Luận Án Dự Báo Trong Văn Xuôi Tự Sự

Luận án dự báo trong văn xuôi tự sự trung đại Việt Nam là một lĩnh vực nghiên cứu phong phú, phản ánh sự giao thoa giữa văn hóa và nghệ thuật. 323 trang.

• Đề tài: Luận Án Dự Báo Trong Văn Xuôi Tự Sự

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• BẢNG CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC PHỤ LỤC
• PHẦN MỞ ĐẦU
• Lí do chọn đề tài
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu
• Đóng góp mới của luận án
• Cấu trúc luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ THUYẾT CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1. Khái niệm dự báo và dự báo trong các nền văn hoá trên thế giới
• 1.1.1. Định nghĩa về dự báo, phương thức dự báo
• 1.1.2. Tổng quan về dự báo trên thế giới
• 1.1.3. Dự báo ở Việt Nam
• 1.2. Cơ sở lí thuyết của đề tài
• 1.2.1. Cơ sở lí thuyết chung
• 1.2.1.1. Nghiên cứu văn học dưới góc nhìn văn hoá
• 1.2.1.2. Thi pháp học
• 1.2.2. Lí thuyết nền tảng cho các phương thức dự báo và văn xuôi tự sự trung đại
• 1.2.2.1. Lí thuyết nền tảng cho các phương thức dự báo
• 1.2.2.2. Văn xuôi tự sự trung đại - Tên gọi và sự phân loại
• 1.3. Tổng quan tình hình nghiên cứu về dự báo trong văn xuôi tự sự trung đại Việt Nam
• 1.4. Tiểu kết Chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: CÁC TIỀN ĐỀ HÌNH THÀNH VÀ VẤN ĐỀ NHẬN DIỆN, PHÂN LOẠI DỰ BÁO TRONG VĂN XUÔI TỰ SỰ TRUNG ĐẠI VIỆT NAM
• 2.1. Các tiền đề hình thành dự báo trong văn xuôi tự sự trung đại Việt Nam
• 2.1.1. Lịch sử, xã hội, văn hoá
• 2.1.1.1. Lịch sử, xã hội
• 2.1.1.2. Nguồn mạch văn học dân gian
• 2.1.1.3. Truyền thống dự báo trong văn học Trung Quốc
• 2.1.2. Những yếu tố nội tại của văn học trung đại
• 2.2. Nhận diện, phân loại dự báo trong văn xuôi tự sự Việt Nam thời trung đại
• 2.2.1. Nhận diện, phân loại dự báo theo hình thức, kĩ thuật dự báo
• 2.2.1.1. Tiếp xúc với thế giới siêu nhiên
• 2.2.1.2. Xem Kinh Dịch, tử vi
• 2.2.1.3. Phong thuỷ, trạch cát
• 2.2.1.4. Thái ất, lục nhâm, độn giáp
• 2.2.2. Nhận diện phân loại dự báo theo nội dung, chủ đề dự báo
• 2.2.2.1. Dự báo cho cá nhân
• 2.2.2.2. Dự báo cho cộng đồng, quốc gia
• 2.3. Tiểu kết Chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: GIÁ TRỊ NỘI DUNG TƯ TƯỞNG, VĂN HOÁ CỦA DỰ BÁO TRONG VĂN XUÔI TỰ SỰ TRUNG ĐẠI VIỆT NAM
• 3.1. Dự báo phản ánh hiện thực xã hội thời trung đại
• 3.1.1. Cuộc sống người dân, khoa cử, quan trường
• 3.1.2. Mối quan hệ giữa thần quyền và vương quyền
• 3.2. Dự báo phản ánh tư tưởng, đạo đức thời trung đại
• 3.2.1. Quan niệm về Đức – Phúc
• 3.2.2. Màu sắc văn hoá bản địa
• 3.2.2.1. Hệ thống thực vật xuất hiện trong dự báo
• 3.2.2.2. Hệ thống động vật xuất hiện trong dự báo
