Ẩn Dụ Ý Niệm Về Truyền Thông Trong Tiếng Việt (Có Liên Hệ Với Tiếng Anh)

Khám phá ẩn dụ ý niệm về truyền thông trong tiếng Việt so sánh với tiếng Anh. Phân tích sâu sắc về cách tư duy và diễn đạt truyền thông qua ngôn ngữ.

• Tác giả: Nguyễn Lưu Diệp Ánh
• Người hướng dẫn: Hồ Trịnh Quỳnh Thư
• Trường học: Đại học Đà Nẵng, Trường Đại học Sư phạm
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Ẩn dụ ý niệm về truyền thông trong tiếng Việt (So sánh với tiếng Anh)
• Loại tài liệu: Luận án Tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Đà Nẵng

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• Lí do chọn đề tài
• Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Đối tượng nghiên cứu
• Phạm vi nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu
• Nguồn ngữ liệu
• Đóng góp mới của luận án
• Đóng góp về mặt lí luận
• Đóng góp về mặt thực tiễn
• Cấu trúc của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ THUYẾT
• 1.1. Tổng quan nghiên cứu
• 1.1.1. Tình hình nghiên cứu về ADYN trên thế giới
• 1.1.2. Các công trình nghiên cứu về ẩn dụ ý niệm tại Việt Nam
• 1.1.3. Các nghiên cứu về truyền thông và ẩn dụ ý niệm về truyền thông
• 1.1.3.1. Các nghiên cứu về truyền thông
• 1.1.3.2. Các nghiên cứu ẩn dụ ý niệm về truyền thông
• 1.2. Cơ sở lí luận của đề tài
• 1.2.1. Cơ sở lí luận về truyền thông
• 1.2.1.1. Khái niệm truyền thông
• 1.2.1.2. Đặc điểm của truyền thông
• 1.2.2. Các quan điểm về ẩn dụ
• 1.2.3. Các vấn đề cơ bản của ẩn dụ ý niệm
• 1.2.3.1. Định nghĩa ẩn dụ ý niệm
• 1.2.3.2. Đặc điểm của ẩn dụ ý niệm
• 1.2.3.3. Phân loại ẩn dụ ý niệm
• 1.2.4. Các khái niệm liên quan đến ẩn dụ ý niệm
• 1.2.4.1. Miền, miền nguồn, miền đích
• 1.2.4.2. Phạm trù, phạm trù hóa
• 1.2.4.3. Lược đồ hình ảnh
• 1.2.4.4. Quy trình phân loại miền nguồn
• 1.3. Tiểu kết tổng quan và cơ sở lí luận
• 2. CHƯƠNG 2: ẨN DỤ Ý NIỆM VỀ TRUYỀN THÔNG XÉT TỪ MIỀN NGUỒN THẾ GIỚI TỰ NHIÊN TRONG TIẾNG VIỆT (LIÊN HỆ VỚI TIẾNG ANH)
• 2.1. ADYN TRUYỀN THÔNG LÀ THỜI TIẾT
• 2.1.1. ADYN “THÔNG TIN TIÊU CỰC LÀ HIỆN TƯỢNG THỜI TIẾT NGUY HIỂM”
• 2.1.2. ADYN “THÔNG TIN TÍCH CỰC LÀ HIỆN TƯỢNG THỜI TIẾT DỄ CHỊU”
• 2.1.3. ADYN TRUYỀN THÔNG LÀ THỜI TIẾT - Một số liên hệ trong tiếng Anh
• 2.2. ADYN TRUYỀN THÔNG LÀ LỬA
• 2.2.1. ADYN “THÔNG TIN CẤP THỜI LÀ NHIỆT”
• 2.2.2. ADYN “SỨC MẠNH LAN TỎA CỦA TRUYỀN THÔNG LÀ KHẢ NĂNG TRUYỀN NĂNG LƯỢNG CỦA LỬA”
• 2.2.3. ADYN “THÔNG TIN LÀ SỰ CHÁY”
• 2.2.4. ADYN TRUYỀN THÔNG LÀ LỬA - Một số liên hệ trong tiếng Anh
• 2.3. ADYN TRUYỀN THÔNG LÀ NƯỚC
• 2.3.1. ADYN “HOẠT ĐỘNG CỦA TRUYỀN THÔNG LÀ SỰ VẬN ĐỘNG CỦA NƯỚC”
• 2.3.2. ADYN “THÔNG TIN LÀ VÙNG NƯỚC”
• 2.3.3. ADYN TRUYỀN THÔNG LÀ NƯỚC - Một số liên hệ trong tiếng Anh
• 2.4. ADYN TRUYỀN THÔNG LÀ ĐỘNG VẬT
• 2.4.1. ADYN “TRUYỀN THÔNG/NGƯỜI LÀM TRUYỀN THÔNG TIÊU CỰC LÀ NHỮNG LOÀI ĐỘNG VẬT CÓ ĐẶC TÍNH TIÊU CỰC”
• 2.4.2. ADYN “HOẠT ĐỘNG CỦA TRUYỀN THÔNG LÀ HOẠT ĐỘNG CỦA ĐỘNG VẬT”
• 2.4.3. ADYN TRUYỀN THÔNG LÀ ĐỘNG VẬT - Một số liên hệ trong tiếng Anh
• 2.5. ADYN TRUYỀN THÔNG LÀ THỰC VẬT
• 2.5.1. ADYN “TÊN GỌI TRUYỀN THÔNG LÀ TÊN GỌI CÁC LOÀI THỰC VẬT KHÁC NHAU”
• 2.5.2. ADYN “HOẠT ĐỘNG CỦA TRUYỀN THÔNG LÀ HOẠT ĐỘNG CỦA THỰC VẬT”
• 2.5.3. ADYN TRUYỀN THÔNG LÀ THỰC VẬT - Một số liên hệ trong tiếng Anh
• 2.6. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: ẨN DỤ Ý NIỆM VỀ TRUYỀN THÔNG XÉT TỪ MIỀN NGUỒN THẾ GIỚI CON NGƯỜI VÀ XÃ HỘI TRONG TIẾNG VIỆT (LIÊN HỆ VỚI TIẾNG ANH)
• 3.1. ADYN TRUYỀN THÔNG LÀ CHIẾN TRANH
• 3.1.1. ADYN “TRUYỀN THÔNG LÀ CHIẾN TRƯỜNG”
• 3.1.2. ADYN “TRUYỀN THÔNG TIÊU CỰC LÀ KẺ THÙ”
• 3.1.3. ADYN “PHƯƠNG TIỆN TRUYỀN THÔNG LÀ VŨ KHÍ”
• 3.1.4. ADYN “NGƯỜI LÀM TRUYỀN THÔNG LÀ CHIẾN BINH/CHIẾN SĨ”
• 3.1.5. ADYN TRUYỀN THÔNG LÀ CHIẾN TRANH - Một số liên hệ trong tiếng Anh
• 3.2. ADYN TRUYỀN THÔNG LÀ SỨC MẠNH
• 3.2.1. ADYN “SỨC MẠNH TRUYỀN THÔNG LÀ SỰ THỐNG TRỊ”
• 3.2.2. ADYN “TRUYỀN THÔNG TÍCH CỰC LÀ SỰ GẮN KẾT”
• 3.2.3. ADYN “TRUYỀN THÔNG TIÊU CỰC LÀ SỰ HỦY DIỆT”
• 3.2.4. ADYN TRUYỀN THÔNG LÀ SỨC MẠNH - Một số liên hệ trong tiếng Anh
• 3.3. ADYN TRUYỀN THÔNG LÀ CẠM BẪY
• 3.3.1. ADYN “CHIÊU TRÒ CỦA TRUYỀN THÔNG LÀ SỰ THAO TÚNG”
• 3.3.2. ADYN “CHIÊU TRÒ CỦA TRUYỀN THÔNG LÀ SỰ LỪA ĐẢO”
• 3.3.3. ADYN TRUYỀN THÔNG LÀ CẠM BẪY - Một số liên hệ trong tiếng Anh
• 3.4. ADYN TRUYỀN THÔNG LÀ TÒA ÁN
• 3.4.1. ADYN “HÀNH ĐỘNG CỦA TRUYỀN THÔNG LÀ HÀNH VI PHÁN XÉT”
• 3.4.2. ADYN “HÀNH ĐỘNG CỦA TRUYỀN THÔNG LÀ HÀNH VI VI PHẠM ĐẠO ĐỨC VÀ PHÁP LUẬT”
• 3.4.3. ADYN TRUYỀN THÔNG LÀ TÒA ÁN - Một số liên hệ trong tiếng Anh
• 3.5. ADYN TRUYỀN THÔNG LÀ THỨC ĂN
• 3.5.1. ADYN “HOẠT ĐỘNG CỦA TRUYỀN THÔNG LÀ HOẠT ĐỘNG CHẾ BIẾN VÀ THƯỞNG THỨC THỨC ĂN”
• 3.5.2. ADYN “TÌNH HÌNH TRUYỀN THÔNG LÀ SỰ CẢM NHẬN VÀ PHẢN ỨNG CỦA CƠ THỂ ĐỐI VỚI THỨC ĂN”
• 3.5.3. ADYN TRUYỀN THÔNG LÀ THỨC ĂN - Một số liên hệ trong tiếng Anh
• 3.6. Tiểu kết chương 3
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Luận Án Ẩn Dụ Ý Niệm Về Truyền Thông TV TA

