Luận văn thạc sĩ về nghĩa ẩn dụ từ vựng bộ phận cơ thể trong tiếng Chăm và tiếng Việt

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu ngôn ngữ học nghĩa ẩn dụ từ vựng có liên quan đến bộ phân cơ thể trong tiếng chăm có liên hệ với, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Truong Văn Sô
• Người hướng dẫn: GS. TS Trần Trí Dõi
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Nghiên cứu nghĩa ẩn dụ từ vựng bộ phận cơ thể trong tiếng Chăm và tiếng Việt
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC VIET TAT
• DANH SÁCH HÌNH
• DANH SÁCH BẢNG
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT
• 1.1. Một số quan điểm về ấn dụ
• 1.2. Hệ thống và phân loại ý niệm ấn dụ
• 1.3. Từ vựng và ý nghĩa từ vựng
• 1.4. Tiểu kết chương
• 2. CHƯƠNG 2: GIỚI THIỆU KHÁI QUÁT VỀ NGƯỜI CHĂM
• 2.1. Khái quát lịch sử
• 2.2. Ngôn ngữ Chăm
• 2.3. Từ vựng tiếng Chăm
• 2.4. Ẩn dụ trong tiếng Chăm
• 2.5. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: KHẢO SÁT VÀ PHÂN TÍCH TỪ VỰNG ẨN DỤ LIÊN QUAN ĐẾN BỘ PHẬN CHỈ CƠ THỂ TRONG TIẾNG CHĂM
• 3.1. Tư liệu và xác lập từ vựng ẩn dụ
• 3.2. Xác lập từ vựng ẩn dụ liên quan đến bộ phận chỉ cơ thể trong tiếng Chăm
• 3.3. Cơ chế ẩn dụ từ vựng chỉ bộ phận cơ thể trong tiếng Chăm
• 3.4. Ẩn dụ về phương vị
• 3.5. Ẩn dụ hình thức
• 3.6. Ẩn dụ chức năng
• 3.7. Ẩn dụ từ cụ thể đến trừu tượng
• 3.8. Ý niệm ẩn dụ từ vựng bộ phận chỉ cơ thể tiếng Chăm
• 3.9. Liên hệ tiếng Việt qua từ vựng ẩn dụ
• 3.10. Tiếp xúc và va chạm
• 3.11. Ý niệm văn hóa thể hiện qua từ ngữ ẩn dụ
• 3.12. Tiểu kết chương 3
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Giới thiệu về nghiên cứu nghĩa ẩn dụ từ vựng bộ phận cơ thể

Nghiên cứu nghĩa ẩn dụ từ vựng bộ phận cơ thể trong tiếng Chăm và tiếng Việt là một lĩnh vực quan trọng trong nghiên cứu ngôn ngữ. Đề tài này không chỉ giúp làm rõ các khái niệm ngôn ngữ mà còn phản ánh sự khác biệt văn hóa giữa hai dân tộc. Từ vựng bộ phận cơ thể thường được sử dụng trong các biểu đạt ẩn dụ, thể hiện cách mà người Chăm và người Việt nhìn nhận thế giới xung quanh. Việc phân tích các biểu tượng cơ thể trong ngôn ngữ giúp hiểu rõ hơn về nghĩa văn hóa và nghĩa từ vựng của hai ngôn ngữ này. Qua đó, nghiên cứu này sẽ cung cấp cái nhìn sâu sắc về cách mà ngôn ngữ phản ánh tư duy và văn hóa của người sử dụng.

II. Cơ sở lý thuyết về ẩn dụ trong ngôn ngữ

Cơ sở lý thuyết về ẩn dụ trong ngôn ngữ được xây dựng dựa trên nhiều quan điểm khác nhau. Theo Aristote, ẩn dụ là sự chuyển đổi giữa các từ dựa trên mối quan hệ tương đồng. Nhiều nhà nghiên cứu hiện đại như Lakoff và Johnson đã mở rộng khái niệm này, cho rằng ẩn dụ không chỉ tồn tại trong ngôn ngữ mà còn trong tư duy hàng ngày. Họ cho rằng "chúng ta sống bằng ẩn dụ", điều này cho thấy ẩn dụ là một phần không thể thiếu trong cách mà con người hiểu và diễn đạt thế giới. Việc nghiên cứu nghĩa ẩn dụ từ vựng bộ phận cơ thể trong tiếng Chăm và tiếng Việt sẽ giúp làm rõ hơn về cách mà hai ngôn ngữ này sử dụng ẩn dụ để thể hiện các khái niệm trừu tượng.

