Mở đầu, Kết luận, Danh mục công trình, Thư mục tài liệu tham khảo, Phụ lục, nội dung chính của luận án gồm 4 chương: Chương1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu và cơ sở lí thuyết của đề tài Chương 2. Các tiền đề hình thành và vấn đề nhận diện, phân loại dự báo trong văn xuôi tự sự trung đại Việt Nam Chương 3. Giá trị nội dung tư tưởng, văn hoá của dự báo trong văn xuôi tự sự trung đại Việt Nam Chương 4.
Hình thức thể hiện và giá trị nghệ thuật của dự báo trong văn xuôi tự sự trung đại Việt Nam Chúng tôi muốn lưu ý thêm, tuy phần Phụ lục không nằm trong chính văn nhưng cũng là một trong những phát hiện và đóng góp của luận án. Sự tường minh, mạch lạc, thuyết phục của luận án sẽ được tăng thêm khi có sự đối chiếu với những bảng biểu, những bài dịch thuật, những bài nghiên cứu độc lập chuyên sâu phát triển từ tinh hoa luận án mà trong dung lượng ít ỏi của luận án chúng tôi không có dịp trình bày. 6 Chƣơng 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ THUYẾT CỦA ĐỀ TÀI 1. Khái niệm dự báo và dự báo trong các nền văn hoá trên thế giới 1.
Định nghĩa về dự báo, phương thức dự báo Theo sự tìm hiểu của chúng tôi, các từ điển trong và ngoài nước đã có một số định nghĩa về dự báo như sau. Theo Từ điển tiếng Việt, dự báo là: “Báo trước về tình hình có nhiều khả năng sẽ xảy ra, dựa trên cơ sở những số liệu, thông tin đã có [thường nói về hiện tượng thiên nhiên, xã hội]” [131, tr. Theo Từ điển Oxford thì dự báo là cách thực hành để hiểu biết về tương lai hay những điều không biết qua các cách siêu nhiên. Đồng nghĩa với bói toán, cầu thần, tiên tri, dự đoán, tiên đoán, điềm (sẽ xảy ra) [239].
Theo Từ điển Merriiam Webster thì dự báo là nghệ thuật hoặc cách làm để tiên đoán hoặc dự báo trước các sự kiện trong tương lai hoặc khám phá những kiến thức ẩn giấu bằng cách giải thích các lời tiên tri hoặc bằng sự trợ giúp của các năng lực siêu nhiên [240]. Theo Từ điển Larousse thì dự đoán/ dự báo là nghệ thuật tiên đoán tương lai bằng quan sát hoặc là giải thích các hiện tượng [242]. Theo Từ điển Robert thì dự đoán/ dự báo là việc tiên đoán tương lai hay vờ đoán tương lai [241]. Theo Từ điển Tôn giáo và các thể nghiệm siêu việt thì sự dự đoán/ dự báo là một loại tiên tri trong đó thông tin về các sự kiện vị lai thu thập được thông qua người có khả năng tâm linh, thánh thần truyền linh hứng, đọc biết các biểu tượng, hay sự thay đổi ý thức.
Trong khi lời tiên tri mang tầm vóc lớn liên quan đến nhiều người hay dân tộc, thì sự dự đoán chỉ liên quan đến cá nhân… sự dự đoán dựa trên nhận biết trước, hay hiểu biết vị lai trực tiếp. Hiểu biết này được tìm kiếm thông qua nhiều cách: trực giác, giấc mơ hay nhãn giới có được qua bói cầu, hoặc thông qua việc đọc các biểu tượng chẳng hạn như trong chiêm tinh, cỗ bài Tarot, xem chỉ tay, số khoa học, và các phương pháp bói toán khác [53, tr. Như vậy, từ các định nghĩa trên chúng ta có thể hiểu: “Dự báo” là việc (có thể) biết và báo trước về tương lai (một cách bị động và chủ động) của con người thông qua một số cách thức từ quan sát các hiện tượng sẵn có (điềm) đến tạo ra một số phương pháp để thăm dò tương lai (khi không có các dấu hiệu có sẵn), dựa trên sự giúp đỡ của thần linh và cả trí tuệ phân tích của con người. Phương thức dự báo là các kiểu loại, phương pháp để đoán định trước tương lai.