Luận án này khám phá ẩn dụ ý niệm (ADYN) về truyền thông trong tiếng Việt và đối chiếu với tiếng Anh, một lĩnh vực nghiên cứu ngôn ngữ học tri nhận đang thu hút sự chú ý. Nghiên cứu này dựa trên lý thuyết ADYN, một nền tảng khoa học để khám phá đặc trưng tri nhận và tư duy của con người thông qua ý nghĩa và cấu trúc ngôn ngữ. Việc nghiên cứu và đối chiếu các phương thức ẩn dụ trong các ngôn ngữ khác nhau từ góc độ ngôn ngữ học tri nhận giúp chúng ta thấy được những nét đặc trưng văn hóa thể hiện qua ngôn ngữ của mỗi dân tộc. Nghiên cứu về ADYN không chỉ có ý nghĩa thời sự mà còn mang lại cả giá trị lý luận và thực tiễn. Trong thế giới đầy biến động, truyền thông có sức mạnh tác động sâu rộng đến mọi mặt của đời sống. Nghiên cứu ý niệm về truyền thông sẽ giúp hiểu sâu sắc về cách con người nhận thức và tư duy về truyền thông. Việc lựa chọn đề tài ADYN về truyền thông trong tiếng Việt (có liên hệ với tiếng Anh) là cần thiết để làm rõ cơ chế ánh xạ và mô hình tri nhận.

1.1. Lý Do Chọn Đề Tài Nghiên Cứu Truyền Thông và Ẩn Dụ

Ngôn ngữ học tri nhận và lý thuyết ẩn dụ ý niệm đã và đang được đón nhận rộng rãi, tạo nên sức hút đối với các nhà nghiên cứu ngôn ngữ. Geary (2012) quan sát thấy rằng trong khoảng mỗi 10 đến 20 từ mà chúng ta nói có thể chứa đựng một ẩn dụ. Triệu Diễm Phương (2011) cho rằng ngôn ngữ không chỉ là phương tiện truyền đạt thông tin mà còn là nền tảng giúp quá trình tri nhận phát triển. Với việc nghiên cứu truyền thông như một miền đích trong hệ thống ADYN, ta làm rõ cách con người tri nhận và tư duy về truyền thông. Khoảng trống nghiên cứu hiện tại, với ít công trình đi sâu xem xét một cách toàn diện, là động lực để thực hiện đề tài này.

1.2. Mục Tiêu Nghiên Cứu Đặc Trưng Tri Nhận và So Sánh Ngôn Ngữ

Mục đích của luận án là vận dụng lý thuyết NNHTN để lý giải các ADYN về truyền thông trong tiếng Việt (có liên hệ với tiếng Anh). Luận án làm rõ đặc trưng tri nhận của người Việt và người nói tiếng Anh trong quan niệm về truyền thông. Nhiệm vụ cụ thể bao gồm hệ thống hóa lý thuyết, nhận diện và thống kê các biểu thức ngôn ngữ, thiết lập cơ chế ánh xạ nguồn-đích, phân tích tính tầng bậc của các ẩn dụ ý niệm, và tìm ra sự tương đồng và khác biệt giữa tiếng Việt và tiếng Anh.

II. Cách Phân Tích Ẩn Dụ Ý Niệm Truyền Thông Phương Pháp Nghiên Cứu

Luận án sử dụng cả nghiên cứu định tính và định lượng, trong đó định tính là chủ yếu và định lượng được dùng để thống kê mô tả. Phương pháp nhận diện ẩn dụ theo quy trình MIP (Metaphor Identification Procedure) của Pragglejaz (2007) được sử dụng để xác định các biểu thức ẩn dụ trong ngữ liệu. MIP xem xét nghĩa của các đơn vị từ vựng trong ngữ cảnh. Ngoài ra, luận án sử dụng các phương pháp thu thập và xử lý ngữ liệu, miêu tả, phân tích ngữ nghĩa, ánh xạ và thủ pháp so sánh. Thủ pháp thống kê được dùng để khảo sát ngữ liệu và thủ pháp phân loại để hệ thống hóa các miền nguồn, phân loại các biểu thức ẩn dụ theo các phạm trù ý niệm.

2.1. Quy Trình Nhận Diện Ẩn Dụ MIP và Xác Định Biểu Thức

Quy trình MIP được sử dụng để xác định các biểu thức ẩn dụ trong ngữ liệu, với các bước cụ thể như đọc toàn bộ văn bản, xác định các đơn vị từ vựng, xác lập nghĩa của mỗi đơn vị từ vựng trong ngữ cảnh, và xác định xem nghĩa ngữ cảnh đó có đối lập với nghĩa cơ bản hay không. Nếu có, đơn vị từ vựng đó mang nghĩa ẩn dụ. Trong luận án này, đơn vị từ vựng mang nghĩa ẩn dụ được gọi là biểu thức ẩn dụ.

2.2. Thu Thập và Xử Lý Ngữ Liệu Cấp Độ Ẩn Dụ và So Sánh Ngôn Ngữ

Dựa trên các đặc điểm của miền nguồn, các ẩn dụ được tìm thấy sẽ phân chia theo cấp độ ẩn dụ, từ ẩn dụ cơ sở khái quát ban đầu, sau đó phân thành các ẩn dụ bậc thấp tùy theo miền nguồn được sử dụng. Trong giai đoạn thứ hai, so sánh các ẩn dụ tìm được giữa tiếng Việt và tiếng Anh nhằm xác định các nét tương đồng và khác biệt giữa hai ngôn ngữ, đồng thời tìm hiểu các đặc trưng tri nhận để lí giải cho sự tương đồng và khác biệt này.

2.3. Nguồn Ngữ Liệu Khảo Sát Diễn Ngôn Báo Chí Trực Tuyến

Do thời gian có hạn, nguồn ngữ liệu cần có tính thời sự, gần gũi nhất với ngôn ngữ đời sống nên luận án khảo sát diễn ngôn báo chí trực tuyến. Nguồn ngữ liệu gồm 1.996 biểu thức ngôn ngữ, trong đó có 1.287 biểu thức TV và 709 biểu thức TA. Các biểu thức này được thu thập ngẫu nhiên từ các trang báo điện tử uy tín của Việt Nam và nước ngoài.

III. Ẩn Dụ Ý Niệm Truyền Thông từ Thế Giới Tự Nhiên TV TA

Luận án xem xét các ADYN về Truyền thông từ các nhóm miền nguồn về Thế Giới Tự Nhiên, Thế Giới Con Người và Xã Hội. Chương này tập trung vào Thế Giới Tự Nhiên. Các ẩn dụ được phân tích bao gồm truyền thông là thời tiết, lửa, nước, động vật và thực vật. Mỗi miền nguồn này được triển khai, mô tả và phân tích thành các tiểu miền khác nhau, ánh xạ lên miền đích truyền thông. Sự liên hệ giữa tiếng Việt và tiếng Anh được xem xét để tìm ra sự tương đồng và khác biệt.

3.1. Truyền Thông Là Thời Tiết Thông Tin Tích Cực và Tiêu Cực

Ẩn dụ ý niệm “THÔNG TIN TIÊU CỰC LÀ HIỆN TƯỢNG THỜI TIẾT NGUY HIỂM” và “THÔNG TIN TÍCH CỰC LÀ HIỆN TƯỢNG THỜI TIẾT DỄ CHỊU” được phân tích. Các biểu thức ẩn dụ trong cả tiếng Việt và tiếng Anh được so sánh. Ví dụ, thông tin tiêu cực có thể được mô tả như 'bão táp' hoặc 'sấm sét', trong khi thông tin tích cực là 'ánh nắng' hoặc 'gió nhẹ'.