III. Phân tích từ vựng ẩn dụ liên quan đến bộ phận cơ thể

Phân tích từ vựng ẩn dụ liên quan đến bộ phận cơ thể trong tiếng Chăm và tiếng Việt cho thấy sự phong phú và đa dạng trong cách diễn đạt. Các từ vựng như 'mắt', 'tai', 'tay' không chỉ đơn thuần chỉ các bộ phận cơ thể mà còn mang nhiều nghĩa biểu tượng khác nhau. Ví dụ, 'mắt' có thể biểu thị cho sự hiểu biết, trong khi 'tai' có thể liên quan đến việc lắng nghe và tiếp thu thông tin. Sự khác biệt trong cách sử dụng các từ này giữa hai ngôn ngữ cũng phản ánh những quan niệm văn hóa khác nhau. Nghiên cứu này không chỉ giúp xác định các lớp nghĩa của từ vựng mà còn chỉ ra các khác biệt văn hóa trong cách mà người Chăm và người Việt tiếp cận và hiểu về thế giới.

IV. Ý nghĩa văn hóa trong việc sử dụng ẩn dụ

Việc sử dụng ẩn dụ trong ngôn ngữ không chỉ là một hiện tượng ngôn ngữ mà còn là một phần quan trọng trong nghĩa văn hóa. Các biểu tượng cơ thể trong tiếng Chăm và tiếng Việt thể hiện những giá trị văn hóa, truyền thống và tư duy của mỗi dân tộc. Nghiên cứu này chỉ ra rằng, thông qua việc phân tích nghĩa ẩn dụ, có thể hiểu rõ hơn về cách mà người Chăm và người Việt nhìn nhận về bản thân, xã hội và thế giới xung quanh. Điều này không chỉ có giá trị trong việc bảo tồn và phát triển ngôn ngữ mà còn góp phần vào việc gìn giữ và phát huy văn hóa dân tộc.

V. Kết luận và ứng dụng thực tiễn

Nghiên cứu nghĩa ẩn dụ từ vựng bộ phận cơ thể trong tiếng Chăm và tiếng Việt không chỉ có giá trị lý luận mà còn có nhiều ứng dụng thực tiễn. Kết quả nghiên cứu có thể được áp dụng trong việc giảng dạy ngôn ngữ, giúp học viên hiểu rõ hơn về cách mà ngôn ngữ phản ánh tư duy và văn hóa. Đồng thời, nghiên cứu này cũng góp phần vào việc bảo tồn và phát triển ngôn ngữ Chăm, một ngôn ngữ đang có nguy cơ bị lãng quên. Việc hiểu rõ về nghĩa văn hóa và nghĩa từ vựng sẽ giúp các thế hệ sau có cái nhìn sâu sắc hơn về di sản văn hóa của dân tộc mình.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Ngôn ngữ Chăm là một trong những ngôn ngữ thuộc nhóm Mã Lai - Đa đảo, có lịch sử phát triển lâu đời gắn liền với nền văn hóa Champa tại Việt Nam. Theo số liệu thống kê đến năm 2019, dân tộc Chăm có khoảng 178 nghìn người, tập trung chủ yếu tại các tỉnh Ninh Thuận và Bình Thuận. Ngôn ngữ Chăm không chỉ là phương tiện giao tiếp mà còn là kho tàng văn hóa, lịch sử quý giá của cộng đồng người Chăm. Tuy nhiên, hiện nay, việc bảo tồn và phát triển ngôn ngữ này đang gặp nhiều thách thức do sự mai một của tiếng nói và chữ viết truyền thống.

Luận văn tập trung nghiên cứu về nghĩa ẩn dụ từ vựng chỉ bộ phận cơ thể trong tiếng Chăm, đồng thời liên hệ so sánh với tiếng Việt nhằm làm rõ cơ chế hình thành và sự khác biệt trong nhận thức văn hóa giữa hai dân tộc. Phạm vi nghiên cứu bao gồm ngữ liệu từ các từ điển Chăm - Việt - Pháp, các văn bản chép tay, cùng dữ liệu điền dã tại cộng đồng Chăm ở Ninh Thuận. Mục tiêu chính là xác lập bảng từ vựng ẩn dụ liên quan đến bộ phận cơ thể, phân tích cơ chế ẩn dụ và ý niệm văn hóa, từ đó góp phần bảo tồn và phát huy giá trị ngôn ngữ Chăm trong bối cảnh hiện đại.

Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc nâng cao nhận thức về ngôn ngữ và văn hóa dân tộc thiểu số, đồng thời hỗ trợ công tác giảng dạy, bảo tồn ngôn ngữ Chăm, góp phần thúc đẩy sự đa dạng ngôn ngữ và văn hóa tại Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên hai lý thuyết chính: lý thuyết ẩn dụ truyền thống và lý thuyết ngôn ngữ học tri nhận. Theo quan điểm truyền thống, ẩn dụ là sự chuyển đổi nghĩa dựa trên mối quan hệ tương đồng giữa các sự vật, hiện tượng. Các nhà nghiên cứu như Aristote, Đỗ Hữu Châu, Nguyễn Lân đều nhấn mạnh ẩn dụ là cách gọi tên một sự vật bằng tên của sự vật khác có sự giống nhau về đặc tính.

Lý thuyết ngôn ngữ học tri nhận của Lakoff và Johnson mở rộng phạm vi ẩn dụ không chỉ trong ngôn ngữ mà còn trong tư duy và nhận thức con người. Ẩn dụ được xem là hệ thống ý niệm giúp con người hiểu và diễn đạt thế giới thông qua các trải nghiệm cụ thể. Các nguyên tắc tương tự và tiếp cận thuận được áp dụng để phân tích ý nghĩa ẩn dụ từ vựng chỉ bộ phận cơ thể trong tiếng Chăm.

Ngoài ra, luận văn sử dụng các khái niệm về từ vựng, nghĩa từ vựng, ý niệm và phạm trù từ vựng dựa trên các quan điểm của F. de Saussure, John Lyons, Đỗ Hữu Châu và Nguyễn Thiện Giáp. Sơ đồ tam giác nghĩa của Ogden & Richards cũng được vận dụng để làm rõ mối quan hệ giữa biểu hiệu, tư duy và sở chỉ trong nghĩa từ vựng.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu nghiên cứu bao gồm:

• Từ điển Chăm - Việt - Pháp (Po Dharma, G. Moussay, E. Aymonier, Cabaton)
• Văn bản chép tay Chăm được số hóa từ EFEO
• Từ vựng điền dã thu thập tại cộng đồng Chăm Ninh Thuận
• Các tác phẩm văn học dân gian, sử thi, truyền thuyết Chăm

Phương pháp nghiên cứu gồm:

• Điền dã: Tiếp cận cộng đồng, phỏng vấn, hồi cố để thu thập từ vựng ẩn dụ chỉ bộ phận cơ thể.
• Miêu tả và thống kê: Phân tích đặc trưng ngữ nghĩa, phân loại từ vựng ẩn dụ theo phạm trù.
• Phân tích ngữ nghĩa: Dựa trên lý thuyết ngôn ngữ học tri nhận để giải thích ý nghĩa ẩn dụ và cơ chế hình thành.
• Đối chiếu: So sánh từ vựng ẩn dụ chỉ bộ phận cơ thể trong tiếng Chăm và tiếng Việt nhằm làm rõ sự tương đồng và khác biệt trong nhận thức văn hóa.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm hàng trăm từ vựng được xác lập từ các nguồn dữ liệu trên. Phương pháp chọn mẫu dựa trên tính đại diện và mức độ phổ biến của từ vựng trong cộng đồng. Phân tích dữ liệu được thực hiện theo timeline nghiên cứu trong vòng 2 năm, từ thu thập đến xử lý và viết luận văn.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Xác lập bảng từ vựng ẩn dụ chỉ bộ phận cơ thể trong tiếng Chăm
   Luận văn đã thống kê và phân loại khoảng 150 từ vựng ẩn dụ liên quan đến bộ phận cơ thể, chia thành các phạm trù như bộ phận bên trong, bên ngoài, chức năng và hình thức. Ví dụ, từ "tada" (ngực) không chỉ mang nghĩa cơ thể mà còn ẩn dụ cho lòng dũng cảm, sự che chở.

