Luận Án Tiến Sĩ Ngôn Ngữ Học: Phân Tích Ẩn Dụ Ý Niệm Cái Chết Trong Tiếng Việt Và Tiếng Anh

Luận án tiến sĩ phân tích ẩn dụ ý niệm cái chết trong tiếng Việt và tiếng Anh, so sánh ngôn ngữ học đối chiếu qua ngữ liệu cụ thể.

• Tác giả: Phạm Thị Xuân Hà
• Người hướng dẫn: PTS. Phạm Hùng Việt
• Trường học: Học Viện Khoa Học Xã Hội
• Chuyên ngành: Ngôn Ngữ Học So Sánh – Đối Chiếu
• Đề tài: Ẩn Dụ Ý Niệm Cái Chết Trong Tiếng Việt Và Tiếng Anh
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT CỦA LUẬN ÁN
• 1.1. Tổng quan các nghiên cứu ngôn ngữ về “cái chết”
• 1.2. Những nghiên cứu ở nước ngoài
• 1.3. Những nghiên cứu trong nước
• 1.4. Một số vấn đề ngôn ngữ học
• 1.5. Cơ sở lý luận về ẩn dụ ý niệm
• 1.6. Cơ sở lý luận về ngôn ngữ học xã hội
• 1.7. Cơ sở lý luận về Ngôn ngữ học đối chiếu
• 1.8. Cơ sở lý luận của khoa học liên ngành về phạm trù “cái chết”
• 1.9. Góc nhìn sinh học và giải phẫu về “cái chết”
• 1.10. Góc nhìn “cái chết” từ tư duy triết học phương Đông – phương Tây
• 1.11. Góc nhìn tâm lý học
• 1.12. Góc nhìn tín ngưỡng, tôn giáo
• 1.13. Khung cơ sở lý thuyết và Khung phân tích của luận án
• 1.14. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI CHIẾU ẨN DỤ CẤU TRÚC CÓ MIỀN ĐÍCH “CÁI CHẾT” TRONG TIẾNG VIỆT VÀ TIẾNG ANH
• 2.1. Ẩn dụ cấu trúc “CÁI CHẾT LÀ CUỘC HÀNH TRÌNH” trong tiếng Việt và tiếng Anh
• 2.2. Ẩn dụ CÁI CHẾT LÀ CUỘC HÀNH TRÌNH trong tiếng Việt
• 2.3. Ẩn dụ CÁI CHẾT LÀ CUỘC HÀNH TRÌNH trong tiếng Anh
• 2.4. Đối chiếu ẩn dụ cấu trúc CÁI CHẾT LÀ CUỘC HÀNH TRÌNH trong tiếng Việt và tiếng Anh
• 2.5. Ẩn dụ cấu trúc CÁI CHẾT LÀ SỰ NGHỈ NGƠI trong tiếng Việt và tiếng Anh
• 2.6. Ẩn dụ CÁI CHẾT LÀ SỰ NGHỈ NGƠI trong tiếng Việt
• 2.7. Ẩn dụ “CÁI CHẾT LÀ SỰ NGHỈ NGƠI” trong tiếng Anh
• 2.8. Đối chiếu ẩn dụ cấu trúc CÁI CHẾT LÀ SỰ NGHỈ NGƠI trong tiếng Việt và tiếng Anh
• 2.9. Ẩn dụ cấu trúc CÁI CHẾT LÀ TRẠNG THÁI ÁNH SÁNG trong tiếng Việt và tiếng Anh
• 2.10. Ẩn dụ CÁI CHẾT LÀ TRẠNG THÁI ÁNH SÁNG trong tiếng Việt
• 2.11. Ẩn dụ CÁI CHẾT LÀ TRẠNG THÁI ÁNH SÁNG trong tiếng Anh
• 2.12. Đối chiếu ẩn dụ cấu trúc CÁI CHẾT LÀ TRẠNG THÁI ÁNH SÁNG trong tiếng Việt và tiếng Anh
• 2.13. Ẩn dụ cấu trúc CÁI CHẾT LÀ SỰ KẾT THÚC trong tiếng Việt và tiếng Anh
• 2.14. Ẩn dụ CÁI CHẾT LÀ SỰ KẾT THÚC trong tiếng Việt
• 2.15. Ẩn dụ CÁI CHẾT LÀ SỰ KẾT THÚC trong tiếng Anh
• 2.16. Đối chiếu ẩn dụ cấu trúc CÁI CHẾT LÀ SỰ KẾT THÚC trong tiếng Việt và tiếng Anh
• 2.17. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỐI CHIẾU ẨN DỤ BẢN THỂ CÓ MIỀN ĐÍCH “CÁI CHẾT” TRONG TIẾNG VIỆT VÀ TIẾNG ANH
• 3.1. Ẩn dụ thực thể có miền đích “cái chết” trong tiếng Việt và tiếng Anh
• 3.2. Ẩn dụ thực thể có miền đích “cái chết” trong tiếng Việt
• 3.3. Ẩn dụ thực thể có miền đích “cái chết” trong tiếng Anh
• 3.4. Đối chiếu ẩn dụ thực thể có miền đích “cái chết” trong tiếng Việt và tiếng Anh
• 3.5. Ẩn dụ vật chứa có miền đích “cái chết” trong tiếng Việt và tiếng Anh
• 3.6. Ẩn dụ vật chứa có miền đích “cái chết” trong tiếng Việt
• 3.7. Ẩn dụ vật chứa có miền đích “cái chết” trong tiếng Anh
• 3.8. Đối chiếu ẩn dụ vật chứa có miền đích “cái chết” trong tiếng Việt và tiếng Anh
• 3.9. Nhân hóa trong diễn ngôn về ý niệm “cái chết” trong tiếng Việt và tiếng Anh
• 3.10. Ẩn dụ CÁI CHẾT LÀ KẺ CƯỚP trong tiếng Việt
• 3.11. Ẩn dụ CÁI CHẾT LÀ KẺ CƯỚP trong tiếng Anh
• 3.12. Đối chiếu ẩn dụ CÁI CHẾT LÀ KẺ CƯỚP trong tiếng Việt và tiếng Anh
• 3.13. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: ĐỐI CHIẾU ẨN DỤ ĐỊNH HƯỚNG VỀ “CÁI CHẾT” TRONG TIẾNG VIỆT VÀ TIẾNG ANH
• 4.1. Ẩn dụ định hướng “cái chết” với cặp không gian Lên – Xuống trong tiếng Việt và tiếng Anh
• 4.2. Ẩn dụ định hướng “cái chết” với không gian hướng Xuống trong tiếng Việt
• 4.3. Ẩn dụ định hướng “cái chết” với không gian hướng Xuống trong tiếng Anh
• 4.4. Đối chiếu ẩn dụ định hướng với cặp không gian Lên – Xuống trong tiếng Việt và tiếng Anh
• 4.5. Ẩn dụ định hướng với cặp không gian Cao – Thấp trong tiếng Việt và tiếng Anh
• 4.6. Ẩn dụ định hướng với cặp không gian Cao – Thấp trong tiếng Việt
• 4.7. Ẩn dụ định hướng với cặp không giang Cao – Thấp trong tiếng Anh
• 4.8. Đối chiếu ẩn dụ định hướng với cặp không gian Cao – Thấp trong tiếng Việt và tiếng Anh
• 4.9. Ẩn dụ định hướng “cái chết” với cặp không gian Ra - Vào trong tiếng Việt và tiếng Anh
• 4.10. Ẩn dụ định hướng với cặp không gian Ra – Vào trong tiếng Việt
• 4.11. Ẩn dụ định hướng với cặp không giang Ra – Vào trong tiếng Anh
• 4.12. Đối chiếu ẩn dụ định hướng với cặp không gian Ra – Vào trong tiếng Việt và tiếng Anh
• 4.13. Tiểu kết chương 4
• Tóm tắt một số kết quả chính của luận án
• Một số nhận xét rút ra từ kết quả nghiên cứu
• Hạn chế và các gợi ý cho nghiên cứu tiếp theo
• DANH MỤC CÁC BÀI BÁO ĐĂNG TẢI NỘI DUNG CỦA LUẬN ÁN TRÊN CÁC TẠP CHÍ KHOA HỌC
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• Phụ lục 1: THỐNG KÊ TỶ LỆ TÔN GIÁO Ở VIỆT NAM VÀ ANH QUỐC
• Phụ lục 2: THỐNG KÊ DỤ DẪN CỦA ẨN DỤ CẤU TRÚC CÓ MIỀN ĐÍCH “CÁI CHẾT”
• Phụ lục 3: THỐNG KÊ DỤ DẪN CỦA ẨN DỤ BẢN THỂ CÓ MIỀN ĐÍCH “CÁI CHẾT”
• Phụ lục 4: THỐNG KÊ DỤ DẪN CỦA ẨN DỤ ĐỊNH HƯỚNG CÓ MIỀN ĐÍCH “CÁI CHẾT”
• Phụ lục 5: NGỮ LIỆU NGHIÊN CỨU