3.2. Truyền Thông Là Lửa Sức Mạnh Lan Tỏa và Tính Cấp Thiết

Ẩn dụ ý niệm “THÔNG TIN CẤP THỜI LÀ NHIỆT” và “SỨC MẠNH LAN TỎA CỦA TRUYỀN THÔNG LÀ KHẢ NĂNG TRUYỀN NĂNG LƯỢNG CỦA LỬA” được xem xét. Truyền thông có thể 'bùng nổ' hoặc 'lan tỏa' như lửa. Các so sánh tương tự được tìm thấy trong tiếng Anh, thể hiện sự tương đồng trong cách con người nhận thức về sức mạnh và tốc độ của truyền thông.

IV. Ẩn Dụ Ý Niệm Truyền Thông từ Con Người và Xã Hội TV TA

Chương này tập trung vào các miền nguồn thuộc về Thế Giới Con Người và Xã Hội, bao gồm chiến tranh, sức mạnh, cạm bẫy, tòa án và thức ăn. Các ẩn dụ này phản ánh cách truyền thông được xem xét trong các bối cảnh xã hội và tương tác giữa con người. Sự khác biệt và tương đồng giữa tiếng Việt và tiếng Anh trong việc sử dụng các ẩn dụ này được phân tích để hiểu rõ hơn về đặc trưng văn hóa và tri nhận.

4.1. Truyền Thông Là Chiến Tranh Chiến Trường và Vũ Khí

Ẩn dụ ý niệm “TRUYỀN THÔNG LÀ CHIẾN TRƯỜNG” và “PHƯƠNG TIỆN TRUYỀN THÔNG LÀ VŨ KHÍ” được phân tích. Truyền thông có thể được xem là một cuộc chiến, với các phương tiện truyền thông là vũ khí. Trong tiếng Việt, chúng ta có thể nói về 'cuộc chiến thông tin', trong khi tiếng Anh có cụm từ 'information warfare'.

4.2. Truyền Thông Là Cạm Bẫy Sự Thao Túng và Lừa Đảo

Ẩn dụ ý niệm “CHIÊU TRÒ CỦA TRUYỀN THÔNG LÀ SỰ THAO TÚNG” và “CHIÊU TRÒ CỦA TRUYỀN THÔNG LÀ SỰ LỪA ĐẢO” được xem xét. Truyền thông có thể được sử dụng để 'bẫy' hoặc 'lừa' người khác. Các biểu thức ẩn dụ liên quan đến sự lừa dối và thao túng được phân tích trong cả hai ngôn ngữ.

4.3. Truyền Thông Là Thức Ăn Chế Biến và Thưởng Thức

Ẩn dụ ý niệm “HOẠT ĐỘNG CỦA TRUYỀN THÔNG LÀ HOẠT ĐỘNG CHẾ BIẾN VÀ THƯỞNG THỨC THỨC ĂN” và “TÌNH HÌNH TRUYỀN THÔNG LÀ SỰ CẢM NHẬN VÀ PHẢN ỨNG CỦA CƠ THỂ ĐỐI VỚI THỨC ĂN” được phân tích để làm rõ hơn về cách mọi người tiếp nhận và xử lý thông tin giống như thức ăn.

V. Kết Luận Đóng Góp và Tương Lai Nghiên Cứu Ẩn Dụ Truyền Thông

Luận án này đóng góp vào việc hiểu rõ hơn về ADYN và phương pháp thu thập, phân tích ADYN. Luận án củng cố quan điểm rằng ẩn dụ không chỉ là một phương tiện tu từ mà là phương thức tư duy, thể hiện tính đặc thù trong tư duy của từng dân tộc. Luận án xây dựng các sơ đồ ánh xạ và xác định các cơ chế ánh xạ từ MN sang MĐ, luận giải sự tương đồng và khác biệt giữa hai ngôn ngữ dựa trên đặc trưng tri nhận. Điều này giúp những người học tập, giảng dạy và nghiên cứu ngôn ngữ.

5.1. Đóng Góp Lý Luận Củng Cố Quan Điểm về Ẩn Dụ và Tư Duy

Luận án củng cố quan điểm rằng ẩn dụ không chỉ là một phương tiện tu từ ngôn ngữ mà là phương thức tư duy và ngoài tính phổ quát, ẩn dụ ý niệm còn thể hiện tính đặc thù trong tư duy của từng dân tộc.

5.2. Đóng Góp Thực Tiễn Sơ Đồ Ánh Xạ và Cơ Chế Ánh Xạ Ngôn Ngữ

Luận án xây dựng được các sơ đồ ánh xạ cùng với việc xác định các cơ chế ánh xạ từ MN sang MĐ, luận giải sự tương đồng cũng như khác biệt trong hệ thống ẩn dụ giữa hai ngôn ngữ dựa trên các đặc trưng tri nhận, cơ sở kinh nghiệm và hiểu biết về thế giới của hai ngôn ngữ. Điều này giúp những người học tập, giảng dạy và nghiên cứu ngôn ngữ.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ ngữ văn/ngôn ngữ học với đề tài "Ẩn dụ ý niệm về truyền thông trong tiếng Việt (có liên hệ với tiếng Anh)", chuyên ngành Ngôn ngữ học (mã số: 9229020), do nghiên cứu sinh Nguyễn Lưu Diệp Ánh thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Hồ Trịnh Quỳnh Thư tại Trường Đại học Sư phạm – Đại học Đà Nẵng (năm 2024).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Ngôn ngữ học tri nhận (NNHTN) xác định ngôn ngữ phản ánh cách con người tri nhận và ý niệm hóa thế giới. Trong đó, lý thuyết ẩn dụ ý niệm (ADYN) chỉ ra rằng ẩn dụ không đơn thuần là thủ pháp tu từ bề mặt mà là phương thức tư duy nền tảng. Trong bối cảnh xã hội hiện đại, truyền thông giữ vai trò chi phối và tác động sâu rộng đến nhiều lĩnh vực đời sống.

Tuy nhiên, tác giả luận án chỉ ra rằng các công trình trước đây chủ yếu khảo sát ẩn dụ trong truyền thông (sử dụng văn bản truyền thông làm ngữ liệu để tìm các ẩn dụ về kinh tế, chính trị, thương hiệu...) hoặc nghiên cứu các ẩn dụ tiếp thị, quảng cáo đơn lẻ. Đến thời điểm tác giả thực hiện đề tài, chưa có công trình nào khảo sát chuyên sâu, toàn diện và có hệ thống xem TRUYỀN THÔNG là một miền đích (Target Domain) độc lập trong hệ thống ADYN của tiếng Việt khi đối chiếu, liên hệ với tiếng Anh. Khoảng trống nghiên cứu này là lý do trực tiếp hình thành nên đề tài luận án.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

• Mục đích nghiên cứu: Vận dụng lý thuyết ngôn ngữ học tri nhận làm cơ sở để lý giải các ADYN về truyền thông trong tiếng Việt (có liên hệ với tiếng Anh) trên cứ liệu báo mạng điện tử, qua đó làm sáng tỏ đặc trưng tri nhận của người Việt cũng như người nói tiếng Anh trong quan niệm về truyền thông.
• Nhiệm vụ nghiên cứu (5 nhiệm vụ):
  1. Hệ thống hóa những vấn đề lý thuyết làm cơ sở lý luận của đề tài: ADYN và các khái niệm ngôn ngữ liên quan; truyền thông và các đặc điểm cơ bản của truyền thông.
  2. Nhận diện, thống kê các biểu thức ngôn ngữ tiếng Việt và tiếng Anh diễn đạt ẩn dụ ý niệm; nhận diện các miền ý niệm nguồn – đích.
  3. Thiết lập cơ chế ánh xạ nguồn – đích.
  4. Khái quát, phân tích tính tầng bậc của các ẩn dụ ý niệm, xây dựng các mô hình tri nhận cho mỗi loại ẩn dụ ý niệm cơ sở.
  5. Liên hệ để tìm ra sự tương đồng cũng như sự khác biệt trong tiếng Việt và tiếng Anh, luận giải dựa trên cơ sở kinh nghiệm và đặc trưng tri nhận giữa hai ngôn ngữ.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Các ADYN về truyền thông trong tiếng Việt (có liên hệ với tiếng Anh), tập trung vào các miền nguồn ánh xạ đến miền đích TRUYỀN THÔNG trên hai khối ngữ liệu; trong đó tiếng Việt là đối tượng khảo sát chính và tiếng Anh dùng làm đối tượng liên hệ.
• Phạm vi nghiên cứu:
  • Phạm vi nội dung: Các ADYN về truyền thông được tiếp cận từ hai nhóm miền nguồn lớn: (1) Nhóm miền nguồn Thế giới tự nhiên (gồm Thời tiết, Lửa, Nước, Động vật, Thực vật) và (2) Nhóm miền nguồn Thế giới con người và xã hội (gồm Chiến tranh, Sức mạnh, Cạm bẫy, Tòa án, Thức ăn).
  • Phạm vi ngữ liệu: Khảo sát trên diễn ngôn báo chí điện tử/trực tuyến bằng tiếng Việt và tiếng Anh.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án phân loại và điểm luận các hướng nghiên cứu đi trước theo hai trục chính:

