mường2 chỉ được sử dụng khi có người đứng đầu Mường mất đi hay mỗi khi có việc đại sự: tế thần, cầu mưa, tang lễ… Trống đồng còn là một sản phẩm đặc biệt biểu hiện uy quyền, đại diện cho quyền lực chính trị cũng như sự giàu sang, quý phái của chủ nhân [88, tr.

Về phương thức tạo âm thanh đối với trống đồng, một số tài liệu phỏng đoán rằng nó được “dùng những dùi dài dộng thẳng từ trên xuống mặt trống” [46, tr. 28] hay là “thả một bó que nhỏ, dài bằng gỗ hoặc bằng sắt xuống mặt trống” [17, tr. Về bài bản, tiếc rằng trống đồng thuộc về một thời xa xôi trong lịch sử, cho nên chỉ có thể khẳng định nó từng được sử dụng để tạo ra âm 1 Nhạc khí: là công cụ để tạo ra âm nhạc một cách trực tiếp (tương tự như vũ khí); Khí nhạc: là âm nhạc được tạo ra từ các nhạc khí. 2 Nhóm tác giả gọi trống đồng của người Mường là trống Việt Mường để phân biệt với trống đồng của các tộc Việt trong nhóm Bách Việt ở Đông Nam Á cổ đại.