2. Cơ chế hình thành ẩn dụ từ vựng
   Qua phân tích, cơ chế ẩn dụ chủ yếu dựa trên nguyên tắc tương đồng về hình thức, chức năng và vị trí không gian. Ví dụ, từ vựng chỉ bộ phận cơ thể như "mata" (mắt) được mở rộng nghĩa sang nhận thức, sự quan sát. Tỷ lệ từ vựng ẩn dụ dựa trên hình thức chiếm khoảng 60%, còn lại là dựa trên chức năng và vị trí.

3. Ý niệm văn hóa trong ẩn dụ từ vựng
   Ý niệm ẩn dụ trong tiếng Chăm phản ánh thế giới quan, tín ngưỡng đa thần và quan niệm về con người, thiên nhiên. Ví dụ, từ chỉ bộ phận cơ thể thường liên kết với các vị thần, linh hồn và các nghi lễ truyền thống. So sánh với tiếng Việt, có khoảng 70% từ vựng ẩn dụ có sự tương đồng về mặt hình thức nhưng khác biệt rõ về ý niệm văn hóa.

4. Sự khác biệt trong nhận thức giữa tiếng Chăm và tiếng Việt
   Một số từ vựng ẩn dụ chỉ bộ phận cơ thể trong tiếng Chăm có nghĩa mở rộng khác biệt so với tiếng Việt, phản ánh sự khác biệt trong tư duy và văn hóa. Ví dụ, câu thành ngữ "khôn ăn nước, dại ăn cái" trong tiếng Chăm khác với "khôn ăn cái, dại ăn nước" trong tiếng Việt, thể hiện cách nhìn nhận khác nhau về giá trị vật chất và tinh thần.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy ẩn dụ từ vựng chỉ bộ phận cơ thể trong tiếng Chăm không chỉ là hiện tượng ngôn ngữ mà còn là biểu hiện sâu sắc của văn hóa và nhận thức dân tộc. Việc sử dụng các biểu đồ phân loại từ vựng theo phạm trù và cơ chế ẩn dụ giúp minh họa rõ ràng sự đa dạng và hệ thống của hiện tượng này.

So với các nghiên cứu về ẩn dụ trong các ngôn ngữ khác, luận văn khẳng định tính đặc thù của tiếng Chăm do ảnh hưởng của tín ngưỡng đa thần và lịch sử văn hóa Champa. Sự khác biệt trong nhận thức ẩn dụ giữa tiếng Chăm và tiếng Việt phản ánh sự đa dạng văn hóa và tư duy, góp phần làm phong phú thêm nghiên cứu ngôn ngữ học so sánh và tri nhận.

Ý nghĩa của nghiên cứu không chỉ nằm ở việc bảo tồn ngôn ngữ mà còn giúp hiểu sâu hơn về cách thức con người trải nghiệm và biểu đạt thế giới qua ngôn ngữ, đặc biệt trong bối cảnh đa văn hóa và đa ngôn ngữ hiện nay.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Phát triển tài liệu giảng dạy từ vựng ẩn dụ tiếng Chăm
   Xây dựng bộ tài liệu giảng dạy chi tiết về từ vựng ẩn dụ chỉ bộ phận cơ thể, giúp học sinh và cộng đồng hiểu rõ hơn về ngôn ngữ mẹ đẻ. Thời gian thực hiện: 1-2 năm. Chủ thể: các trường đại học, trung tâm nghiên cứu ngôn ngữ.

2. Tổ chức các khóa đào tạo và hội thảo về ngôn ngữ học tri nhận và ẩn dụ
   Mục tiêu nâng cao nhận thức và kỹ năng nghiên cứu cho cán bộ, giảng viên và sinh viên chuyên ngành ngôn ngữ học. Thời gian: hàng năm. Chủ thể: các viện nghiên cứu, trường đại học.

3. Xây dựng cơ sở dữ liệu số hóa từ vựng và văn bản Chăm
   Thu thập, số hóa và lưu trữ các tài liệu, từ điển, văn bản chép tay để bảo tồn và phục vụ nghiên cứu lâu dài. Thời gian: 3 năm. Chủ thể: các thư viện, viện nghiên cứu văn hóa dân tộc.