Tình hình nghiên cứu lý thuyết ẩn dụ ý niệm trên thế giới và tại Việt Nam

• Nghiên cứu quốc tế: Khởi đầu từ công trình kinh điển Metaphors We Live By của Lakoff và Johnson (1980), khẳng định ẩn dụ là vấn đề của tư duy và hành động. Các công trình tiếp nối phát triển thuyết nghiệm thân và tính văn hóa của ẩn dụ như Johnson (1987) với The Body in the Mind, Lakoff (1987) với Women, Fire and Dangerous Things, Lakoff và Johnson (1999) với Philosophy in the Flesh. Các nghiên cứu của Kövecses (1986, 2000, 2002, 2005, 2010, 2020) đóng góp việc phân loại ẩn dụ cảm xúc, tính phổ quát và biến thiên văn hóa, cùng lý thuyết ADYN mở rộng gắn với ngữ cảnh. Fauconnier và Turner (2003) đóng góp lý thuyết không gian pha trộn (blending theory). Bên cạnh đó là các nghiên cứu ứng dụng ADYN trong nhiều lĩnh vực của Gibbs (2008), Croft và Cruse (2004), Geary (2012)...
• Nghiên cứu tại Việt Nam: Khung lý thuyết NNHTN được định hình qua công trình của Lý Toàn Thắng (2009); hệ thống hóa lý thuyết ADYN qua các tài liệu của Trần Văn Cơ (2007, 2009, 2011). Hướng nghiên cứu ứng dụng ADYN vào tiếng Việt phát triển qua các tác giả như: Trần Thị Phương Lý, Lê Đức Luận, Phạm Thị Kiều Oanh (miền Thực vật); Đào Duy Tùng, Đinh Lam Trường (miền Con người); Nguyễn Thị Bích Hợp, Nguyễn Thị Hương (miền Ẩm thực); Phan Văn Hòa, Hồ Trịnh Quỳnh Thư, Trần Văn Nam, Đinh Thị Hương (miền Tình yêu); Nguyễn Thị Thanh Huyền, Hà Thanh Hải (miền Kinh tế); Nguyễn Tiến Dũng (miền Chính trị); Huỳnh Ngọc Mai Kha (miền Lửa và Nước); Lê Lâm Thi (miền Xây dựng); Trịnh Sâm (miền Sông nước); Nguyễn Thị Lan Phương, Lưu Trọng Tuấn (miền Quảng cáo); Phí Thị Thu Trang (miền Khẩu hiệu)...

Các nghiên cứu về truyền thông và ẩn dụ liên quan đến truyền thông

• Về lý thuyết truyền thông: Nguyễn Văn Dững và Đỗ Thị Thu Hằng (2006), Michael Schudson (1995), Armand Mattelart và Michele Mattelart (2004), The Missouri Group (2007), Đinh Kiều Châu (2016), Hoàng Anh (2008), Nguyễn Thị Trường Giang (2020), Allan Bell (1991), Hober (1954), Gerald Miller (1966), Bless Sodel, Schachter (1951)...
• Về ẩn dụ trong truyền thông và về truyền thông:
  • Các nghiên cứu ADYN trong truyền thông: Charteris-Black và Musolff (2003) phân tích ẩn dụ về đồng Euro trên báo chí Anh - Đức; Musolff (2006) nghiên cứu tranh luận báo chí về Liên minh châu Âu; Lưu Trọng Tuấn (2010) nghiên cứu ẩn dụ thương hiệu trong quảng cáo; Raluca Gabriela Burcea (2010) nghiên cứu ADYN trong tiếp thị; Tina Krennmayr (2011) khảo sát việc sử dụng ẩn dụ trong báo chí.
  • Các nghiên cứu ADYN về truyền thông: Marianne Van Den Boomen (2014) trong Transcoding the Digital phân loại ẩn dụ truyền thông theo ba chức năng (xử lý, truyền tải, lưu trữ); Daniel Roux, Douglas A. Surip, Eddy Setia, T. Silvana Sinar, Gustianingsih (2021) phân tích ẩn dụ truyền thông qua 9 lĩnh vực.

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Các công trình đi trước chủ yếu xem diễn ngôn truyền thông là môi trường chứa đựng các ẩn dụ của những lĩnh vực khác, hoặc chỉ tiếp cận một số khía cạnh riêng lẻ của truyền thông (thương hiệu, quảng cáo). Luận án của Nguyễn Lưu Diệp Ánh lựa chọn giải quyết khoảng trống: xây dựng một hệ thống phân tích toàn diện lấy TRUYỀN THÔNG làm miền đích độc lập, thiết lập các chuỗi ánh xạ từ 10 tiểu miền nguồn thuộc hai thế giới (Tự nhiên; Con người và Xã hội), xác lập mô hình tri nhận và đối chiếu giữa tiếng Việt với tiếng Anh trên ngữ liệu báo điện tử.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết

• Lý thuyết Ẩn dụ ý niệm: Luận án dựa trên nền tảng lý thuyết của Lakoff và Johnson (1980, 2003) cùng Kövecses (2002, 2010, 2020), định nghĩa ADYN là quá trình ánh xạ có hệ thống từ một miền ý niệm nguồn (thường cụ thể, trực quan) sang một miền ý niệm đích (thường trừu tượng, phức tạp).
• Các đặc điểm cốt lõi của ADYN được vận dụng: Tính đơn hướng (unidirectionality), tính che giấu và nhấn mạnh (hiding and highlighting), tính hệ thống (systematicity), tính tầng bậc (hierarchical organization), tính phổ quát (universality), tính biến thiên văn hóa (cultural variation), và tính tương hòa văn hóa.
• Các khái niệm công cụ: Khái niệm ý niệm và ý niệm hóa (Evans, 2007); miền (domain), miền nguồn (source domain), miền đích (target domain) theo Langacker (1987) và Kövecses (2002); phạm trù và phạm trù hóa (Rosch; Evans & Green, 2006); lược đồ hình ảnh (image schema); sơ đồ ánh xạ (mapping); thuyết nghiệm thân (embodiment) theo Lakoff & Johnson (1999) và Tim Rohrer (2007).
• Cơ sở lý thuyết về truyền thông: Luận án tổng hợp các thuộc tính cơ bản của truyền thông gồm: thông điệp truyền thông, người làm truyền thông, người sử dụng truyền thông, phương tiện truyền thông, hoạt động truyền thông, tính chất truyền thông và tác động của truyền thông. Đây là các thuộc tính ở miền đích tiếp nhận sự phóng chiếu từ các miền nguồn.

Phương pháp và thủ pháp nghiên cứu

Luận án kết hợp giữa phương pháp định tính (đóng vai trò chủ đạo) và phương pháp định lượng (thống kê mô tả tần suất, tỉ lệ phần trăm). Các phương pháp và thủ pháp cụ thể gồm:

1. Quy trình nhận diện ẩn dụ MIP (Metaphor Identification Procedure): Sử dụng quy trình chuẩn 4 bước của nhóm Pragglejaz (2007):
   • Bước 1: Đọc toàn bộ văn bản để hiểu nghĩa khái quát.
   • Bước 2: Xác định các đơn vị từ vựng có trong văn bản.
   • Bước 3: Xác lập nghĩa ngữ cảnh của đơn vị từ vựng; xác định nét nghĩa cơ bản (cụ thể, trực quan, dựa trên tri giác) của từ vựng trong các ngữ cảnh khác; đối chiếu xem nghĩa ngữ cảnh có đối lập và có thể hiểu được qua sự so sánh với nghĩa cơ bản hay không.
   • Bước 4: Nếu có sự đối lập và chuyển di nét nghĩa, đơn vị từ vựng đó được xác định là biểu thức ẩn dụ.
2. Phương pháp thu thập và xử lý ngữ liệu: Phân chia ẩn dụ theo cấp độ tầng bậc (ẩn dụ khái quát bậc cao và ẩn dụ cụ thể bậc thấp) dựa trên các miền nguồn; tra cứu nghĩa từ vựng căn cứ vào hai từ điển chuẩn: Từ điển Bách khoa Việt Nam (1995) và Từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên (2003).
3. Phương pháp miêu tả: Miêu tả cấu trúc, cơ chế ánh xạ và sự chuyển di thuộc tính giữa hai miền nguồn – đích.
4. Phương pháp phân tích ngữ nghĩa tri nhận: Xác định nghĩa ẩn dụ của các biểu thức ngôn ngữ trong ngữ cảnh diễn ngôn.
5. Phương pháp ánh xạ: Lập sơ đồ tương ứng giữa các yếu tố thuộc tính của miền nguồn và miền đích.
6. Thủ pháp so sánh một chiều: Chọn tiếng Việt làm ngôn ngữ gốc khảo sát chính, tiếng Anh làm ngôn ngữ đối tượng liên hệ để làm sáng tỏ các nét tương đồng, dị biệt và đặc trưng tri nhận của người Việt.
7. Thủ pháp thống kê và phân loại: Thống kê tần số xuất hiện, tính toán tỉ lệ phần trăm làm cơ sở định lượng; phân loại hệ thống 10 miền nguồn.