Một số kiểu loại dự báo được cho là có cơ sở khoa học, có tính chất logic, duy lí như tướng số, chiêm tinh… (lí thuyết của chúng được xem như là bộ nguồn, dữ liệu sẵn có, khi muốn dự báo cho một cá nhân, hiện tượng nào thì chỉ cần đưa thông tin cụ thể “tra cứu” trong lí thuyết dữ liệu thì sẽ có kết quả). Dẫu vậy, trong quá trình áp dụng vào đời sống thì hiếm có 7 một kiểu loại dự báo1 nào duy lí, khoa học hoàn toàn vì chúng thường bị các tư tưởng tín ngưỡng, tôn giáo ảnh hưởng vào. Vì thế, phần lớn CPTDB ít nhiều đều mang màu sắc duy tâm, thần bí. Trên toàn thế giới, một số phương thức dự báo như chiêm tinh, chiêm mộng xuất hiện phổ biến ở nhiều quốc gia; tuy vậy, ở mỗi quốc gia với các nền văn hoá khác nhau thì có các kiểu dự báo riêng biệt.
Tổng quan về dự báo trên thế giới Nhân loại ngoài sự sinh tồn, thoả mãn những nhu cầu vật chất đơn thuần thì luôn có xu hướng tìm kiếm câu trả lời cho những điều huyền bí nhất của cuộc sống như: Vì sao có hiện diện của loài người, có ai hay điều gì kiểm soát số phận của chúng ta? Cuộc đời, tương lai diễn ra như thế nào? Chúng ta đi về đâu sau cái chết? Các loại dự đoán đã được sử dụng từ thời kỳ sơ khai nhất để trả lời cho những câu hỏi này. Phần sau đây giới thiệu một cách vắn tắt tổng quan các dự báo tiêu biểu của các dân tộc trên thế giới về người có chức năng dự báo và các hình thức bói toán tiêu biêu. Dự báo đã và đang tồn tại, phục vụ chức năng xã hội trong mọi nền văn minh trong suốt lịch sử, bằng cách cung cấp phương tiện để giải quyết tranh chấp. Người tiên đoán thường là giáo sĩ, nhà tiên tri, nhà sấm truyền, phù thuỷ, pháp sư, nhà tâm linh hay những người khác nổi tiếng về sức mạnh siêu nhiên.
Trong những nền văn minh ban đầu, sự tiên đoán chủ yếu là chức năng thần thánh hay hoàng gia dùng để hướng dẫn các vấn đề chính sự và chiến tranh cũng như dự báo vì thế tránh hoặc làm giảm thiểu thiên tai. Hầu hết các triều đình đều tuyển dụng các nhà tiên đoán cho hoàng gia, mà cuộc đời họ lệ thuộc vào tính chính xác trong lời tiên đoán [53, tr. Theo lịch sử văn hoá nhân loại, có thể thấy từ xa xưa, khắp nơi trên thế giới ở nhiều quốc gia đã có hoạt động dự báo, các phương thức dự báo và có những nhân vật đảm nhận trọng trách dự báo cho cộng đồng. Có thể kể đến người Chaldea và Babylon dùng điềm báo làm dự báo, tiên đoán mà người đảm trách giải mã là các giáo sĩ.
Người Trung Hoa cổ đại rất nổi tiếng với phương pháp bói bằng cỏ thi, mai rùa, xương thú với hệ thống các bốc sư chuyên nghiệp (Bốc sư là tên một chức quan giữ việc bói toán đời nhà Chu). Ở Ai Cập có các thầy tư tế ngủ trong đền với hi vọng nhận được thông tin thần thánh từ các vị thần trong giấc mơ. Ở La Mã cổ đại, một đẳng cấp giáo sĩ đặc biệt gọi là Augur giải thích dấu hiệu trong tự nhiên, cho rằng đây là sứ điệp do thần thánh gửi đến. Người Hy Lạp đoán các giấc mơ và qua các lời sấm truyền đặc biệt, những người này rơi vào trạng thái xuất thần để cho phép thần thánh nói chuyện thông qua họ.