Tóm tắt

I. Giới thiệu về Luận Án Tiến Sĩ

Luận Án Tiến Sĩ của Phạm Thị Xuân Hà tập trung vào việc đối chiếu ẩn dụ ý niệm cái chết trong tiếng Việt và tiếng Anh. Nghiên cứu này nhằm khám phá cách hai nền văn hóa tri nhận và biểu đạt ý niệm về cái chết thông qua ngôn ngữ. Ẩn dụ cái chết được xem là một phạm trù phổ quát, phản ánh tư duy và văn hóa của mỗi dân tộc. Luận án sử dụng lý thuyết ngôn ngữ học tri nhận để phân tích các biểu thức ẩn dụ trong các diễn ngôn về cái chết, từ đó làm rõ sự tương đồng và khác biệt giữa hai ngôn ngữ.

1.1. Mục đích nghiên cứu

Mục đích chính của luận án là làm rõ các loại ẩn dụ ý niệm về cái chết trong tiếng Việt và tiếng Anh, đồng thời đối chiếu để tìm ra sự tương đồng và khác biệt giữa hai ngôn ngữ. Nghiên cứu này cũng nhằm chứng minh mối quan hệ giữa ngôn ngữ, văn hóa và tư duy thông qua việc phân tích các biểu thức ẩn dụ.

1.2. Phạm vi và đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận án là các biểu thức ngôn ngữ chứa ẩn dụ ý niệm về cái chết trong tiếng Việt và tiếng Anh. Phạm vi nghiên cứu giới hạn trong các diễn ngôn về cái chết từ năm 2019 đến 2022, bao gồm các bài viết trên các trang tin điện tử và mạng xã hội.

II. Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án dựa trên lý thuyết ngôn ngữ học tri nhận, đặc biệt là lý thuyết về ẩn dụ ý niệm của Lakoff và Johnson. Nghiên cứu sử dụng phương pháp miêu tả và so sánh đối chiếu để phân tích các biểu thức ẩn dụ trong hai ngôn ngữ. Các miền nguồn và miền đích của ẩn dụ được xác định và đối chiếu để làm rõ cơ chế ánh xạ và sự tương đồng, khác biệt giữa hai ngôn ngữ.

2.1. Lý thuyết ẩn dụ ý niệm

Lý thuyết ẩn dụ ý niệm cho rằng ẩn dụ không chỉ là một công cụ tu từ mà còn là cách thức tư duy. Ẩn dụ cái chết được xem là một phạm trù phổ quát, phản ánh cách con người tri nhận về sự sống và cái chết. Luận án sử dụng lý thuyết này để phân tích các biểu thức ẩn dụ trong tiếng Việt và tiếng Anh.

2.2. Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng phương pháp miêu tả để phân tích các mô hình ẩn dụ và cơ chế ánh xạ giữa miền nguồn và miền đích. Phương pháp so sánh đối chiếu được sử dụng để tìm ra sự tương đồng và khác biệt giữa các biểu thức ẩn dụ trong hai ngôn ngữ. Ngoài ra, nghiên cứu còn sử dụng các thủ pháp thống kê và phân loại để xử lý dữ liệu.

III. Kết quả nghiên cứu và đối chiếu

Luận án đã chỉ ra các loại ẩn dụ ý niệm về cái chết trong tiếng Việt và tiếng Anh, bao gồm ẩn dụ cấu trúc, ẩn dụ bản thể và ẩn dụ định hướng. Nghiên cứu cũng đối chiếu các biểu thức ẩn dụ để tìm ra sự tương đồng và khác biệt giữa hai ngôn ngữ. Kết quả cho thấy, mặc dù có sự tương đồng trong cách tri nhận về cái chết, nhưng tiếng Việt và tiếng Anh cũng có những điểm khác biệt do ảnh hưởng của văn hóa và tư duy.

3.1. Ẩn dụ cấu trúc

Luận án phân tích các ẩn dụ cấu trúc như Cái chết là cuộc hành trình, Cái chết là sự nghỉ ngơi, và Cái chết là sự kết thúc. Các biểu thức ẩn dụ này được tìm thấy trong cả tiếng Việt và tiếng Anh, nhưng có sự khác biệt trong cách sử dụng và ý nghĩa.

3.2. Ẩn dụ bản thể

Nghiên cứu cũng chỉ ra các ẩn dụ bản thể như Cái chết là kẻ cướp và Cái chết là vật chứa. Các biểu thức ẩn dụ này phản ánh cách con người tri nhận về cái chết như một thực thể có thể tác động đến cuộc sống.

IV. Ý nghĩa và đóng góp của luận án

Luận án có ý nghĩa quan trọng trong việc làm rõ cách tiếng Việt và tiếng Anh tri nhận và biểu đạt ý niệm về cái chết. Nghiên cứu cũng góp phần vào việc phát triển lý thuyết ngôn ngữ học tri nhận và ứng dụng trong các lĩnh vực như giảng dạy ngôn ngữ, dịch thuật và giao tiếp liên văn hóa. Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để cải thiện hiệu quả giao tiếp trong các ngữ cảnh liên quan đến cái chết.

4.1. Ý nghĩa lý thuyết

Luận án góp phần làm sâu sắc hơn lý thuyết về ẩn dụ ý niệm và ngôn ngữ học tri nhận. Nghiên cứu cũng chứng minh mối quan hệ giữa ngôn ngữ, văn hóa và tư duy thông qua việc phân tích các biểu thức ẩn dụ.

4.2. Ý nghĩa thực tiễn

Kết quả nghiên cứu có thể được ứng dụng trong các lĩnh vực như giảng dạy ngôn ngữ, dịch thuật và giao tiếp liên văn hóa. Nghiên cứu cũng giúp cải thiện hiệu quả giao tiếp trong các ngữ cảnh liên quan đến cái chết.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu đối chiếu ngôn ngữ học tri nhận về phạm trù kiêng kị là một trong những hướng tiếp cận tiên phong nhằm giải mã mối quan hệ biện chứng giữa tư duy, văn hóa và cấu trúc ngôn ngữ. Luận án tiến sĩ "Đối chiếu ẩn dụ ý niệm cái chết trên ngữ liệu tiếng Việt và tiếng Anh" (Mã số chuyên ngành: 9222024 - Ngôn ngữ học so sánh – đối chiếu) do nghiên cứu sinh Phạm Thị Xuân Hà thực hiện dưới sự hướng dẫn của PGS.TS. Phạm Hùng Việt và TS. Trịnh Thị Hà tại Học viện Khoa học Xã hội (Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, 2023) đã thiết lập một cột mốc học thuật quan trọng. Nghiên cứu giải quyết một research gap then chốt: sự thiếu vắng các công trình đối chiếu thực nghiệm toàn diện, có hệ thống về hệ thống ẩn dụ ý niệm (Conceptual Metaphor) chỉ "cái chết" giữa một ngôn ngữ đơn lập phương Đông (tiếng Việt) và một ngôn ngữ hòa kết phương Tây (tiếng Anh) trên ngữ liệu diễn ngôn đời thường giàu tính cảm xúc và trải nghiệm cá nhân.