Nguồn ngữ liệu

Tổng dung lượng ngữ liệu khảo sát gồm 1.996 biểu thức ngôn ngữ thu thập từ các trang báo mạng điện tử:

• Ngữ liệu tiếng Việt: Gồm 1.287 biểu thức (được mã hóa từ V1 đến V1287), trích xuất từ các báo điện tử: Thanh Niên, Tuổi Trẻ, VnExpress, Dân Trí, Tiền Phong, Nhân Dân...
• Ngữ liệu tiếng Anh: Gồm 709 biểu thức (được mã hóa từ A1 đến A709), trích xuất từ các báo điện tử: New York Times, CNN, Reuters, The Guardian, NBC News, Forbes, HuffPost, The Washington Post, The Washington Times... (Các ngữ liệu tiếng Anh được tác giả tạm dịch sang tiếng Việt theo ngữ cảnh văn bản).

Ngữ liệu được tổ chức thành 10 nhóm miền nguồn: Thời tiết, Lửa, Nước, Động vật, Thực vật, Chiến tranh, Sức mạnh, Cạm bẫy, Tòa án, và Thức ăn.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan nghiên cứu và cơ sở lí thuyết

Chương 1 hệ thống hóa toàn bộ các tiền đề lý luận và lịch sử nghiên cứu của đề tài. Tác giả làm rõ các khái niệm bản chất của ngôn ngữ học tri nhận, lịch sử phát triển của lý thuyết ADYN từ quan điểm truyền thống của Aristotle đến quan điểm tri nhận hiện đại của Lakoff, Johnson, Kövecses. Chương này phân định ranh giới giữa nghiên cứu ẩn dụ trong truyền thông và ẩn dụ về truyền thông.

Đồng thời, chương 1 xác lập khung phân loại gồm 10 miền nguồn chia thành hai nhóm lớn: Thế giới tự nhiên và Thế giới con người - xã hội; định hình quy trình phân tích gồm nhận diện biểu thức ngôn ngữ qua quy trình MIP, xác định miền nguồn - đích, lập sơ đồ ánh xạ và giải thích cơ chế nghiệm thân cùng các yếu tố văn hóa - tri nhận chi phối.

Chương 2: Ẩn dụ ý niệm về truyền thông xét từ miền nguồn Thế giới tự nhiên trong tiếng Việt (liên hệ với tiếng Anh)

Chương 2 tiến hành khảo sát và phân tích 5 tiểu miền nguồn thuộc Thế giới tự nhiên: THỜI TIẾT, LỬA, NƯỚC, ĐỘNG VẬT, THỰC VẬT.

Trong khối ngữ liệu, tác giả ghi nhận tổng cộng 492 lượt xuất hiện ẩn dụ thuộc nhóm Thế giới tự nhiên trong tiếng Việt và 267 lượt trong tiếng Anh. Cơ cấu phân bố trong tiếng Việt được thống kê như sau:

Mô hình ẩn dụ	Số lượng (lượt)	Tỷ lệ (%)
TRUYỀN THÔNG LÀ NƯỚC	140 / 492	29%
TRUYỀN THÔNG LÀ THỜI TIẾT	135 / 492	28%
TRUYỀN THÔNG LÀ LỬA	95 / 492	19%
TRUYỀN THÔNG LÀ THỰC VẬT	62 / 492	12%
TRUYỀN THÔNG LÀ ĐỘNG VẬT	60 / 492	12%
Tổng cộng	492 / 492	100%

Nội dung cụ thể của các tiểu miền nguồn:

• ADYN TRUYỀN THÔNG LÀ THỜI TIẾT: Chiếm 28% ngữ liệu tự nhiên. Do con người có trải nghiệm trực tiếp về sự biến đổi khí quyển và thiên tai, các hiện tượng thời tiết được ánh xạ sang tác động của thông tin.
  • Sơ đồ ánh xạ: Bão/lũ/lốc/mưa gió ánh xạ thành Thông tin tiêu cực; Cơn mưa rào/làn gió mát ánh xạ thành Thông tin tích cực; Thiên tai dồn dập ánh xạ thành Sự xuất hiện tràn lan của tin tức; Thiệt hại do thiên tai ánh xạ thành Thiệt hại về uy tín, nhân phẩm; Tính bất ngờ khó đoán của thời tiết ánh xạ thành Phản ứng nhanh, bất ngờ của dư luận.
  • Hai mô hình bậc dưới: Mô hình "THÔNG TIN TIÊU CỰC LÀ HIỆN TƯỢNG THỜI TIẾT NGUY HIỂM" chiếm đa số với 116/135 lượt (86%), tiêu biểu qua các biểu thức như "cơn bão truyền thông", "cơn bão mạng xã hội", "bão tin giả"; mô hình "THÔNG TIN TÍCH CỰC LÀ HIỆN TƯỢNG THỜI TIẾT DỄ CHỊU" chiếm 19/135 lượt (14%). Tác giả liên hệ với các biểu thức tương đương trong tiếng Anh.
• ADYN TRUYỀN THÔNG LÀ LỬA: Khai thác đặc tính nhiệt độ, khả năng phát sáng, tốc độ bùng cháy và sức thiêu rụi của lửa. Phân thành các ẩn dụ bậc dưới: "THÔNG TIN CẤP THỜI LÀ NHIỆT" (tin sốt dẻo, tin nóng), "SỨC MẠNH LAN TỎA CỦA TRUYỀN THÔNG LÀ KHẢ NĂNG TRUYỀN NĂNG LƯỢNG CỦA LỬA" (thổi bùng dư luận, châm ngòi tranh cãi), "THÔNG TIN LÀ SỰ CHÁY" (cháy vé, thiêu rụi sự nghiệp).
• ADYN TRUYỀN THÔNG LÀ NƯỚC: Là miền nguồn xuất hiện nhiều nhất trong nhóm tự nhiên (29%). Khai thác đặc tính dòng chảy, dung lượng, mực nước và sức cuốn của nước. Phân thành: "HOẠT ĐỘNG CỦA TRUYỀN THÔNG LÀ SỰ VẬN ĐỘNG CỦA NƯỚC" (luồng thông tin, làn sóng dư luận, tràn ngập thông tin), "THÔNG TIN LÀ VÙNG NƯỚC" (biển thông tin, xoáy sâu vào vụ việc).
• ADYN TRUYỀN THÔNG LÀ ĐỘNG VẬT: Chiếm 12%, phân thành: "TRUYỀN THÔNG/NGƯỜI LÀM TRUYỀN THÔNG TIÊU CỰC LÀ NHỮNG LOÀI ĐỘNG VẬT CÓ ĐẶC TÍNH TIÊU CỰC" (kền kền báo chí, chim mồi), "HOẠT ĐỘNG CỦA TRUYỀN THÔNG LÀ HOẠT ĐỘNG CỦA ĐỘNG VẬT" (săn tin, đánh hơi thông tin, xâu xé đời tư).
• ADYN TRUYỀN THÔNG LÀ THỰC VẬT: Chiếm 12%, phản ánh các quá trình sinh trưởng và bộ phận cây: "TÊN GỌI TRUYỀN THÔNG LÀ TÊN GỌI CÁC LOÀI THỰC VẬT KHÁC NHAU" (báo lá cải, tin vỉa hè), "HOẠT ĐỘNG CỦA TRUYỀN THÔNG LÀ HOẠT ĐỘNG CỦA THỰC VẬT" (nở rộ trào lưu, đâm chồi ý tưởng, bám rễ sâu vào nhận thức).

Chương 3: Ẩn dụ ý niệm về truyền thông xét từ miền nguồn Thế giới con người và xã hội trong tiếng Việt (liên hệ với tiếng Anh)

Chương 3 triển khai khảo sát 5 tiểu miền nguồn xuất phát từ thiết chế xã hội và hoạt động của con người: CHIẾN TRANH, SỨC MẠNH, CẠM BẪY, TÒA ÁN, THỨC ĂN.