4. Khuyến khích nghiên cứu liên ngành về ngôn ngữ và văn hóa Chăm
   Tạo điều kiện cho các dự án nghiên cứu kết hợp ngôn ngữ học, nhân học, lịch sử nhằm khai thác sâu sắc hơn các giá trị văn hóa và ngôn ngữ. Thời gian: liên tục. Chủ thể: các tổ chức khoa học, quỹ nghiên cứu.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giảng viên và sinh viên ngành Ngôn ngữ học
   Luận văn cung cấp cơ sở lý thuyết và dữ liệu thực tiễn phong phú về ẩn dụ từ vựng, giúp nâng cao kiến thức chuyên môn và kỹ năng nghiên cứu.

2. Nhà nghiên cứu văn hóa dân tộc thiểu số
   Tài liệu giúp hiểu sâu sắc về mối quan hệ giữa ngôn ngữ và văn hóa, đặc biệt là văn hóa Chăm, hỗ trợ các nghiên cứu liên ngành.

3. Cán bộ quản lý và giáo viên trong cộng đồng Chăm
   Giúp phát triển chương trình giáo dục ngôn ngữ mẹ đẻ, bảo tồn và phát huy giá trị ngôn ngữ truyền thống trong cộng đồng.

4. Nhà làm chính sách và tổ chức bảo tồn ngôn ngữ
   Cung cấp cơ sở khoa học để xây dựng các chính sách bảo tồn, phát triển ngôn ngữ và văn hóa dân tộc thiểu số hiệu quả.

Câu hỏi thường gặp

1. Ẩn dụ từ vựng là gì và tại sao nó quan trọng trong nghiên cứu ngôn ngữ?
   Ẩn dụ từ vựng là hiện tượng chuyển nghĩa dựa trên mối quan hệ tương đồng giữa các sự vật hoặc hiện tượng. Nó phản ánh cách con người nhận thức và biểu đạt thế giới, giúp hiểu sâu sắc hơn về tư duy và văn hóa của một dân tộc.

2. Tại sao nghiên cứu ẩn dụ từ vựng chỉ bộ phận cơ thể trong tiếng Chăm lại có ý nghĩa?
   Bởi bộ phận cơ thể là những khái niệm gần gũi, phổ biến, việc phân tích ẩn dụ từ vựng liên quan giúp làm rõ cách thức người Chăm nhận thức về bản thân và thế giới xung quanh, đồng thời góp phần bảo tồn ngôn ngữ và văn hóa đặc trưng.

3. Phương pháp điền dã được áp dụng như thế nào trong nghiên cứu này?
   Phương pháp điền dã bao gồm tiếp cận cộng đồng, phỏng vấn, thu thập từ vựng qua hồi cố và quan sát thực tế, giúp bổ sung dữ liệu từ ngữ sống động, phản ánh chính xác cách sử dụng trong đời sống hàng ngày.

4. Có sự khác biệt lớn nào giữa ẩn dụ từ vựng trong tiếng Chăm và tiếng Việt không?
   Có. Mặc dù có nhiều điểm tương đồng về hình thức, nhưng ý niệm và cách nhận thức ẩn dụ thường khác biệt do sự khác nhau về văn hóa, tín ngưỡng và lịch sử phát triển của hai dân tộc.

5. Làm thế nào kết quả nghiên cứu có thể hỗ trợ công tác bảo tồn ngôn ngữ Chăm?
   Kết quả giúp xây dựng tài liệu giảng dạy, nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị ngôn ngữ, đồng thời cung cấp cơ sở khoa học cho các chính sách và dự án bảo tồn ngôn ngữ hiệu quả.

Kết luận

• Luận văn đã xác lập bảng từ vựng ẩn dụ chỉ bộ phận cơ thể trong tiếng Chăm với khoảng 150 từ, phân loại theo các phạm trù ngữ nghĩa rõ ràng.
• Phân tích cơ chế ẩn dụ dựa trên lý thuyết ngôn ngữ học tri nhận giúp làm sáng tỏ cách thức hình thành và vận hành ẩn dụ trong tiếng Chăm.
• So sánh với tiếng Việt cho thấy sự tương đồng về hình thức nhưng khác biệt về ý niệm, phản ánh đặc trưng văn hóa và tư duy của từng dân tộc.
• Nghiên cứu góp phần quan trọng vào việc bảo tồn và phát triển ngôn ngữ Chăm, đồng thời mở rộng hiểu biết về ngôn ngữ học tri nhận và ẩn dụ từ vựng.
• Đề xuất các giải pháp thiết thực nhằm phát huy giá trị nghiên cứu trong giáo dục, nghiên cứu và bảo tồn ngôn ngữ dân tộc thiểu số.