• 3.3. Tiểu kết Chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: HÌNH THỨC THỂ HIỆN VÀ GIÁ TRỊ NGHỆ THUẬT CỦA DỰ BÁO TRONG VĂN XUÔI TỰ SỰ TRUNG ĐẠI VIỆT NAM
• 4.1. Nghệ thuật thể hiện dự báo của văn xuôi tự sự qua khắc họa nhân vật
• 4.1.1. Kiểu loại nhân vật
• 4.1.1.1. Nhân vật mang chức năng dự báo
• 4.1.1.2. Nhân vật được dự báo
• 4.1.2. Sự tham dự của dự báo vào phương thức, kĩ thuật xây dựng nhân vật
• 4.1.2.1. Ảo hoá xuất thân, hành trạng và cái chết của nhân vật
• 4.1.2.2. Tạo tác chân dung nhân vật
• 4.1.2.3. Xác tín hoá thông tin nhân vật
• 4.2. Nghệ thuật thể hiện dự báo của văn xuôi tự sự trong xây dựng không gian và thời gian
• 4.2.1. Kiểu loại và đặc điểm không gian – thời gian dự báo
• 4.2.1.1. Không gian – thời gian từ điểm nhìn nền cảnh xuất hiện dự báo
• 4.2.1.2. Không gian – thời gian từ điểm nhìn kiểu loại nhân vật
• 4.2.2. Bút pháp nghệ thuật miêu tả không gian – thời gian dự báo
• 4.2.2.1. Lặp lại, kéo dài thời gian
• 4.2.2.2. Ảo hoá và thực hoá không gian
• 4.2.3. Vai trò của dự báo trong xây dựng không gian – thời gian nghệ thuật
• 4.2.3.1. Nới rộng, dịch chuyển không gian
• 4.2.3.2. Phóng chiếu và quy hồi thời gian
• 4.3. Nghệ thuật thể hiện dự báo trong văn xuôi tự sự qua ngôn ngữ
• 4.3.1. Đặc điểm, công thức ngôn ngữ dự báo
• 4.3.1.1. Công thức, kí hiệu dự báo mang kết quả tốt lành
• 4.3.1.2. Công thức, kí hiệu dự báo mang kết quả hung hoạ
• 4.3.2. Giá trị, hiệu quả nghệ thuật của ngôn ngữ dự báo
• 4.3.2.1. Lớp ngôn ngữ chuyên ngành dự báo làm giàu có, phong phú ngôn ngữ văn học trung đại
• 4.3.2.2. Sự mã hoá ngôn ngữ dự báo tạo nên sự ẩn mật, mơ hồ, huyền bí của thông tin dự báo
• 4.4. Tiểu kết Chương 4
• PHẦN KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• THƯ MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• Phụ lục 1: Các loại dự báo phổ biến và không phổ biến
• Phụ lục 2: Bảng motif dự báo trong văn học dân gian thế giới
• Phụ lục 3: Bảng motif dự báo trong văn học dân gian Việt Nam
• Phụ lục 4: Các phương thức dự báo trong truyện Nôm khuyết danh
• Phụ lục 5: Phân loại các phương thức dự báo trong văn xuôi tự sự trung đại Việt Nam
• Phụ lục 6: Nghiên cứu hiện tượng dự báo thông qua tiếp xúc với thế giới siêu nhiên trong Lên đồng (Khảo sát trong văn xuôi tự sự trung đại Việt Nam)
• Phụ lục 7: Nhân vật Cao Biền trong văn học Việt Nam từ góc nhìn văn hoá phong thuỷ
• Phụ lục 8: Vấn đề ma thuật, bùa chú trong các phương thức dự báo (Khảo sát trong văn xuôi tự sự trung đại Việt Nam)
• Phụ lục 9: Nhân vật trong văn xuôi tự sự trung đại Việt Nam dưới góc nhìn tướng thuật (Khảo sát trong văn xuôi tự sự trung đại Việt Nam)
• Phụ lục 10: Bài thơ Cảnh tinh phú (Đào Sư Tích)