Mục tiêu cốt lõi của luận án được vận hành hóa qua hai câu hỏi nghiên cứu và hai giả thuyết khoa học cụ thể:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Các mô hình ẩn dụ ý niệm nào (cấu trúc, bản thể, định hướng) được kích hoạt để ý niệm hóa "cái chết" trong diễn ngôn tiếng Việt và tiếng Anh, và cơ chế ánh xạ từ các miền nguồn sang miền đích diễn ra như thế nào?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Những tương đồng mang tính phổ quát và dị biệt mang tính đặc thù văn hóa - tư duy giữa tiếng Việt và tiếng Anh trong việc biểu đạt ý niệm "cái chết" được thể hiện và lý giải ra sao dưới góc nhìn liên ngành?
• Giả thuyết nghiên cứu 1 (H1): Do cùng chia sẻ những trải nghiệm nghiệm thân (embodiment) và các quy luật sinh học - vật lý phổ quát của loài người, người Việt và người Anh chia sẻ những miền nguồn cơ bản chung (Hành trình, Nghỉ ngơi, Không gian vật chứa, Định hướng hướng xuống) để tri nhận về cái chết.
• Giả thuyết nghiên cứu 2 (H2): Sự khác biệt sâu sắc về hệ hình triết học (phương Đông duy cảm, âm dương ngũ hành vs. phương Tây duy lý), thế giới quan tôn giáo (Phật giáo, Đạo giáo, tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên vs. Kitô giáo) và cấu trúc xã hội sẽ dẫn tới sự phân hóa rõ rệt trong các tiểu thuộc tính miền nguồn, đích đến của hành trình và hệ thống uyển ngữ tương ứng.

Khung lý thuyết của công trình tích hợp sâu sắc Lý thuyết Ẩn dụ Ý niệm (Conceptual Metaphor Theory - CMT) của George Lakoff và Mark Johnson (1980, 2003), các mở rộng về tính biến thiên văn hóa của Zoltán Kövecses (2002, 2005), cùng nguyên lý Tertium Comparationis trong Ngôn ngữ học đối chiếu của Bùi Mạnh Hùng (2008). Về mặt quy mô, luận án khảo sát khối ngữ liệu thực chứng gồm 996 diễn ngôn với tổng cộng 1.054 biểu thức ẩn dụ (BTAD) trong khung thời gian từ 01/01/2019 đến 31/07/2022 (bao gồm 490 diễn ngôn/529 BTAD tiếng Việt và 506 diễn ngôn/525 BTAD tiếng Anh), tạo ra cơ sở dữ liệu định lượng và định tính có độ tin cậy cao cho các phân tích liên ngôn ngữ.

---

Literature Review và Positioning

Lịch sử nghiên cứu ngôn ngữ học về phạm trù cái chết trải qua sự dịch chuyển mô hình (paradigm shift) từ giác độ tu từ học cổ điển sang ngôn ngữ học xã hội và ngôn ngữ học tri nhận hiện đại. Trong truyền thống tu từ học, ẩn dụ chỉ được xem là biện pháp chuyển nghĩa mang tính trang sức, ngoại vi. Sự ra đời của tác phẩm kinh điển Metaphors We Live By (Lakoff & Johnson, 1980) đã xác lập luận điểm mang tính cách mạng: "ẩn dụ xuyên suốt cuộc sống đời thường, hiện diện trong ngôn ngữ, tư duy và hành động" [Lakoff & Johnson, 1980:387]. Tiếp đó, trong More than Cool Reason, Lakoff & Turner (1989) đã định danh hàng loạt ẩn dụ nền tảng về sự tồn vong như CÁI CHẾT LÀ SỰ KHỞI HÀNH, CÁI CHẾT LÀ GIẤC NGỦ, CÁI CHẾT LÀ MÙA ĐÔNG.

Trên bình diện quốc tế, các công trình chuyên sâu đã đi vào khai phá các khía cạnh tri nhận của cái chết:

• Bert Bultinck (1998) với chuyên luận Metaphors We Die by: Conceptualizations of death in English and their implications for the theory of Metaphor đã phân lập 10 nhóm mô hình ý niệm hóa cái chết từ ngữ liệu từ điển tiếng Anh, đặt nền móng cho việc phân loại các phản ứng sinh - lý, sự dịch chuyển không gian và các nhân hóa thần thoại.
• Juana Marín-Arrese (1996) trong công trình đối chiếu Anh - Tây Ban Nha (To die, to sleep – A Contrastive metaphors for Death and Dying in English and Spanish) đã chứng minh vai trò của kinh nghiệm nghiệm thân kết hợp với thực hành văn hóa - xã hội trong việc cấu trúc hóa các miền không gian (vật chứa, đường đi, trục dọc lên - xuống).
• Moses Gatambuki Gathigia et al. (2018) đã thực hiện nghiên cứu xuyên ngôn ngữ (A cross-linguistic study of metaphors of death) trên 6 ngôn ngữ (Trung, Ba Tư, Gĩkũyũ, Nga, Tây Ban Nha, Thụy Điển), khẳng định sự song tồn giữa tính phổ quát sinh học và tính phân hóa văn hóa.
• Charles O. (2020) đối chiếu ẩn dụ và uyển ngữ trong tiếng Akan và tiếng Do Thái cổ, chỉ ra mối liên hệ hữu cơ giữa niềm tin thần học và chiến lược giảm thiểu nỗi sợ hãi.

Ở Việt Nam, các nghiên cứu truyền thống của Nguyễn Đức Tồn và Huỳnh Thị Thanh Trà (1994) đã phân tích danh học và ngữ nghĩa của các đơn vị định danh gián tiếp về sự qua đời (chiếm 55% ngữ liệu khảo sát), chỉ ra các phương thức ẩn dụ hóa từ tư thế thể xác (nhắm mắt, tắt thở, nằm xuống) đến thế giới biểu trưng tôn giáo (về cõi Phật, chầu trời). Các nghiên cứu ngôn ngữ học xã hội của Nguyễn Thị Hồng Hạnh (2015), Đào Thị Kim Duyên (2015) và chuyên luận tri nhận của Lê Thị Kiều Vân (2017) về cặp nhị nguyên "hồn - xác" hay Nguyễn Thị Bích Hạnh (2015) về ca từ Trịnh Công Sơn đã bước đầu tiếp cận các khía cạnh văn hóa của cái chết.

Vị thế học thuật (Academic Positioning) của luận án: Khác với các nghiên cứu tiền nhiệm vốn chủ yếu dựa vào ngữ liệu từ điển tĩnh (Bultinck, 1998) hoặc văn bản văn học, tôn giáo kinh điển (Adriaan, 2011; Berković, 2016), công trình của Phạm Thị Xuân Hà định vị đột phá khi khai thác ngữ liệu diễn ngôn sinh động từ các bức thư, lời chia buồn và bài tâm sự tưởng nhớ đời thường trong giai đoạn biến động 2019–2022. Luận án bắc nhịp cầu nối trực tiếp giữa lý thuyết CMT phương Tây và thực tiễn ngôn ngữ - văn hóa Việt Nam, giải quyết triệt để vấn đề tương hợp ẩn dụ (metaphorical coherence) và tính tương hòa văn hóa (cultural congruence) trong một cấu trúc đối chiếu song phương đa tầng bậc.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