Tiếp theo, cần triển khai xây dựng tài liệu giảng dạy và tổ chức các hoạt động đào tạo, đồng thời phát triển cơ sở dữ liệu số hóa để bảo tồn lâu dài. Mời các nhà nghiên cứu, giảng viên và cán bộ quản lý quan tâm phối hợp thực hiện các đề xuất nhằm phát huy hiệu quả nghiên cứu này.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: CƠ SỞ LÝ THUYET 1. Một số quan điểm về ấn dụ Từ cổ chí kim, ấn dụ luôn là chủ đề được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm từ các lĩnh vực khác nhau. Trong mỗi lĩnh vực nghiên cứu ấy, tuỳ góc nhìn mà cách hiểu về ấn dụ sẽ khác nhau. Các nhà triết học va logic học trước kia luôn là những người phản đối ân dụ trong các công trình liên quan đến địa vực nghiên cứu của mình, xem ân dụ như “con ghẻ” và bị xua đuổi.

Trong đó có nhà triết học người Anh T. Hobbes, người kịch liệt chống lại việc sử dụng ấn dụ trong các tác phẩm triết học, đã gol ấn du là “đám ma trơi” va ông tin rằng sử dụng ấn dụ nghĩa là “đi lạng quạng giữa vô số những điều xằng bậy” [7, tr. Dù nó thế nào đi chăng nữa thì theo cách nói của triết gia người Anh, không thể nào thoát ra khỏi “đám ma trơi” ân dụ. Vậy an dụ là gì mà chúng ta không thể thoát ra khỏi nó, dù vô tình hay hữu y? An dụ trong tiếng Hy Lap là “Métaphora”, có nghĩa là sự chuyên nghĩa giữa từ và nhóm từ dựa trên mỗi quan hệ giống nhau ít nhiều mang tính rõ ràng [26, tr.

Theo quan điểm nhà triết học lỗi lạc thời Hy Lạp cô đại Aristote: “ân dụ là sự chuyên một từ nào đó từ loại sang giống, hoặc từ giống sang loại, hoặc từ giống sang giống, hoặc theo quan hệ tương tự” [1, tr. Từ góc nhìn thi ca, ta có thé hiểu ý của Aristote: ân dụ chuyên đổi ý nghĩa từ A sang B, theo mối quan hệ giống loại hoặc tương đồng. Quan điểm này được nhiều nhà nghiên cứu về sau lấy làm nên tang cho các công trình nghiên cứu về ấn dụ, đặc biệt các nhà nghiên cứu theo quan điểm truyền thống. Ngoài Aristote nhiều học giả khác cũng giải thích về ân dụ, chăng hạn quan điểm của A.

A Reformatsk: “Ân dụ theo nghĩa chiết tự là “sự chuyên đổi”, là trường hợp chuyền nghĩa điển hình nhất. Sự chuyên nghĩa theo ân dụ dựa trên sự giống nhau của các sự vật về màu sắc, hình thức, đặc tính vận động,.” [dẫn theo 54, tr.N Golovin định nghĩa: “sự chuyển đổi giữa các từ từ một đối tượng này sang một đôi tượng khác trên cơ sở sự giông nhau của chúng được gọi là ân dụ” [dẫn theo 54, tr. Chung quy, các quan điểm trên đều cho rằng, an dụ là sự “chuyển đổi” và “đồng dạng”. Tại Việt Nam, theo quan điểm truyền thống ấn dụ được xem là biện pháp tu từ.

Từ góc nhìn phong cách học trong thi ca, Hữu Đạt xem “An dụ là kiểu so sánh không nói thăng. Người tiếp nhận văn bản khi tiếp cận với phép ân dụ phải dùng năng lực liên tưởng dé quy chiếu giữa các yếu tố hiện diện văn bản với các sự vật, hiện tượng ton tại bên ngoài văn bản” [1ó, tr. Theo Dao Than: “ngoài các loại ấn dụ thay cho đối tượng, hoạt động, động tác, tính chất, còn có ân dụ thay cho cả ý. Trường hợp cuối cùng được chúng tôi gọi là ân dụ sự tình, trong đó sự tình (mang tính cụ thể hơn) được sử dụng làm hình ảnh dé diễn dat sự tình kia (trừu tượng hơn)” [dẫn theo 54, tr.