Tóm tắt

I. Tổng quan về luận án dự báo trong văn xuôi tự sự

Luận án dự báo trong văn xuôi tự sự trung đại Việt Nam là một lĩnh vực nghiên cứu phong phú, phản ánh sự giao thoa giữa văn hóa và nghệ thuật. Dự báo không chỉ là một phương thức thể hiện mà còn là một phần quan trọng trong việc hiểu biết về tâm tư, tình cảm của con người trong bối cảnh lịch sử xã hội. Nghiên cứu này nhằm làm rõ các phương thức dự báo, từ đó giúp người đọc có cái nhìn sâu sắc hơn về văn học trung đại.

1.1. Khái niệm và vai trò của dự báo trong văn học

Dự báo trong văn học được hiểu là những hình thức tiên đoán tương lai thông qua các yếu tố văn hóa, xã hội. Nó không chỉ phản ánh hiện thực mà còn thể hiện tư tưởng, đạo đức của thời đại.

1.2. Lịch sử nghiên cứu về dự báo trong văn xuôi tự sự

Nghiên cứu về dự báo trong văn xuôi tự sự đã có từ lâu, nhưng vẫn còn nhiều khoảng trống cần được lấp đầy. Các công trình trước đây chủ yếu tập trung vào việc phân tích nội dung mà chưa đi sâu vào hình thức thể hiện.

II. Vấn đề và thách thức trong nghiên cứu dự báo

Mặc dù có nhiều nghiên cứu về dự báo trong văn xuôi tự sự, nhưng vẫn tồn tại nhiều thách thức trong việc phân loại và nhận diện các phương thức dự báo. Sự đa dạng và phức tạp của các hình thức dự báo khiến cho việc nghiên cứu trở nên khó khăn hơn.

2.1. Những khó khăn trong việc phân loại dự báo

Việc phân loại các phương thức dự báo trong văn xuôi tự sự trung đại gặp nhiều khó khăn do sự đa dạng về hình thức và nội dung. Các tác giả thường sử dụng nhiều thuật ngữ chuyên ngành, gây khó khăn cho người đọc.

2.2. Thách thức trong việc tiếp cận nội dung dự báo

Nội dung dự báo thường mang tính chất ẩn dụ và biểu tượng, điều này đòi hỏi người nghiên cứu phải có kiến thức sâu rộng về văn hóa và lịch sử để có thể hiểu và giải mã.

III. Phương pháp nghiên cứu dự báo trong văn xuôi tự sự

Để nghiên cứu dự báo trong văn xuôi tự sự, cần áp dụng nhiều phương pháp khác nhau. Các phương pháp này giúp làm rõ nội dung và hình thức của dự báo, từ đó tạo ra một cái nhìn toàn diện hơn về vấn đề.

3.1. Phương pháp loại hình học trong nghiên cứu

Phương pháp loại hình học giúp phân tích các thể loại văn học khác nhau, từ đó xác định được sự khác biệt và tương đồng trong cách thể hiện dự báo.

3.2. Phương pháp liên ngành trong nghiên cứu văn học

Phương pháp liên ngành cho phép tiếp cận vấn đề từ nhiều góc độ khác nhau, bao gồm tâm lý học, xã hội học và văn hóa học, giúp làm phong phú thêm nội dung nghiên cứu.

IV. Ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu dự báo

Nghiên cứu dự báo trong văn xuôi tự sự không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn trong việc giảng dạy và nghiên cứu văn học. Nó giúp sinh viên và người nghiên cứu có cái nhìn sâu sắc hơn về văn hóa và lịch sử.

4.1. Giá trị giáo dục của nghiên cứu dự báo

Nghiên cứu dự báo có thể được áp dụng trong giảng dạy văn học, giúp sinh viên hiểu rõ hơn về các phương thức thể hiện và giá trị nghệ thuật của tác phẩm.

4.2. Ảnh hưởng của dự báo đến văn hóa hiện đại

Dự báo trong văn xuôi tự sự không chỉ phản ánh quá khứ mà còn ảnh hưởng đến cách nhìn nhận và đánh giá văn hóa hiện đại, tạo ra sự kết nối giữa các thế hệ.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu dự báo

Nghiên cứu dự báo trong văn xuôi tự sự trung đại Việt Nam mở ra nhiều hướng đi mới cho các nghiên cứu tiếp theo. Việc tiếp tục khai thác và làm rõ các phương thức dự báo sẽ giúp làm phong phú thêm bức tranh văn học Việt Nam.

5.1. Tương lai của nghiên cứu dự báo trong văn học

Nghiên cứu dự báo cần được mở rộng hơn nữa, không chỉ trong văn xuôi tự sự mà còn trong các thể loại văn học khác, nhằm tạo ra một cái nhìn toàn diện hơn về văn hóa dân tộc.

5.2. Đề xuất hướng nghiên cứu mới

Cần có những nghiên cứu chuyên sâu hơn về các phương thức dự báo trong văn học dân gian và các tác phẩm hiện đại, từ đó tạo ra sự liên kết giữa các giai đoạn văn học.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Đề tài "Dự báo trong văn xuôi tự sự trung đại Việt Nam: Nội dung và phương thức thể hiện" do nghiên cứu sinh Trần Thị Thanh Nhị thực hiện tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội (chuyên ngành Văn học Việt Nam, mã số 62.21, năm 2018), dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. Trần Ngọc Vương và PGS. Vũ Thanh.