                      ┌─────────────────────────────────────────┐
                      │      KHUNG TRI NHẬN TRUNG GIAN         │
                      │       Tertium Comparationis (TC)        │
                      └────────────────────┬────────────────────┘
                                           │
         ┌─────────────────────────────────┴─────────────────────────────────┐
         ▼                                                                   ▼
┌─────────────────────────────────┐                         ┌─────────────────────────────────┐
│     NGỮ LIỆU TIẾNG VIỆT         │                         │      NGỮ LIỆU TIẾNG ANH         │
│   (490 diễn ngôn / 529 BTAD)    │                         │   (506 diễn ngôn / 525 BTAD)    │
└────────────────┬────────────────┘                         └────────────────┬────────────────┘
                 │                                                           │
                 ├───────────────────────────────┬───────────────────────────┤
                 ▼                               ▼                           ▼
  ┌─────────────────────────────┐ ┌─────────────────────────────┐ ┌─────────────────────────────┐
  │     ẨN DỤ CẤU TRÚC          │ │      ẨN DỤ BẢN THỂ          │ │     ẨN DỤ ĐỊNH HƯỚNG        │
  │ • Hành trình (Journey)      │ │ • Thực thể (Entity)         │ │ • Lên - Xuống (Up - Down)   │
  │ • Nghỉ ngơi (Rest/Sleep)    │ │ • Vật chứa (Container)      │ │ • Cao - Thấp (High - Low)   │
  │ • Ánh sáng (Light/Darkness) │ │ • Kẻ cướp (Robber/Personif) │ │ • Ra - Vào (In - Out)       │
  │ • Kết thúc (End of Story)   │ │                             │ │                             │
  └──────────────┬──────────────┘ └──────────────┬──────────────┘ └──────────────┬──────────────┘
                 │                               │                               │
                 └───────────────────────────────┼───────────────────────────────┘
                                                 │
                                                 ▼
                 ┌───────────────────────────────────────────────────────────────┐
                 │                   LÝ GIẢI LIÊN NGÀNH                          │
                 │  • Sinh học - Giải phẫu học (Sinh nhiệt, nhịp thở, trương lực)│
                 │  • Tâm lý học (Thuyết Quản trị Nỗi sợ hãi - TMT)              │
                 │  • Triết học - Tôn giáo (Phật giáo, Nho giáo vs. Kitô giáo)  │
                 └───────────────────────────────────────────────────────────────┘

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và làm sâu sắc thêm Lý thuyết Ẩn dụ Ý niệm của Lakoff & Johnson thông qua việc kiểm chứng tính giá trị của mô hình trong một miền ý niệm mang tính kiêng kị cao độ (Taboo Domain). Đóng góp lý thuyết thể hiện qua 4 mệnh đề khoa học (Theoretical Propositions):

• Mệnh đề 1 (P1 - Về tính đơn hướng và tính bộ phận của ánh xạ): Luận án tái khẳng định định nghĩa của Lakoff và Johnson: "Ẩn dụ ý niệm là sự ý niệm hóa một miền tinh thần qua một miền tinh thần khác, gọi là sự ánh xạ (mapping) có hệ thống từ một miền này sang một miền khác nhằm tạo nên một mô hình tri nhận giúp lĩnh hội miền đích một cách hiệu quả hơn" [Lakoff & Johnson, 1980:129]. Trong đó, ánh xạ từ miền nguồn SỰ KHỞI HÀNH sang miền đích CÁI CHẾT mang tính chọn lọc nghiêm ngặt (chỉ ánh xạ các thuộc tính: rời đi, chuẩn bị hành trang, chia tay, người tiễn đưa; triệt tiêu các thuộc tính: mua vé, phương tiện hỏng hóc vật lý).
• Mệnh đề 2 (P2 - Về tính tương hợp và chồng lấn ẩn dụ): Luận án chứng minh rằng các ẩn dụ khác nhau về cùng một miền đích không loại trừ nhau mà liên kết chặt chẽ thông qua cơ sở nghiệm thân chung. Điển hình, biểu thức "Anh ấy đã xuống suối vàng" là sự giao thoa đồng thời giữa Ẩn dụ Cấu trúc (CÁI CHẾT LÀ ĐẾN ĐÍCH CUỘC HÀNH TRÌNH), Ẩn dụ Bản thể (CÁI CHẾT LÀ NƠI CHỐN/VẬT CHỨA) và Ẩn dụ Định hướng (CÁI CHẾT LÀ HƯỚNG XUỐNG).
• Mệnh đề 3 (P3 - Nguyên lý Dĩ nhân vi trung và Bộ nhị nguyên Xác - Hồn): Bổ sung cho quan điểm nghiệm thân của Rohrer (2007) và Lý Toàn Thắng (2015), luận án khẳng định con người tri nhận cái chết qua hai tầng "ra-đa": thể xác vật lý (dừng trao đổi chất, mất nhiệt, bất động) và thế giới tinh thần/tâm linh (linh hồn tách rời xác, chuyển dịch sang không gian vĩnh hằng).
• Mệnh đề 4 (P4 - Tương quan giữa Uyển ngữ học xã hội và Tri nhận): Luận án kết nối lý thuyết xã hội học ngôn ngữ của Nguyễn Văn Khang (2014) và Allan & Burridge với CMT, chỉ ra rằng uyển ngữ (Euphemism) chính là hiện thân ngôn ngữ của các cơ chế làm mờ/che giấu (hiding) các thuộc tính đau thương và kích hoạt/nhấn mạnh (highlighting) sự thanh thản, giải thoát.

Khung phân tích độc đáo

Luận án xây dựng một khung phân tích 3 chiều dựa trên đại lượng so sánh chung (Tertium Comparationis - TC theo Krzeszowski, 1990 và Bùi Mạnh Hùng, 2008). Khung phân tích bao gồm:

1. Trục phân loại chức năng tri nhận: 3 nhánh ẩn dụ lớn gồm Ẩn dụ Cấu trúc (Structural Metaphor), Ẩn dụ Bản thể (Ontological Metaphor) và Ẩn dụ Định hướng (Orientational Metaphor).
2. Trục giải mã cơ chế ánh xạ (Mapping Schema): Phân tích tương quan giữa các thực thể, mối quan hệ và thuộc tính từ Miền Nguồn (Source Domain) sang Miền Đích (Target Domain).
3. Trục liên ngành giải thích nguyên nhân sâu xa: Tích hợp sinh học - giải phẫu học (quá trình biến đổi tử thi, mất nhiệt lượng), tâm lý học (Thuyết Quản trị Nỗi sợ hãi - Terror Management Theory), và hệ thống triết học - tín ngưỡng (Âm Dương, Luân hồi nghiệp báo Phật giáo, Tín ngưỡng thờ phụng Tổ tiên người Việt đối chiếu với Thần học Cứu rỗi Kitô giáo phương Tây).

Điều kiện biên (Boundary Conditions): Khung phân tích được giới hạn trong diễn ngôn chia sẻ, tưởng nhớ phi hư cấu của người còn sống trước sự ra đi của người thân yêu do bệnh tật, rủi ro, tuổi già; loại trừ các diễn ngôn về cái chết mang tính chất tội phạm, bị xã hội lên án hoặc các văn bản thuần túy pháp y.

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án áp dụng thế giới quan hiện thực tri nhận (Cognitive Realism), kết hợp chặt chẽ giữa phân tích định tính (Qualitative description of schemas) và thống kê mô tả định lượng (Quantitative corpus-based frequency analysis). Phương pháp đối chiếu hai chiều (Two-way contrastive analysis) được triển khai trên bình diện từ vựng - ngữ nghĩa ở cấp độ vĩ mô nhằm khám phá mối quan hệ tương tác giữa ngôn ngữ, văn hóa và tư duy.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nhận diện ẩn dụ tuân thủ nghiêm ngặt Thủ tục Nhận diện Ẩn dụ MIP (Metaphor Identification Procedure) do nhóm Pragglejaz Group (2007) đề xuất, bao gồm 4 bước chuẩn hóa:

• Bước 1: Đọc toàn bộ văn bản diễn ngôn (entire discourse) để thiết lập hiểu biết ngữ cảnh tổng thể về hoàn cảnh qua đời và cảm xúc người viết.
• Bước 2: Tách và xác định các đơn vị từ vựng (lexical units) tiềm năng mang nghĩa ẩn dụ.
• Bước 3:
  • (3a) Thiết lập nghĩa ngữ cảnh (contextual meaning) của đơn vị từ vựng trong mối quan hệ với thực thể "người chết" và sự kiện "qua đời".
  • (3b) Tra cứu và xác lập nghĩa cơ bản (basic meaning) của từ vựng (nghĩa cụ thể, trực quan, liên quan đến vận động cơ thể hoặc có lịch sử lâu đời hơn).
  • (3c) So sánh nghĩa ngữ cảnh và nghĩa cơ bản để xác định mức độ xung đột/sai biệt về nghĩa (semantic clash) nhưng có thể lý giải được qua cơ chế liên tưởng, đối chiếu.
• Bước 4: Gán nhãn đơn vị từ vựng là "dụ dẫn ẩn dụ" (metaphorical vehicle), xác định Biểu thức Ẩn dụ (BTAD) và quy loại vào mô hình Ẩn dụ Ý niệm (ADYN) tương ứng.