• ADYN TRUYỀN THÔNG LÀ CHIẾN TRANH: Ánh xạ các yếu tố quân sự vào hoạt động báo chí. Các mô hình bậc dưới gồm:
  • Truyền thông là chiến trường: Cuộc chiến thông tin, mặt trận tư tưởng, chiến tuyến truyền thông.
  • Truyền thông tiêu cực là kẻ thù: Sự xâm lấn của tin độc hại, đối đầu truyền thông.
  • Phương tiện truyền thông là vũ khí: Ngòi bút là vũ khí sắc bén, đòn tấn công truyền thông, bộc phá thông tin.
  • Người làm truyền thông là chiến binh/chiến sĩ: Nhà báo là chiến sĩ trên mặt trận văn hóa, cây bút xung kích.
• ADYN TRUYỀN THÔNG LÀ SỨC MẠNH: Miêu tả quyền năng và mức độ tác động của truyền thông: "SỨC MẠNH TRUYỀN THÔNG LÀ SỰ THỐNG TRỊ" (quyền lực thứ tư, thao túng dư luận), "TRUYỀN THÔNG TÍCH CỰC LÀ SỰ GẮN KẾT" (cầu nối cộng đồng), "TRUYỀN THÔNG TIÊU CỰC LÀ SỰ HỦY DIỆT" (vùi dập nạn nhân, bức tử danh dự).
• ADYN TRUYỀN THÔNG LÀ CẠM BẪY: Phản ánh các khía cạnh tiêu cực và phi chuẩn mực: "CHIÊU TRÒ CỦA TRUYỀN THÔNG LÀ SỰ THAO TÚNG", "CHIÊU TRÒ CỦA TRUYỀN THÔNG LÀ SỰ LỪA ĐẢO" (sập bẫy truyền thông, giăng bẫy dư luận, mồi nhử câu view, đánh tráo khái niệm).
• ADYN TRUYỀN THÔNG LÀ TÒA ÁN: Ánh xạ các hoạt động tư pháp vào chức năng giám sát của truyền thông: "HÀNH ĐỘNG CỦA TRUYỀN THÔNG LÀ HÀNH VI PHÁN XÉT" (tòa án dư luận, luận tội, kết án trên mặt báo), "HÀNH ĐỘNG CỦA TRUYỀN THÔNG LÀ HÀNH VI VI PHẠM ĐẠO ĐỨC VÀ PHÁP LUẬT" (vượt quyền phán xét, kết tội khi chưa có phán quyết).
• ADYN TRUYỀN THÔNG LÀ THỨC ĂN: Ánh xạ các hành vi ăn uống, tiêu hóa vào việc tiếp nhận thông tin: "HOẠT ĐỘNG CỦA TRUYỀN THÔNG LÀ HOẠT ĐỘNG CHẾ BIẾN VÀ THƯỞNG THỨC THỨC ĂN" (xào nấu tin tức, món ăn tinh thần, bữa tiệc thông tin, dọn sẵn tin tức), "TÌNH HÌNH TRUYỀN THÔNG LÀ SỰ CẢM NHẬN VÀ PHẢN ỨNG CỦA CƠ THỂ ĐỐI VỚI THỨC ĂN" (ngộ độc thông tin, bội thực tin tức, nuốt trọn thông điệp).

Ở cả hai chương 2 và 3, tác giả đều lập sơ đồ ánh xạ chi tiết, bảng mô hình tri nhận và phân tích sự tương đồng (do chia sẻ chung trải nghiệm thể xác nghiệm thân) và dị biệt (do ảnh hưởng của bối cảnh văn hóa, địa lý và tâm lý dân tộc) giữa tiếng Việt và tiếng Anh.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

• Luận án củng cố luận điểm trung tâm của ngôn ngữ học tri nhận: ẩn dụ không đơn thuần là một biện pháp tu từ học hay phương tiện trang sức của ngôn từ mà là phương thức tư duy, phản ánh cơ chế ý niệm hóa của con người về thế giới.
• Làm rõ tính phổ quát song hành cùng tính đặc thù văn hóa trong hệ thống ADYN: các trải nghiệm thân thể phổ quát tạo nên các mô hình ánh xạ tương đồng giữa tiếng Việt và tiếng Anh (như lửa biểu thị tốc độ/nhiệt lượng, chiến tranh biểu thị xung đột), trong khi các đặc trưng văn hóa, tập quán và môi trường địa lý tạo nên sự phân hóa và lựa chọn biểu thức ngôn ngữ đặc thù ở mỗi ngôn ngữ.
• Cung cấp một khung phân tích có hệ thống và quy trình nhận diện, miêu tả miền nguồn - miền đích cho các nghiên cứu tiếp theo về ngôn ngữ học tri nhận tại Việt Nam.

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Xây dựng hệ thống sơ đồ ánh xạ và bảng thống kê định lượng cụ thể cho 10 miền nguồn (Thời tiết, Lửa, Nước, Động vật, Thực vật, Chiến tranh, Sức mạnh, Cạm bẫy, Tòa án, Thức ăn) ánh xạ sang miền đích TRUYỀN THÔNG trên nguồn ngữ liệu báo chí điện tử.
• Kết quả nghiên cứu cung cấp tư liệu tham khảo phục vụ giảng dạy, học tập các chuyên đề Ngôn ngữ học tri nhận, Ngữ nghĩa học, Ngôn ngữ học đối chiếu tại các trường đại học và cao đẳng.
• Cung cấp cơ sở ngôn ngữ học hỗ trợ hoạt động biên - phiên dịch Anh - Việt và Việt - Anh trong việc chuyển dịch chính xác các biểu thức ẩn dụ báo chí truyền thông.
• Giúp người làm báo, biên tập viên, phóng viên và sinh viên ngành truyền thông nâng cao nhận thức về cơ chế tác động của ẩn dụ ngôn từ, từ đó sử dụng ngôn ngữ truyền thông chính xác, hiệu quả và có trách nhiệm xã hội.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế:
  • Về phạm vi ngữ liệu: Do giới hạn thời gian nghiên cứu, ngữ liệu mới chỉ tập trung khảo sát trên diễn ngôn báo chí trực tuyến/điện tử của tiếng Việt và tiếng Anh, chưa mở rộng sang các thể loại diễn ngôn khác như diễn ngôn văn học, diễn ngôn chính trị hay diễn ngôn khoa học.
  • Về hướng tiếp cận đối chiếu: Đề tài áp dụng thủ pháp so sánh một chiều (lấy tiếng Việt làm ngôn ngữ gốc khảo sát chính và tiếng Anh làm đối tượng liên hệ), chưa thực hiện đối chiếu song song hai chiều toàn diện với dung lượng ngữ liệu cân bằng tuyệt đối giữa hai ngôn ngữ.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Mở rộng khảo sát ADYN về truyền thông trên các nguồn ngữ liệu đa dạng hơn như mạng xã hội, diễn ngôn truyền hình, phát thanh hoặc các văn bản pháp lý về truyền thông.
  • Áp dụng lý thuyết không gian pha trộn (Conceptual Blending Theory) để lý giải sâu hơn các cấu trúc ý niệm phức hợp không thể giải thích trọn vẹn bằng mô hình ánh xạ hai miền nguồn - đích.
  • Mở rộng so sánh đối chiếu đa ngữ giữa tiếng Việt với các ngôn ngữ phương Đông và phương Tây khác.

---

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại giá trị tham khảo thiết thực cho các nhóm đối tượng:

1. Nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên ngành Ngôn ngữ học:
   • Tham khảo chương 1 về hệ thống hóa cơ sở lý thuyết ngôn ngữ học tri nhận, quy trình nhận diện ẩn dụ MIP 4 bước của nhóm Pragglejaz (2007) và phương pháp xác lập sơ đồ ánh xạ.
   • Tham khảo chương 2 và chương 3 về phương pháp phân tích ngữ nghĩa tri nhận, kỹ thuật lập bảng mô hình ý niệm và kỹ thuật đối chiếu ngôn ngữ một chiều.
2. Giảng viên, người làm công tác dịch thuật và người học ngoại ngữ (tiếng Anh):
   • Khai thác các cặp biểu thức ẩn dụ tương ứng giữa tiếng Việt và tiếng Anh trong các bảng thống kê và phân tích ngữ liệu để xử lý thỏa đáng sự chuyển dịch ẩn dụ liên văn hóa.
3. Nhà báo, biên tập viên, sinh viên và người làm chính sách truyền thông:
   • Nắm bắt các mô hình tri nhận về truyền thông (như ẩn dụ Cạm bẫy, Tòa án, Chiến tranh...) để nhận diện xu hướng định hướng dư luận, kiểm soát thông tin tiêu cực và sử dụng từ ngữ báo chí chuẩn mực, hiệu quả.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án xác định đối tượng nghiên cứu và ngôn ngữ khảo sát chính là gì?