Theo nghiên cứu không phải người bình thường có thể đảm nhận chức năng này mà: "Trong các nền văn hoá bộ tộc, sự tiên đoán phần lớn là chức năng hoàng gia hay thần thánh. Trong các nền văn hoá pháp sư, tiên đoán do các pháp sư thực hiện, họ đi vào trạng thái xuất thần để 1 Ở đây, chúng tôi giới hạn dự báo thời cổ trung đại, chứ không phải dự báo nói chung, hay mở rộng đến khoa học dự báo hiện đại, kiểu như dự báo thời tiết, khí tượng thuỷ văn, có sự tham gia của kĩ thuật khoa học hiện đại. 8 giao tiếp với hồn ma giúp đỡ. Ở nhiều nơi thuộc châu Phi, nhà tiên đoán của vua có sức mạnh của pháp luật" [53, tr.
Dự báo xuất hiện ở các nền văn hoá trên thế giới với nhiều kiểu loại phong phú, đa dạng. Tuỳ thuộc vào điều kiện tự nhiên sinh hoạt, tín ngưỡng tôn giáo mà có các cách quan niệm, hình thành, thực hiện, giải đáp về dự báo khác nhau. Theo thời gian, con người có hai nhóm dự báo chính: thiên khải và nhân vi. Thiên khải là con người chờ đợi những dấu hiệu từ trời, thánh thần một cách bị động còn nhân vi là các hình thức do con người sáng tạo ra một cách chủ động để biết thông tin tương lai.
Các nhóm loại dự báo đã xuất hiện trong các nền văn hoá là: Dự báo qua quan sát chủ yếu là các các hiện tượng bất thường trong thiên nhiên (điềm triệu), chiêm tinh, chiêm tướng, chiêm mộng, thuật số, xem Kinh Dịch, bài Tarot, chữ Rune và dự báo qua vu thuật (lên đồng…). Các bộ lạc ở Châu Phi đã sử dụng xương trong các nghi thức dự đoán trong hàng nghìn năm. Người i Cập dùng phương pháp dự báo chính là lên đồng, dùng lửa, nước, dùng các giấc mộng và sấm ngữ để dự đoán. Người Hy Lạp dự đoán ý của Trời bằng cách quan sát bộ ruột của một con vật tế thần qua kích thước, hình dáng, màu sắc, dấu vết v.
của những bộ phận trong bụng, thông thường là gan hoặc là mật, tim, và phổi, thậm chí là số hạt trong dạ dày con vật. Người La Mã quan sát những điềm báo từ các loại chim để biết ý định của các thần linh. Người Viking đã tham khảo những viên đá có dấu huyền bí. Những nền văn hóa khác quan sát bên trong vũ trụ (như những thổ dân da đỏ Úc với quan niệm các vị thần của họ đã tạo ra thế giới), hay sử dụng các thực vật gây thôi miên để nhìn thấy trước tương lai.
Cũng có rất nhiều đoạn văn trong Kinh Thánh cổ ghi lại việc sử dụng một loạt những viên xúc xắc linh thiêng được gọi là Urim và Thummim (xem Chương 6, Món Quà của Lời Tiên Tri - Tiên Tri trong Kinh Thánh) [257, tr. Ở cộng đồng thổ dân (dân da đỏ) ở Bắc Mỹ, phần lớn các tiết lộ về tương lai mà người thổ dân da đỏ tin là đến từ các quyền lực siêu nhân (thường được dự báo qua các giấc mộng. Thời xa xưa, ở Trung Quốc đã lưu hành hành hình thức “chiêm” (xem bói) và “bốc” (bói). Hai hình thức này về cơ bản có khác nhau đôi chút.
“Chiêm” nặng về quan sát, bị động; “bốc” thì chủ động, có thao tác. Hình thức xem bói truyền thống Trung Quốc tuy có tên “chiêm” nhưng tuyệt đại bộ phận là “bốc”.