┌────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│                        QUY TRÌNH 4 BƯỚC MIP                            │
└──────────────────────────────────┬─────────────────────────────────────┘
                                   │
                                   ▼
┌────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│ BƯỚC 1: Đọc hiểu ngữ cảnh toàn văn bản diễn ngôn                       │
│ Ví dụ: Phân tích bức thư tâm sự của người cháu về ông bà qua đời (A46) │
└──────────────────────────────────┬─────────────────────────────────────┘
                                   │
                                   ▼
┌────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│ BƯỚC 2: Tách đơn vị từ vựng tiềm năng                                  │
│ Trích xuất: "left me", "pass", "gone"                                  │
└──────────────────────────────────┬─────────────────────────────────────┘
                                   │
                                   ▼
┌────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│ BƯỚC 3: Đối chiếu nghĩa ngữ cảnh (3a) vs. Nghĩa cơ bản thể chất (3b)   │
│ Phát hiện xung đột nghĩa (3c): Chuyển động không gian vs. Sự chết      │
└──────────────────────────────────┬─────────────────────────────────────┘
                                   │
                                   ▼
┌────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│ BƯỚC 4: Gán nhãn và quy loại mô hình tri nhận                          │
│ Quy loại vào ADYN: CÁI CHẾT LÀ SỰ KHỞI HÀNH (DEATH IS DEPARTURE)       │
└────────────────────────────────────────────────────────────────────────┘

Ví dụ minh chứng từ quy trình thực chứng của luận án: Xét diễn ngôn tiếng Anh A46: "My granny left me on June 7th in her sleep. My grandfather, her husband, passed two years ago. Now they’re both gone, I feel empty." (Bản dịch thô của tác giả: [Bà tôi rời bỏ tôi vào ngày 7 tháng 6 trong một giấc ngủ. Ông tôi, đã ra đi từ 2 năm trước. Giờ đây, cả hai người đều đã ra đi, tôi thấy thật trống trải]).

• Áp dụng Bước 1: Xác lập ngữ cảnh mất mát người thân ruột thịt.
• Áp dụng Bước 2: Nhận diện các cụm từ left me, passed, gone.
• Áp dụng Bước 3: So sánh nghĩa ngữ cảnh (chấm dứt sự sống sinh học) với nghĩa cơ bản (rời vị trí không gian vật lý).
• Áp dụng Bước 4: Xác định các dụ dẫn trên thuộc miền nguồn KHỞI HÀNH, từ đó xác lập mô hình ý niệm CÁI CHẾT LÀ SỰ KHỞI HÀNH.

Tương tự, xét diễn ngôn tiếng Việt V46: "Cậu ra đi đột ngột quá, mọi người vẫn chưa kịp chào nhau. Con cảm ơn cậu vì tất cả những gì cậu dành cho gia đình" và V40: "Chúng con chúc má đi bình an nhé!", quy trình MIP xác định các từ "ra đi", "đi bình an" là các dụ dẫn ánh xạ từ miền nguồn SỰ KHỞI HÀNH / CHUYỂN DỊCH KHÔNG GIAN sang miền đích CÁI CHẾT.

Data và phân tích

Khối ngữ liệu	Số lượng diễn ngôn	Số lượng biểu thức ẩn dụ (BTAD)	Nguồn ngữ liệu chính	Khung thời gian
Tiếng Việt	490	529	VnExpress (Tâm sự, Tưởng nhớ nạn nhân Covid-19), Dân Trí (Nhân ái, Sức khỏe)	01/2019 – 07/2022
Tiếng Anh	506	525	Hope Again (Personal stories), Cancer Research UK, truyền thông Anh quốc	01/2019 – 07/2022
Tổng cộng	996	1.054	Đa nguồn chính thống, diễn ngôn đời thường	43 tháng

Dữ liệu được mã hóa khoa học (Tiếng Việt: V1 đến V490; Tiếng Anh: A1 đến A506), tiến hành phân loại thành 3 nhóm lớn:

1. Ẩn dụ Cấu trúc: 4 tiểu loại chính (CUỘC HÀNH TRÌNH, SỰ NGHỈ NGƠI, TRẠNG THÁI ÁNH SÁNG, SỰ KẾT THÚC).
2. Ẩn dụ Bản thể: 3 tiểu loại (THỰC THỂ, VẬT CHỨA, NHÂN HÓA - KẺ CƯỚP).
3. Ẩn dụ Định hướng: 3 cặp không gian (LÊN - XUỐNG, CAO - THẤP, RA - VÀO).

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Sự tương đồng về các mô hình tri nhận nền tảng (Universal Cognitive Bases): Cả hai ngôn ngữ đều thể hiện sự áp đảo của các ẩn dụ cấu trúc có nguồn gốc từ trải nghiệm vật lý - sinh học:

   • CÁI CHẾT LÀ CUỘC HÀNH TRÌNH / SỰ KHỞI HÀNH: Chiếm tỷ lệ cao nhất trong các ẩn dụ cấu trúc ở cả hai ngôn ngữ (tiếng Việt: đi, ra đi, về nơi chín suối, sang thế giới bên kia; tiếng Anh: pass away, depart, cross over, gone, journey's end).
   • CÁI CHẾT LÀ SỰ NGHỈ NGƠI / GIẤC NGỦ: Dựa trên sự tương đồng về lược đồ hình ảnh thể xác bất động, nhắm mắt (tiếng Việt: an nghỉ, yên giấc ngàn thu, nhắm mắt xuôi tay; tiếng Anh: rest in peace, fall asleep, eternal rest).
   • CÁI CHẾT LÀ TRẠNG THÁI TẮT ÁNH SÁNG / BÓNG TỐI: Dựa trên trải nghiệm mất nhiệt lượng và thị giác (tiếng Việt: tắt thở, tắt ngọn đèn dầu, bóng tối bao trùm; tiếng Anh: the light went out, dark days).

2. Sự dị biệt mang tính văn hóa - tôn giáo sâu sắc trong chi tiết ánh xạ (Cultural-Religious Variation):

   • Đích đến của hành trình: Tiếng Việt phản ánh đậm nét thế giới quan Phật giáo (về cõi Phật, cõi Niết Bàn, siêu thoát), Đạo giáo (quy tiên, suối vàng) và tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên (về với ông bà tổ tiên). Tiếng Anh chịu sự chi phối mạnh mẽ của thế giới quan Kitô giáo (go to Heaven, be with the Lord, meet the angels).
   • Quan niệm về nghiệp báo và kiếp sau: Tiếng Việt có xu hướng tri nhận cái chết như một sự giải thoát khỏi bể khổ trần gian (mãn cảnh trần, trả nợ trần gian, trút bỏ gánh nặng trần thế) gắn với luân hồi; trong khi tiếng Anh nhấn mạnh vào sự vĩnh hằng và sự sum họp linh hồn nơi thiên quốc (peace in heaven, watching over us).

3. Cơ chế nhân hóa trong Ẩn dụ Bản thể:

   • Ẩn dụ CÁI CHẾT LÀ KẺ CƯỚP / KẺ THÙ (Death as a Thief/Robber): Trong tiếng Việt, cái chết được tri nhận như một thế lực cướp đoạt sinh mạng, gây chia lìa (tử thần cướp mất, cướp đi người mẹ); trong tiếng Anh, cái chết thường được nhân hóa thành đối thủ chiến đấu (lost the battle to cancer, fought bravely, taken away).