Đối tượng nghiên cứu của luận án là các ẩn dụ ý niệm về truyền thông, cụ thể là các miền nguồn ánh xạ đến miền đích TRUYỀN THÔNG. Ngôn ngữ khảo sát chính là tiếng Việt (1.287 biểu thức, mã hóa V1–V1287), tiếng Anh được sử dụng làm ngôn ngữ đối tượng để liên hệ, so sánh (709 biểu thức, mã hóa A1–A709).

2. Quy trình nhận diện ẩn dụ (MIP) được luận án thực hiện theo các bước nào?

Luận án áp dụng quy trình MIP của nhóm Pragglejaz (2007) gồm 4 bước: (1) Đọc toàn bộ văn bản để nắm ý nghĩa khái quát; (2) Xác định các đơn vị từ vựng trong văn bản; (3) Xác lập nghĩa ngữ cảnh của đơn vị từ vựng và đối chiếu với nét nghĩa cơ bản (cụ thể, trực quan hơn); (4) Nếu nghĩa ngữ cảnh đối lập và chuyển di từ nghĩa cơ bản thì xác định đơn vị từ vựng đó là biểu thức ẩn dụ.

3. Hệ thống miền nguồn được luận án phân chia như thế nào?

Luận án chia hệ thống miền nguồn thành 2 nhóm lớn gồm 10 tiểu miền nguồn:

• Nhóm Thế giới tự nhiên: THỜI TIẾT, LỬA, NƯỚC, ĐỘNG VẬT, THỰC VẬT.
• Nhóm Thế giới con người và xã hội: CHIẾN TRANH, SỨC MẠNH, CẠM BẪY, TÒA ÁN, THỨC ĂN.

4. Trong nhóm miền nguồn Thế giới tự nhiên, mô hình ẩn dụ nào chiếm tỷ lệ xuất hiện cao nhất trong tiếng Việt?

Theo số liệu thống kê tại Bảng 2.1 của luận án, mô hình chiếm tỷ lệ cao nhất là TRUYỀN THÔNG LÀ NƯỚC với 140/492 lượt (chiếm 29%), tiếp theo là TRUYỀN THÔNG LÀ THỜI TIẾT với 135/492 lượt (chiếm 28%), TRUYỀN THÔNG LÀ LỬA với 95/492 lượt (chiếm 19%), TRUYỀN THÔNG LÀ THỰC VẬT với 62/492 lượt (chiếm 12%) và TRUYỀN THÔNG LÀ ĐỘNG VẬT với 60/492 lượt (chiếm 12%).

5. Luận án sử dụng những cuốn từ điển nào làm căn cứ xác định nghĩa của từ vựng?

Để làm căn cứ xác định nghĩa cơ bản của từ vựng phục vụ quy trình nhận diện ý niệm, luận án sử dụng hai nguồn từ điển: (1) Từ điển Bách khoa Việt Nam (1995) và (2) Từ điển tiếng Việt do Viện Ngôn ngữ học biên soạn, GS. Hoàng Phê chủ biên (Nxb Đà Nẵng - Trung tâm Từ điển học, 2003).

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Nguyễn Lưu Diệp Ánh là công trình chuyên khảo vận dụng lý thuyết ngôn ngữ học tri nhận để nghiên cứu có hệ thống các ẩn dụ ý niệm có miền đích là TRUYỀN THÔNG trong tiếng Việt trên cơ sở liên hệ với tiếng Anh. Thông qua khối ngữ liệu gồm 1.996 biểu thức trích xuất từ báo chí điện tử, tác giả đã thiết lập các mô hình tri nhận và sơ đồ ánh xạ cho 10 tiểu miền nguồn thuộc hai thế giới Tự nhiên cùng Con người và Xã hội. Công trình xác nhận ẩn dụ là phương thức tư duy mang tính phổ quát dựa trên trải nghiệm nghiệm thân, đồng thời mang tính đặc thù do các yếu tố văn hóa và trải nghiệm xã hội của mỗi cộng đồng quy định. Luận án đóng góp nguồn ngữ liệu và khung phân tích có giá trị thực tiễn cho nghiên cứu ngôn ngữ học, công tác dịch thuật và hoạt động thực hành truyền thông báo chí.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ THUYẾT 1.1 Tổng quan nghiên cứu Luận án được nghiên cứu dựa trên các cơ sở lí thuyết của NNHTN. Để có cái nhìn tổng quan, trong chương này, chúng tôi tập trung làm rõ các vấn đề liên quan đến truyền thông trong ngôn ngữ nói chung, ADYN về truyền thông nói riêng trên thế giới và Việt Nam. Kết quả nghiên cứu được trình bày theo hướng từ lí thuyết đến ứng dụng nhằm nhìn nhận sự thay đổi, phát triển trong lĩnh vực nghiên cứu về truyền thông và ADYN về truyền thông, đồng thời phát hiện khoảng trống của vấn đề nghiên cứu. Cơ sở lí thuyết của luận án bao gồm: khái niê ̣m truyền thông, các đă ̣c điể m của truyề n thông, các quan điểm về ẩn dụ, các vấn đề cơ bản của ADYN, một số khái niệm liên quan đến ADYN và quy trình phân loại MN.1 Tình hình nghiên cứu về ADYN trên thế giới NNHTN bắt đầu phổ biến vào thập niên 80 của thế kỷ 20 với sự khởi xướng của Lakoff và Johnson bằng cuốn sách được ví như “kinh thánh” của NNHTN “Metaphors We Live By” [92].

Lí thuyết tri nhận về ẩn dụ bắt nguồn từ Lakoff giúp cho danh tiếng của ông vượt ra ngoài phạm vi thuần túy ngôn ngữ học và thổi một luồng gió mới cho việc phát triển lí thuyết ẩn dụ. Với tuyên bố “ẩn dụ không đơn thuần là vấn đề của ngôn ngữ mà còn là vấn đề của tư duy và hành động”, Lakoff và Johnson (1980) khẳng định ẩn dụ không chỉ là thủ pháp tu từ mà là phương thức tư duy. Điều này khiến phạm vi nghiên cứu về ẩn dụ không chỉ dừng lại ở ẩn dụ trong ngôn ngữ mà chuyển sang ẩn dụ trong trí não, từ đó mở ra cánh cửa để tìm hiểu quá trình tư duy của con người đối với các sự vật, hiện tượng trong thế giới khách quan, ẩn dụ vượt qua ranh giới ngôn ngữ học thuần túy, trở thành đối tượng nghiên cứu khoa học hấp dẫn của nhiều ngành khoa học. Trong các nghiên cứu của Kövecses (2000 [97], 2002, 2010 [96], 2005 [98],.) đã nhấn mạnh rằng ẩn dụ không chỉ có tính phổ quát mà còn có tính đặc trưng trong từng nền văn hóa.

Điều này có nghĩa là, nghiệm thân 9 phổ quát có thể dẫn đến khả năng xuất hiện của ẩn dụ phổ quát, nhưng các trải nghiệm văn hóa xã hội và quá trình tri nhận khác nhau có thể tạo ra sự khác biệt trong ẩn dụ. Tiếp theo đó, các khía cạnh khác nhau của ADYN dần dần được các nhà ngôn ngữ học bóc tách và khai phá, trong đó thuyết nghiệm thân là một nội dung quan trọng được đề cập đến trong nhiều công trình nghiên cứu. Các nghiên cứu khẳng định kinh nghiệm thể xác của con người là cơ sở của sự hình thành ADYN. Trong các nghiên cứu của mình, Kövecses (1986) cho rằng các AD cảm xúc đều được cấu trúc dựa trên những trải nghiệm nghiệm thân của con người [95].

Quan điểm này được Lakoff và Johnson (1999) phát triển thành thuyết trí tuệ nghiệm thân trong tác phẩm Philosophy in the Flesh: The Embodied Mind and Its Challenge to Western Thought [104]. Những nội dung lí luận liên quan đến ADYN và văn hóa cũng là một khía cạnh đáng chú ý. Trong hướng nghiên cứu này, các công trình của Kövecses là những nghiên cứu điển hình, tác giả đã chỉ ra mối liên hệ chặt chẽ giữa ADYN và văn hóa giữa con người - ngôn ngữ - xã hội. Trong Metaphor and Emotion: Language, Culture, and Body in Human Feeling, Kövecses (2000) đã xây dựng một hệ thống chi tiết ADYN thuộc phạm trù cảm xúc, đồng thời chỉ ra tính phổ quát và đặc thù văn hóa của các ADYN này [97].