Như vậy ấn dụ được xem là cách nói thay thé, ân đi sự tình dé giấu đi nghĩa hàm ẩn bên trong. Nguyễn Lân giải thích ân dụ là: “Phép sử dụng từ ngữ ở nghĩa chuyển dựa trên cơ sở sự tương đồng, sự giống nhau. giữa các thuộc tính của cái dùng để nói và cái nói đến. Ân dụ cũng là một cách ví, nhưng không cần dùng đến những tiếng để so sánh như: tựa, như, tường, băng.” [dẫn theo 54, tr.

Đỗ Hữu Châu quan niệm: “An dụ là cách gọi tên một sự vật này bang tén một sự vật khác, giữa chúng có mối quan hệ tương đồng” [dan theo 54, tr.156] Đỗ Hữu Châu đã giải thích thêm về an dụ như sau: “ Cho A là một hình thức ngữ âm, x và y là những ý nghĩa biểu vật. A vốn là tên gọi của x (tức là x là nghĩa biểu vật của A). Phương thức ân dụ là phương thức lay tên gọi A của x dé gọi tên y (biểu thị y), nếu như x và y giống nhau”. Nguyễn Thiện Giáp “ An dụ là sự chuyên đổi tên gọi dựa vào sự giống nhau giữa các sự vật và hiện tượng được so sánh với nhau” [21, tr.

Khi Ngôn ngữ hoc Tri nhận ra đời va phổ biến, ấn dụ vốn dĩ được xem như là một đặc tính riêng của ngôn ngữ, là vấn đề liên quan đến từ ngữ chứ không có liên hệ gì đến tư duy. Lakoff và Johnson [22] cho rằng: “nếu quả thật hệ thống ý niệm của chúng ta đa phan là có tính ấn dụ, vậy thì cách thức chúng ta suy nghĩ, những gi chúng ta trải nghiệm, và những gì chúng ta làm mỗi ngày cũng thật sự là một vấn đề của ấn dụ”. Quan điểm của Lakoff và Johnson đã mở rộng phạm vi và sự ton tại của an dụ trong đời sống chúng ta, mà theo cách nói của hai ông là “Metaphors we live by” (chúng ta sống bằng ấn dụ). Sau này, nhiều công trình nghiên cứu về an dụ tri nhận được ra đời.

Theo Lakoff và Johnson: “ân dụ tràn ngập hệ thống ý niệm thông thường của chúng ta. Bởi vì có quá nhiều ý niệm quan trọng hoặc trừu tượng hoặc là không được phác hoạ rõ nét trong kinh nghiệm (cảm xúc, ý tưởng, thời gian, vv. Ngôn ngữ hoc Tri nhận coi ấn dụ là công cụ quan trọng dé y niém hoa. Theo Lakoff, ấn dụ ý niệm (conceptual metaphor) là cách ánh xạ hay phóng chiếu vào miền đích là miền trải nghiệm khác.

Vi dụ: Argument is war (Tranh luận là cuộc chiến tranh); love is journey (tình yêu là cuộc hành trình) [21, tr. Triệu Diễm Phương [44, tr.153-154] khi nói về sự ra đời của ân dụ và xem ân dụ là sự “biểu đạt một ý niệm nay bằng một ý niệm khác” dựa trên: nguyên tắc tương tự (Principle of similarity) và nguyên tắc tiếp cận thuận (Principle of good continuation). Nhìn chung, ân dụ luôn là đối tượng được các nhà nghiên cứu ngôn ngữ quan tâm, đặc biệt khi Ngôn ngữ học Tri nhận ra đời, với sự đóng góp quan trong trong quan điểm về ân dụ của Lakoff và Johnson “Metaphors we live by” (chúng ta sống bằng ân dụ), xem ân dụ không chỉ năm trong hệ thống ngôn ngữ mà ngay cả trong các câu nói giao tiép hàng ngày, ân dụ được hình thành bởi nên tảng ý niệm. Nếu nói ngôn ngữ là công cụ của tư duy, là phương tiện của giao tiếp thì trong ngôn ngữ, ấn dụ là cách thức mà con người tri nhận về thế giới khách quan.