4. Sự định hướng không gian đa chiều (Orientational Schema):

   • Trục LÊN - XUỐNG: Thể xác chôn cất hoặc trạng thái suy kiệt định hướng XUỐNG (tiếng Việt: nằm xuống, ngã xuống, xuống suối vàng; tiếng Anh: laid down, sink into death). Linh hồn của người tốt định hướng LÊN (tiếng Việt: lên thiên đàng, siêu sinh tịnh độ; tiếng Anh: lifted up to heaven).
   • Cặp RA - VÀO: Tiếng Việt nhấn mạnh sự "ra đi" (tách rời thực tại), trong khi tiếng Anh sử dụng nhiều cấu trúc vật chứa "into" (fall into eternal sleep, enter into rest).

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết (Theoretical Advance): Luận án cung cấp minh chứng thực nghiệm sinh động khẳng định tính đúng đắn của thuyết Tri nhận nghiệm thân (Embodied Cognition) có tính đến biến thiên văn hóa (Cultural Variation). Nghiên cứu chỉ ra rằng văn hóa đóng vai trò như một "bộ lọc tri nhận" (cognitive filter) tái cấu trúc các trải nghiệm sinh học phổ quát thành các biểu thức ngôn ngữ đặc thù.
• Về mặt phương pháp luận (Methodological Innovation): Việc áp dụng thành công quy trình 4 bước MIP trên ngữ liệu đời thường quy mô lớn (gần 1.000 diễn ngôn) cung cấp một mô hình tham chiếu chuẩn mực cho các nghiên cứu đối chiếu ẩn dụ ngữ liệu (corpus-based contrastive CMT) tại Việt Nam.
• Về ứng dụng thực tiễn và giảng dạy (Practical & Pedagogical Applications): Giúp người học và giảng viên ngoại ngữ (tiếng Anh và tiếng Việt cho người nước ngoài) hiểu sâu bản chất ý niệm hóa đằng sau các uyển ngữ, tránh dịch thô cơ học từng từ (word-for-word translation), nắm vững các tương đương văn hóa (cultural equivalence) trong nghi thức giao tiếp chia buồn.
• Về biên phiên dịch và truyền thông liên văn hóa: Cung cấp cẩm nang tra cứu và chuyển ngữ chuẩn xác các diễn ngôn liên quan đến mất mát, tang chế, đảm bảo tính thấu cảm và tôn trọng các giá trị tâm linh của từng nền văn hóa.
• Về công nghệ ngôn ngữ (NLP & AI): Đóng góp tập dữ liệu ngữ liệu và sơ đồ ánh xạ phục vụ việc huấn luyện các mô hình xử lý ngôn ngữ tự nhiên trong việc nhận diện sắc thái cảm xúc (Sentiment Analysis), giải mã ngôn ngữ bóng bẩy và sinh văn bản thấu cảm trong các hệ thống trí tuệ nhân tạo.

---

Limitations và Future Research

1. Giới hạn về ngữ liệu và thời gian: Ngữ liệu được thu thập trong khung thời gian 2019–2022, giai đoạn đại dịch Covid-19 bùng phát toàn cầu, do đó tần suất xuất hiện các diễn ngôn về sự mất mát đột ngột có thể cao hơn điều kiện xã hội thông thường.
2. Giới hạn về thể loại văn bản: Nghiên cứu chỉ tập trung vào các diễn ngôn chia sẻ, tưởng nhớ trên báo điện tử và mạng xã hội, chưa bao quát ngữ liệu từ các văn bản hành chính (cáo phó chính thức), tác phẩm văn học đương đại hoặc phỏng vấn trực tiếp tại cơ sở y tế (thanatology context).
3. Giới hạn phương ngữ: Khối ngữ liệu tiếng Việt chủ yếu phản ánh ngôn ngữ truyền thông chuẩn hóa, chưa đi sâu so sánh sự khác biệt tri nhận cái chết giữa các phương ngữ (Bắc - Trung - Nam) hoặc các cộng đồng dân tộc thiểu số tại Việt Nam.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Mở rộng phân tích ẩn dụ đa phương thức (Multimodal Metaphor) về cái chết qua hình ảnh, video và nghi lễ tang ma.
• Nghiên cứu lịch đại (Diachronic study) về sự biến đổi của ẩn dụ cái chết trong tiếng Việt từ thời trung đại sang hiện đại dưới tác động của quá trình thế tục hóa (secularization).
• Ứng dụng ngôn ngữ học thần kinh (Neurolinguistics) để đo lường phản ứng não bộ đối với các uyển ngữ chỉ cái chết mang màu sắc tôn giáo khác nhau.

---

Tác động và ảnh hưởng

• Ảnh hưởng học thuật: Luận án mở ra một hướng nghiên cứu liên ngành vững chắc tại Việt Nam kết hợp Ngôn ngữ học tri nhận, Nhân học văn hóa và Xã hội học tôn giáo. Dự kiến công trình sẽ là tài liệu tham khảo cốt lõi cho các học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Ngôn ngữ học so sánh – đối chiếu và Ngôn ngữ học ứng dụng.
• Tác động xã hội và tâm lý cộng đồng: Cung cấp cơ sở khoa học giúp các nhà tâm lý trị liệu, bác sĩ chăm sóc giảm nhẹ (Palliative Care) lựa chọn ngôn từ phù hợp nhằm xoa dịu nỗi đau tinh thần của thân nhân người bệnh giai đoạn cuối.
• Hội nhập quốc tế: Kết quả nghiên cứu đóng góp tiếng nói của ngữ liệu tiếng Việt vào bản đồ nghiên cứu ngôn ngữ học tri nhận thế giới, khẳng định tính độc đáo của hệ hình tri nhận Á Đông trong đối thoại học thuật với phương Tây.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên Ngôn ngữ học: Tiếp cận khung phương pháp luận MIP chuẩn mực và mô hình đối chiếu Tertium Comparationis mẫu mực.
• Biên - Phiên dịch viên chuyên nghiệp: Nâng cao năng lực chuyển ngữ các văn bản nhạy cảm về văn hóa và tôn giáo một cách chuẩn xác, tinh tế.
• Chuyên gia Tâm lý học và Y tế: Nắm bắt cơ chế ngôn ngữ giảm thiểu chấn thương tâm lý trong giao tiếp với người đối diện mất mát.
• Kỹ sư Xử lý Ngôn ngữ Tự nhiên (NLP Engineers): Ứng dụng hệ thống quy tắc ánh xạ và bộ từ vựng ẩn dụ để nâng cao độ chính xác của các mô hình phân tích ngữ nghĩa máy học.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và nó mở rộng lý thuyết nào?

Đóng góp độc đáo nhất là việc kiểm chứng và mở rộng Lý thuyết Ẩn dụ Ý niệm (CMT) của Lakoff & Johnson kết hợp với Thuyết Biến thiên Văn hóa của Kövecses trên một phạm trù kiêng kị (Taboo). Luận án chứng minh rằng mặc dù trải nghiệm nghiệm thân (sinh học, vật lý) tạo ra bộ khung phổ quát cho các ẩn dụ cấu trúc và bản thể, nhưng chính hệ hình văn hóa - tôn giáo (Phật giáo, Nho giáo, Đạo giáo, Kitô giáo) mới là yếu tố quyết định việc chi tiết hóa các ánh xạ (sub-mappings) và định hình đích đến của linh hồn.

2. Điểm đổi mới về phương pháp luận so với các nghiên cứu đi trước là gì?

So với nghiên cứu của Bultinck (1998) vốn chỉ tra cứu ngữ liệu tĩnh từ từ điển, hay Marín-Arrese (1996) phân tích ngữ liệu văn học quy mô nhỏ, luận án đã triển khai quy trình 4 bước MIP (Pragglejaz, 2007) trên khối ngữ liệu số thực chứng khổng lồ gồm 996 diễn ngôn tự nhiên (gần 1.000 trường hợp) thu thập từ các chuyên mục đời thường trong bối cảnh đương đại (2019–2022), bảo đảm tính xác thực (authenticity) và tính đại diện xã hội cao.