Sau khi ra đời, lí thuyết về ADYN tiếp tục được phát triển mạnh mẽ và sâu rộng. Công trình tiếp theo của Johnson (1987): The Body in the Mind [93] và Lakoff (1987): Women, Fire and Dangerous Things [101] là những nghiên cứu nền tảng về ADYN với quan điểm cho rằng cơ sở của ADYN là dựa trên kinh nghiệm thân thể. Với sự mở rộng hướng nghiên cứu về cấu trúc tri nhận, các nhà nghiên cứu đã nhận thấy có những ADYN mà nếu chỉ dùng ánh xạ hai miền nguồn – đích thì không đủ lí giải một số sắc thái ý nghĩa vốn không có sẵn ở MN và MĐ. Fauconnier và Turner (2003) đã phát triển lí thuyết không gian pha trộn (blending theory) có nhiều điểm giống với lí thuyết thần kinh về ngôn ngữ học.

Về bản chất, không gian tinh thần như miền ý niệm trong thuyết ADYN của Lakoff và Johnson. Lí thuyết 10 pha trộn ý niệm xoay quanh các không gian tinh thần với tư cách các gói ý niệm (conceptual packet). Pha trộn ý niệm là sự tích hợp của bốn không gian tinh thần (không gian chung, không gian nhập 1-2, không gian pha trộn với quan hệ ánh xạ đa chiều. Fauconnier và Turner (2003) cũng đã phân tích ví dụ “This surgeon is a butcher” (Bác sĩ giải phẫu là tên đồ tể).

Không gian pha trộn đã giúp giải thích những ý nghĩa trong ví dụ mà ánh xạ hai miền không thể giải quyết được [82]. Cuốn sách The Cambridge Handbook of Metaphor and Thought do Gibbs (2008) làm chủ biên [85] trình bày sự phát triển quan trọng trong các nghiên cứu về ẩn dụ đương đại được thể hiện qua các bài viết về ADYN từ nhiều góc độ, từ ngôn ngữ, văn hóa cho đến lí trí và cảm xúc, về ảnh hưởng của ẩn dụ đến nhận thức, giao tiếp và văn hóa của loài người. Lí thuyết ADYN mở rộng của Kövecses (2020) không chỉ đề cập đến cái nhìn tổng quan về lí thuyết ADYN của Lakoff và Johnson (1980, 2003) mà còn phân tích các hạn chế của nó. Kövecses (2020) chỉ ra rằng việc nghiên cứu ADYN ở các cấp độ sơ đồ hình ảnh, miền, và khung không đủ để phát hiện các đặc trưng văn hóa dân tộc.

Chỉ khi nghiên cứu đến cấp độ thứ tư – cấp độ không gian tinh thần gắn với ngữ cảnh – mới có thể phát hiện được những khác biệt về đặc trưng văn hóa giữa các dân tộc, từ đó làm rõ cách chúng ta tri nhận thế giới thực. Kövecses (2020) tôn vinh vai trò không thể phủ nhận của ngữ cảnh trong nghiên cứu về ADYN. Tác giả đề cao vai trò quan trọng của ngữ cảnh trong việc hình thành và hiểu ẩn dụ. Các ẩn dụ không chỉ tồn tại trong ý niệm mà còn chịu ảnh hưởng bởi môi trường xung quanh, từ ngữ cảnh văn hóa cho đến các tình huống cụ thể.

Ví dụ, ADYN " THỜI GIAN LÀ TIỀN BẠC" có thể được hiểu khác nhau tùy thuộc vào ngữ cảnh. Trong một văn hóa nơi mà thời gian được coi là quan trọng như tiền bạc, ẩn dụ này có thể được hiểu một cách tích cực. Tuy nhiên, trong một ngữ cảnh khác, khi mà thời gian không quan trọng bằng tiền bạc, ẩn dụ này có thể mang theo ý nghĩa tiêu cực [100]. Về các ứng dụng của lí thuyết ẩn dụ, những năm gần đây, các nghiên cứu về ý niệm nói chung và ADYN nói riêng có chiều hướng chú trọng tính ứng dụng.

Nói về tính ứng dụng của ADYN, theo Croft và Cruse (2004) [75], mục đích chính của 11 Lakoff trong việc phát triển lí thuyết ADYN là tìm hiểu các ánh xạ giữa hai miền nguồn và đích và lí giải thông qua lý lẽ và hành vi của con người, từ đó ứng dụng lí thuyết này vào các lĩnh vực cụ thể. Bản thân Lakoff và Johnson (1980) luôn cố gắng hoàn thiện học thuyết ADYN của mình và mở rộng phạm vi ứng dụng học thuyết này sang nhiều lĩnh vực khác nhau. Đến nay lí thuyết ADYN đã được sử dụng trong các lĩnh vực như ĐIỆU BỘ [74]; CHÍNH TRỊ [66], [73], [110]; KINH TẾ [72], [83], [94]; GIÁO DỤC [70], [71]; CẢM XÚC [95], [130]; TÌNH YÊU [129]; QUẢNG CÁO [109]; DIỄN NGÔN TRUYỀN THÔNG [77] [99], [120], [126] với sự đa dạng trong ngữ liệu nghiên cứu. Các công trình nghiên cứu về ẩn dụ ý niệm tại Việt Nam Ở Việt Nam, các nghiên cứu về NNHTN nói chung và ADYN nói riêng bắt đầu từ đầu thế kỷ 21.

Người đặt nền móng nghiên cứu NNHTN tại Việt Nam một cách có hệ thống với khung lí thuyết cụ thể là Lý Toàn Thắng (2009) với tác phẩm “Ngôn ngữ học tri nhận - Từ lý thuyết đại cương đến thực tiễn tiếng Việt”. Trong tác phẩm này, Lý Toàn Thắng giới thiệu các khái niệm và khung lí thuyết cơ bản của ngành như tri nhận, ý niệm, hình-nền, nguyên lý “dĩ nhân vi trung”. Tuy nhiên, tác giả không đi sâu vào nghiên cứu ADYN mà tập trung vào đặc điểm tri nhận không gian của người Việt. Đây là một công trình quan trọng, giới thiệu một xu hướng nghiên cứu mới và có giá trị thực tiễn khi áp dụng vào nghiên cứu tiếng Việt.

Trong các nghiên cứu về ADYN, đáng chú ý là các công trình của Trần Văn Cơ (2007), (2009), (2011). Tác giả tổng thuật lại toàn bộ các vấn đề cốt lõi của lý thuyết ADYN dựa trên hai tác phẩm “Metaphors We Live By” (Lakoff và Johnson, 1980) và “Women, Fire and the Dangerous Things: What Categories Reveal about the Mind” (Lakoff, 1987). Các công trình của Trần Văn Cơ thực sự cần thiết và hữu ích, giúp cho việc tiếp cận NNHTN ở Việt Nam trở nên dễ dàng hơn và thúc đẩy việc áp dụng lí thuyết NNHTN vào thực tiễn nghiên cứu tiếng Việt. Bên cạnh đó, các nghiên cứu tập trung vào tính ứng dụng của ADYN trong các diễn ngôn với các phạm trù, ý niệm quen thuộc trong văn hóa Việt như: THỰC VẬT (Trần Thị Phương Lý [40], Lê Đức Luận, Phạm Thị Kiều Oanh [39]); CON 12 NGƯỜI (Đào Duy Tùng, Đinh Lam Trường [53]); ẨM THỰC (Nguyễn Thị Bích Hợp [29], Nguyễn Thị Hương [32]); TÌNH YÊU (Phan Văn Hòa, Hồ Trịnh Quỳnh Thư [25], Trần Văn Nam [42], Đinh Thị Hương [33]); KINH TẾ (Nguyễn Thị Thanh Huyền [31]), Hà Thanh Hải [19]), CHÍNH TRI ̣ (Nguyễn Tiến Dũng [10]); LỬA và NƯỚC (Huỳnh Ngọc Mai Kha [34]); XÂY DỰNG (Lê Lâm Thi [58]); SÔNG NƯỚC (Trịnh Sâm [49]); QUẢNG CÁO (Nguyễn Thị Lan Phương [46]); KHẨU HIỆU (Phí Thị Thu Trang [61]),… Các nghiên cứu đã chứng minh tính ứng dụng cao của lí thuyết ADYN trong việc xây dựng nhận thức của người Việt và cộng đồng người nói tiếng Anh về thế giới thông qua mối quan hệ giữa ngôn ngữ, văn hóa và tư duy.

Có thể nhận thấy, lĩnh vực NNHTN nói chung và ADYN nói riêng trên thế giới và Việt Nam ngày càng được mở rộng, phát triển. Kể từ khi công trình “Metaphors We Live By” của Lakoff và Johnson (1980) ra đời, các nghiên cứu về ADYN từ góc độ lí thuyết và ứng dụng ngày càng gia tăng.