An du vốn di chính bản thân nó đã chứa đựng ý niệm bởi quy tắc chuyển đổi và cách tư duy của con người về các sự vật và hiện tượng. Tất cả các quan điểm trên về an dụ cho thấy rang, trong đời sống của chúng ta ấn dụ xuất hiện với tần suất cao và an dụ chính là hệ thống ý niệm mà con người dùng dé miêu tả thế giới qua những trải nghiệm va tri nhận, thê hiện bởi công cụ là ngôn ngữ, nhắm truyện tải những tri thức từ thế hệ này sang thế hệ khác. Hệ thống và phân loại ý niệm ấn dụ An dụ được xem là một công cụ của tri nhận có tính phô quát. Khi con người tư duy và hình thành ý niệm về một sự vật sự việc nào đó thì lúc đó ân dụ được sinh ra, hay nói cách khác: “Ân dụ.

ngay cả đứa trẻ cũng hiểu được nó” [7, tr. Thật vậy, chang han, một đứa trẻ 6, 7 tuôi cũng có thé hiéu “chan bàn” 99 66 “chân núi”, “333 66 “mặt bàn”, “mũi kim”,. nói chung là những từ vựng mà đứa trẻ ây đã được tiêp xúc. Tuy nhiên, hiệu nghĩa cua từ là một câu chuyện, nhưng dé lý giải cả hệ thông ân dụ, hay bản chất an dụ là một điều không phải đơn giản.

Vậy hệ thống an dụ được hình thành như thé nào? An dụ là một hiện tượng có tính hệ thống hay ngẫu nhiên? Từ ấn dụ “TRANH LUẬN LA CHIEN TRANH”, với những biểu thức được đưa ra như: tấn công một vị trí, không thé phòng thủ, hướng tấn công mới, chiến thắng, rút lui,. như vậy nó đã được xem như một hệ thống. Qua ý niệm, con người đã hình thành nên một hệ thống biểu thức diễn đạt chúng trong ngôn ngữ. Vi thế, Lakoff và Johnson [22, tr.27-28] cho rằng “các biểu thức ẩn dụ trong ngôn ngữ của chúng ta được nối bện với các ý niệm an dụ theo một cách thức có hệ thống, chúng ta có thé sử dụng biểu thức ngôn ngữ có tính ân dụ dé tìm hiểu bản chất của các ý niệm của ân dụ và dé đạt được một sự hiểu biết ban chất an dụ của những hoạt động của chúng ta”.

Như vậy ấn dụ có tính hệ thống, cho nên chúng ta có thể tìm được bản chat cũng như cơ chê hoạt động khác của ân dụ, từ đó mở rộng nghiên cứu vê nó. Hệ thống ý niệm cho phép chúng ta lĩnh hội một khía cạnh của an du. Lakoff va Johnson [22, tr.38] dé xuat vé nén tang kinh nghiém, tinh mach lac, va tinh hé thống ý niệm ấn dụ như sau: - Hầu hết các ý niệm nền tảng của chúng ta được tô chức thông qua một hay nhiều ấn dụ không gian hoá. - Mỗi an dụ không gian hoá đều có tính hệ thống nội tại.

- Có một hệ thống thống ngoại tại tổng thể giữa các ân dụ không gian hoá khác nhau, là cái xác định sự mạch lạc giữa chúng. - Các ân dụ không gian hoá bắt nguồn từ kinh nghiệm cơ lí và văn hoá; chúng không được ấn định một cách ngẫu nhiên. Một ẩn dụ có thé được sử dụng dé hiểu một ý niệm chỉ bang hiệu lực của những cơ sở kinh nghiệm của nó. - Có rất nhiều cơ lí và xã hội khả dĩ cho ẩn dụ.

- Trong một trường hợp, sự không gian hoá là một phần quá thiết yếu của ý niệm đến nỗi chúng ta khó tưởng tượng nồi sẽ có ấn dụ thay thé nào khác có thé cau trúc ý niệm. - Cái gọi là an những ý niệm thuần tuý trí tuệ, ví như các khái niệm trong một lý thuyết khoa học, thường — có lẽ là luôn luôn dựa trên những ân dụ có cơ sở cơ lí và/hoặc văn hoá. - Kinh nghiệm cơ lí và văn hoá của chúng ta cung cấp rất nhiều nền tảng khả di cho ấn dụ không gian hoá.