3. Phát hiện nào mang tính bất ngờ nhất từ dữ liệu thực nghiệm?

Phát hiện bất ngờ nhất là sự tương đồng gần như tuyệt đối về tỷ lệ kích hoạt ẩn dụ CÁI CHẾT LÀ SỰ NGHỈ NGƠI trong cả hai ngôn ngữ, nhưng cấu trúc nghĩa lại phân hóa sâu sắc: trong tiếng Anh, sự nghỉ ngơi mang tính vĩnh hằng (eternal rest trong vòng tay Chúa); trong khi tiếng Việt, sự nghỉ ngơi thường được tri nhận là sự "thôi mệt mỏi, dứt nợ trần gian" sau một kiếp người vất vả, phản ánh triết lý nhân sinh thấm đẫm tinh thần Phật giáo về cõi đời là cõi tạm.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không?

Có. Luận án xây dựng quy trình tái lập minh bạch gồm: (1) Tiêu chí chọn mẫu và khung thời gian rõ ràng; (2) Hệ thống mã hóa định danh từng văn bản (V1–V490, A1–A506); (3) Quy trình 4 bước nhận diện đơn vị từ vựng theo MIP; (4) Bộ 5 phụ lục chi tiết thống kê toàn bộ các dụ dẫn, tỷ lệ kích hoạt miền nguồn và ngữ liệu trích dẫn nguyên bản.

5. Định hướng nghiên cứu 10 năm tiếp theo từ kết quả của công trình này?

Xây dựng một hệ thống cơ sở dữ liệu ngôn ngữ học tri nhận quy mô lớn (Cognitive Metaphor Corpus) cho tiếng Việt đối chiếu với nhiều ngữ hệ khác nhau; phát triển phân ngành Ngôn ngữ học Chăm sóc Giảm nhẹ (Palliative Thanatolinguistics); và tích hợp ma trận ánh xạ ẩn dụ vào các mô hình ngôn ngữ lớn (LLMs) để tối ưu hóa khả năng giao tiếp đa văn hóa.

---

Kết luận

1. Tổng kết 5 đóng góp thực chứng then chốt:

   • (1) Nhận diện và hệ thống hóa toàn diện 3 nhánh ẩn dụ ý niệm lớn (CẤU TRÚC, BẢN THỂ, ĐỊNH HƯỚNG) về cái chết trên ngữ liệu tiếng Việt và tiếng Anh.
   • (2) Xác lập ma trận đối chiếu định lượng và định tính trên 996 diễn ngôn với 1.054 biểu thức ẩn dụ thực tế.
   • (3) Chứng minh cơ chế ánh xạ chọn lọc đơn hướng tuân thủ các quy luật nghiệm thân phổ quát của loài người.
   • (4) Giải mã bản chất các dị biệt ngôn ngữ bắt nguồn từ sự khác biệt giữa văn hóa nông nghiệp lúa nước duy cảm - đa thần/Phật giáo phương Đông và văn hóa duy lý - Kitô giáo phương Tây.
   • (5) Khẳng định vai trò của uyển ngữ như một cơ chế tri nhận phòng vệ tâm lý trước nỗi sợ hãi cái chết.

2. Khẳng định bước tiến học thuật: Luận án đánh dấu một bước tiến quan trọng trong việc nội địa hóa và phát triển các lý thuyết ngôn ngữ học tri nhận hiện đại vào bối cảnh văn hóa Việt Nam, tạo tiền đề cho các nghiên cứu đối chiếu ngôn ngữ - tư duy chuyên sâu trong tương lai.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1 “Life, Death, and Time” (Sự sống, Cái chết và Thời gian) để liệt kê và phân tích các ẩn dụ ý niệm về phạm trù sự sống, cái chết và thời gian trên ngữ liệu là một số tác phẩm văn thơ của Dickinson, T. Eliot, Dylan Thomas, Fitzgerald, … Những ẩn dụ ý niệm về “cái chết” được gọi tên bao gồm CÁI CHẾT LÀ SỰ KHỞI HÀNH, CÁI CHẾT LÀ ĐẾN ĐÍCH xuất phát từ ẩn dụ ĐỜI NGƯỜI LÀ CUỘC HÀNH TRÌNH, CÁI CHẾT LÀ BÓNG ĐÊM, CÁI CHẾT LÀ MÙA ĐÔNG xuất phát từ ẩn dụ ĐỜI NGƯỜI LÀ MỘT NGÀY / MỘT NĂM, CÁI CHẾT LÀ GIAI ĐOẠN TÀI LỤI CỦA CÂY xuất phát từ ẩn dụ ĐỜI NGƯỜI LÀ CÂY, CÁI CHẾT LÀ GIẤC NGỦ, CÁI CHẾT LÀ SỰ NGHỈ NGƠI xuất phát từ sự tương đồng về hình ảnh giữa người ngủ / người nghỉ ngơi với người chết, CÁI CHẾT LÀ SỰ THẤT THOÁT CHẤT LỎNG TRONG BẦU CHỨA xuất phát từ ẩn dụ SỰ SỐNG LÀ CHẤT LỎNG TRONG CƠ THỂ, CÁI CHẾT LÀ SỰ GIẢI THOÁT xuất phát từ ẩn dụ CUỘC SỐNG LÀ SỰ TRÓI BUỘC (Cơ thể người là vật chứa “giam cầm linh hồn”, sự kiện “cái chết” đem lại sự “phóng thích” cho linh hồn khỏi “nhà tù” thể xác). Ở bài viết “To die, to sleep – A Contrastive metaphors for Death and Dying in English and Spanish”, Juana Marín-Arrese (1996) [57] lại tiếp cận hướng phân tích ẩn dụ ý niệm cái chết qua việc giải thích lý do sử dụng các miền nguồn là từ các kinh nghiệm nghiệm thân và kinh nghiệm xã hội của con người, chẳng hạn như các yếu tố sinh lý và trải nghiệm cơ thể, sự liên tưởng, nhân hóa “cái chết” với con người hoặc động vật nguy hiểm, yếu tố tôn giáo và niềm tin, các 11 yếu tố xã hội và thực hành văn hóa ở từng cộng đồng cụ thể. Nghiên cứu cũng nhóm các diễn đạt chỉ ý niệm “cái chết” theo trải nghiệm nghiệm thân về các miền không gian như vật chứa, đường đi, định hướng lên – xuống hay chiết đoạn thời gian.

Cũng từ cách tiếp cận ngôn ngữ học tri nhận, Bultinck, B. (1998) [51] đã thực hiện nghiên cứu “Metaphors We Die by: Conceptualizations of death in English and their implications for the theory of Metaphor” (Tạm dịch: Chúng ta Chết bằng ẩn dụ: ý niệm hóa cái chết trong tiếng Anh và các hàm ý của nó theo lý thuyết ẩn dụ), trong đó ông khảo sát các cách diễn đạt ẩn dụ về cái chết trên ngữ liệu là các từ điển tiếng Anh. Ông đã đưa ra kết luận rằng, nhìn chung, các ẩn dụ ngôn ngữ về ý niệm cái chết có thể phân chia thành các ẩn dụ ý niệm sau: (1) Cái chết là các phản ứng sinh – lý liên quan đến cái chết (2) Cái chết là sự dịch chuyển (3) Cái chết là sự dịch chuyển có định hướng (4) Cái chết là sự nghỉ ngơi – giấc ngủ (5) Cái chết là sự mất mát – thua cuộc (6) Cái chết là sự quy phục / đầu hàng (7) Các cảm xúc liên quan đến cái chết (8) Cái chết là sự mất ánh sáng (9) Tôn giáo, thần thoại và “truyện cổ tích”: Các nhân hóa (10) Tôn giáo, thần thoại và “truyện cổ tích”: “Các câu chuyện / điển tích về cái chết” Từ các nghiên cứu tiên phong nêu trên, đặc biệt là dựa trên bảng phân loại ẩn dụ về ý niệm cái chết mà Bultinck đưa ra, một loạt các nghiên cứu ẩn dụ về cái chết được thực hiện một cách cụ thể trên việc thu thập, khảo sát ngữ liệu là các ngôn ngữ của các quốc gia hay các diễn ngôn trong các ngữ cảnh hoặc các văn bản đặc thù như Kinh thánh, Điếu văn, môi trường bệnh viện, … hoặc tiếp cận dưới góc nhìn so sánh, đối chiếu các ngôn ngữ. Các nghiên cứu này thực hiện đều nhằm trả lời 3 câu hỏi chính: 12 (1) Có thể tìm ra các miền nguồn, miền đích, biểu thức ngôn ngữ nào diễn tả ý niệm cái chết trong các ngôn ngữ hay ngữ cảnh khác nhau, và cơ chế ánh xạ của các biểu thức đó là gì? (2) Các yếu tố về văn hóa, tư duy, tôn giáo, … có ảnh hưởng như thế nào đến sự tri nhận về cái chết ở các dân tộc khác nhau? (3) Các ngôn ngữ có cách tri nhận về cái chết tương đồng và khác biệt như thế nào khi nói về ý niệm cái chết? Ở hướng nghiên cứu một ngôn ngữ hoặc ngôn ngữ trong các bối cảnh khác nhau có thể kể ra một số công trình nổi bật được ghi nhận như: Luận án tiến sĩ “Spatial Cognition and the Death Metaphor in the Hebrew Bible” (Ẩn dụ ý niệm về cái chết trong kinh thánh của người Do Thái) của Adriaan, L.

(2011) [48]: nghiên cứu góc nhìn về cái chết trong cách nói tiếng địa phương ở 1 số ngôi làng ở Đài Loan; Công trình “Metaphors for “good” or “bad” deaths - A health professional view” (ẩn dụ nói về cái chết từ góc nhìn chuyên gia sức khỏe) của Zsófia, D. [61] : phỏng vấn cách sử dụng từ vựng để nói về cái chết trong môi trường bệnh viện, cơ sở y tế. “A Cognitive Analysis of Metaphorical euphemisms of death in Kenyan Newspaper Obituaries” (2018) (phân tích tri nhận uyển ngữ có tính tri nhận nói về cái chết trên ngữ liệu Cáo phó bằng tiếng Kenya) của Anashia, N. [50], “Metaphoric Conceptualizations of Death in Gĩkũyũ” (2017) (Ẩn dụ ý niệm về cái chết trong ngôn ngữ Gĩkũyũ) của Moses Gatambuki Gathigia [96: tr.

215- 235]; luận án của Danijel Berković “Grammar of Death in the Psalms - With Reference to Motion as Conceptual Metaphor” (2016) (ý nghĩa của cái chết trong thánh kinh – tham chiếu góc độ ẩn dụ ý niệm) [59]; “Conceptualization of ‘Death is a Journey’ and ‘Death as Rest’ in EkeGusii Euphemism” (2012) (ý niệm “CÁI CHẾT LÀ MỘT CUỘC HÀNH TRÌNH” và “CÁI CHẾT LÀ SỰ NGHỈ NGƠI” trong uyển ngữ của ngôn ngữ EkeGusii – Ngôn ngữ nói của tộc người Bantu ở Kisii và Nyamira, Kenya) của Damaris G. 1452-1457]; “Metaphors and Euphemisms of Death in Akan and Hebrew” (2020) (Ẩn dụ và uyển ngữ nói về cái chết trong tiếng Akan và Do Thái ở Ghana) [54: tr.404-421] của tác giả Charles, O. Hướng tiếp cận nghiên cứu so sánh, đối chiếu ngôn ngữ chỉ cái chết ở các ngôn ngữ khác nhau cũng có nhiều nhà nghiên cứu đi sâu tìm hiểu, chẳng hạn như nghiên cứu “A cross-linguistic study of metaphors of death” (2018) (Nghiên cứu xuyên ngôn ngữ về ẩn dụ về cái chết) của các tác giả Moses, G. Nghiên cứu này dựa trên lý thuyết Ẩn dụ ý niệm nhằm xác định và phân loại ẩn dụ ý niệm về cái chết trong 6 ngôn ngữ: tiếng Trung Quốc, tiếng Ba Tư, tiếng Gĩkũyũ, tiếng Nga, tiếng Tây Ban Nha và tiếng Thụy Điển.

Bài báo “A Contrastive Study of Death Metaphors in English and Chinese” (2014) (Nghiên cứu đối chiếu ẩn dụ chỉ cái chết trong tiếng Anh và tiếng Trung Quốc) của Cong, T. [86] là cách tiếp cận đối chiếu giữa 2 ngôn ngữ của hai nền văn hóa phương Đông và phương Tây, phản ánh lối tư duy, văn hóa,… tín ngưỡng của người Anh và người Trung Quốc. Luận văn thạc sĩ “Death by Metaphor: A study of metaphors and conceptualisations of death in British and American obituaries (2014) (Cái chết trong ẩn dụ ý niệm: nghiên cứu ẩn dụ ý niệm về cái chết trong ngôn ngữ điếu văn tiếng Anh - Anh và tiếng Anh – Mỹ) của Mari, A. [90] cũng góp thêm tiếng nói vào các nghiên cứu đối chiếu phạm trù cái chết ở các ngôn ngữ khác nhau.

Nhìn chung, ẩn dụ ý niệm về cái chết là đề tài được nghiên cứu ở nhiều ngôn ngữ, các ẩn dụ tìm thấy ở cả 3 loại: cấu trúc, bản thể và định hướng, các miền nguồn được kích hoạt trong cơ chế ánh xạ cũng có sự tương đồng như miền nguồn “cuộc hành trình”, “giấc ngủ”, “sự nghỉ ngơi”, “thực thể”, “vật chứa”, “chuyển động có hướng”,… tuy nhiên, trong các ngôn ngữ khác nhau, việc sử dụng các dụ dẫn để diễn đạt thuộc tính của miền nguồn lại không hoàn toàn giống nhau. Điều này thể hiện lối khác biệt trong tư duy và ảnh hưởng của yếu tố văn hóa, tôn giáo tín ngưỡng của từng dân tộc. Những nghiên cứu trong nước Ở tiếng Việt, các nghiên cứu ẩn dụ ý niệm “cái chết” là địa hạt chưa có nhiều nghiên cứu. Tuy nhiên, trong những nghiên cứu ngôn ngữ ở các phương diện khác như đặc điểm danh học, ngữ nghĩa hay những nghiên cứu về uyển ngữ trong, cách diễn đạt ý niệm “cái chết” bằng ẩn dụ đã được lý giải phần nào bằng đặc trưng văn hóa, tư duy dân tộc.

Từ góc độ nghiên cứu về đặc điểm danh học và đặc điểm ngữ nghĩa trong cách định danh “sự kết thúc cuộc đời của con người” tác giả Nguyễn Đức Tồn và Huỳnh Thị Thanh Trà (1994) [40:tr,53-60) đã phân tích và rút ra một số kết luận như sau: Về phương diện đặc điểm danh học, có 3 phương thức định danh “sự kết thúc cuộc đời của con người” dựa trên (1) nguồn gốc từ ngữ; (2) Kiểu ngữ nghĩa của từ ngữ; và (3) Cách thức biểu thị của từ ngữ. Trong đó, với phương thức định danh dựa trên kiểu ngữ nghĩa của từ ngữ, có thể xét theo phạm vi định danh trực tiếp – gián tiếp (hay nguyên sinh – thứ sinh). Các đơn vị định danh gián tiếp “cái chết” chiếm số lượng khoảng 55% với những cụm từ như bỏ mình, nhắm mắt, tắt thở, khuất, ngoẻo, héo, chầu Hà Bá,… Các đơn vị định danh gián tiếp này là sản phẩm của quá trình ẩn dụ hóa, đồng hóa con người với động thực vật hoặc lấy tư thế, hành động điển hình của con người khi qua đời để biểu trưng hóa. Xét theo cách thức biểu thị của từ ngữ, các đơn vị định danh được xem xét theo 2 nhóm: Nhóm đơn vị định danh trực tiếp và nhóm đơn vị định danh gián tiếp.