Luận án xuất phát từ nhận thức rằng dự báo là hiện tượng có nguồn gốc sâu xa từ đời sống văn hóa, triết học và nhận thức luận của nhân loại. Thời kỳ cổ - trung đại, do trình độ nhận thức tự nhiên và sự chi phối của ý thức hệ thần quyền, dự báo mang tính chất "nhồng tính" – vừa gắn liền với tín ngưỡng, tâm linh sơ khai, vừa tích hợp các tri thức mang tính duy lí hóa dần theo thời gian. Khi đi vào văn học trung đại, các phương thức dự báo xuất hiện với tần số cao và kiểu loại phong phú nhưng thường sử dụng nhiều thuật ngữ chuyên ngành hẹp, tạo ra rào cản tiếp nhận đối với người đọc hiện đại. Trước khi luận án được thực hiện, giới nghiên cứu chủ yếu tiếp cận yếu tố kỳ ảo để phân tích hiện thực xã hội mà thiếu vắng các công trình chuyên biệt, bao quát toàn diện về hệ thống phân loại, cơ sở triết học nền tảng cũng như giá trị thi pháp học của hiện tượng dự báo.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án là xác lập hệ thống phương thức dự báo, phân tích toàn diện giá trị nội dung tư tưởng văn hóa và hình thức nghệ thuật của hiện tượng dự báo trong văn xuôi tự sự trung đại Việt Nam. Để đạt được mục tiêu này, tác giả xác định 4 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Tìm hiểu các tiền đề lịch sử - xã hội, văn hóa và văn học hình thành nên hiện tượng dự báo trong văn xuôi tự sự trung đại Việt Nam.
2. Xác lập nội hàm khái niệm dự báo, nhận diện và phân loại toàn diện các phương thức dự báo trên khối lượng khảo sát 245 tác phẩm có yếu tố dự báo trên tổng số 738 tác phẩm văn xuôi tự sự trung đại.
3. Nghiên cứu nội dung phản ánh của dự báo đối với đời sống hiện thực, tư tưởng, đạo đức và màu sắc văn hóa bản địa thời trung đại.
4. Nghiên cứu hình thức biểu hiện và giá trị nghệ thuật của dự báo trên các phương diện: kiểu loại nhân vật, tổ chức không gian - thời gian nghệ thuật và đặc điểm ngôn ngữ.

Đối tượng nghiên cứu là toàn bộ các biểu hiện nội dung và phương thức thể hiện của dự báo (bao gồm điềm triệu, phong thủy, chiêm mộng, tướng thuật, Kinh Dịch, tử vi, trạch cát, thái ất, lục nhâm, kì môn độn giáp, tiếp xúc với thế giới siêu nhiên...). Phạm vi khảo sát tư liệu tập trung vào văn xuôi tự sự chữ Hán trung đại qua các bộ tuyển tập: Tổng tập tiểu thuyết chữ Hán Việt Nam (4 tập, Trần Nghĩa chủ biên), Truyện truyền kì Việt Nam (2 tập, Nguyễn Huệ Chi chủ biên), Văn xuôi tự sự Việt Nam thời trung đại (3 tập, Nguyễn Đăng Na biên soạn); kết hợp đối chiếu với các bộ sử học lớn như Đại Việt sử ký toàn thư, Đại Việt sử kí tiền biên, Việt sử lược, Việt sử tiêu án, Lịch triều hiến chương loại chí.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án điểm lại các hướng tiếp cận lịch sử và nghiên cứu văn học liên quan đến hiện tượng dự báo và văn hóa tâm linh tại Việt Nam:

• Hướng điều tra thư tịch Hán Nôm và ghi chép lịch sử: Công trình của học giả V. Alexei (Chiêm tinh học và thuật bói toán tại Việt Nam cổ truyền) ghi nhận sự quan tâm của giới Nho sĩ đối với sách bói toán và tài liệu thiên văn, chiêm tinh; khảo cứu của Huard và Durand phân loại địa lí phong thủy, chiêm tinh, phù thủy, xem tướng và xem chân gà; công trình Việt Nam văn hoá sử cương của Đào Duy Anh (mục Phương thuật) hệ thống hóa các phép bốc phệ, tướng số, trạch cát, phụ tiên, cầu đồng, sấm ký và bói Kiều.
• Hướng nghiên cứu văn học theo từng phương thức cụ thể:
  • Phương thức chiêm mộng: Được khảo sát qua các công trình, bài viết của Lê Thu Yến, Đinh Phan Cẩm Vân, Trần Đình Sử, Nguyễn Hữu Sơn, Vũ Thanh, Đỗ Thị Mỹ Phương, Nguyễn Thị Kim Ngân...
  • Phương thức phong thủy: Được đề cập bởi B. Riftin, Phạm Tú Châu, Trần Nghĩa, Lê Thu Yến, Trần Nho Thìn, Đào Ly Na...
  • Phương thức điềm triệu và tiếp xúc thế giới siêu nhiên: Khảo cứu qua các nghiên cứu của Trần Đình Sử, Lê Thu Yến, Nguyễn Hữu Sơn...
  • Phương thức tướng thuật: Bước đầu được phân tích trong các bài viết của B. Riftin, Trần Đình Sử, Trần Nho Thìn, Nguyễn Đăng Na...

Các nghiên cứu trước đây đã xác định văn học viết kế thừa nhiều mô-típ dự báo từ văn học dân gian và sử dụng cái kỳ ảo để phản ánh tâm thức dân tộc. Tuy nhiên, các công trình chủ yếu dừng lại ở việc khảo sát riêng lẻ từng phương thức phổ biến (chủ yếu là mộng và phong thủy), chưa bao quát các phương thức thuật số phức tạp (Kinh Dịch, thái ất, lục nhâm, độn giáp). Khoảng trống mà luận án giải quyết là xây dựng một hệ thống lý thuyết nền tảng, khảo sát định lượng toàn diện trên diện rộng tư liệu văn xuôi tự sự, nhận diện phân loại đầy đủ các phương thức dự báo và phân tích có hệ thống cấu trúc thi pháp của dự báo từ nhân vật, không gian, thời gian đến ngôn ngữ nghệ thuật.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án vận dụng hệ thống lý thuyết liên ngành cùng các phương pháp nghiên cứu văn học chuyên sâu:

• Cơ sở lý thuyết chung:
  • Văn hóa học: Dựa trên quan niệm của A. Gurêvich, Trần Nho Thìn và Đỗ Lai Thúy, tiếp cận tác phẩm văn học như một thành tố của hệ thống văn hóa. Phương pháp này ưu tiên phục nguyên không gian văn hóa nơi tác phẩm ra đời, giải mã mối quan hệ giữa con người với tự nhiên, xã hội và bản thân dưới sự chi phối của các hệ tư tưởng thời đại.
  • Thi pháp học: Vận dụng lý thuyết của V. Girmunxki, V. Vinôgrađốp và Trần Đình Sử, nghiên cứu tác phẩm như một chỉnh thể nghệ thuật mang tính quan niệm, phân tích quy luật tổ chức văn bản thông qua các yếu tố ngôn từ, hình tượng, mô-típ và kết cấu có tính lặp lại.
• Cơ sở lý thuyết nền tảng của các phương thức dự báo: Luận án hệ thống hóa các nguyên lý cổ phương Đông làm cơ sở giải mã thông tin dự báo, bao gồm:
  • Thuyết Âm dương: Các quy luật đối lập, thống nhất, tiêu trưởng, thăng bằng ("vật cùng tắc biến, vật cực tắc phản", "dương cực sinh âm, âm cực sinh dương").
  • Thuyết Ngũ hành và Thiên can Địa chi: Mối quan hệ tương sinh, tương khắc, quy luật chuyển vận thời gian - không gian.
  • Thuyết Thống nhất thông tin vũ trụ: Tư tưởng thiên nhân hợp nhất, thiên nhân cảm ứng (Đổng Trọng Thư).
  • Ma thuật vi lượng: Mối liên hệ tượng trưng giữa bộ phận và toàn thể trong tư duy cổ sơ.
• Phương pháp nghiên cứu thực tế:
  • Phương pháp loại hình học: Khảo sát dự báo theo đặc trưng các thể loại văn xuôi tự sự (truyền kỳ, ký, tiểu thuyết chương hồi) trong sự phân biệt với văn vần tự sự (truyện thơ Nôm).
  • Phương pháp liên ngành: Kết hợp văn hóa học, thi pháp học, xã hội học, lịch sử học và tâm lý học.
  • Phương pháp so sánh văn học: Đối chiếu giữa văn học dân gian và văn học viết; so sánh các thể loại trong nước; đối chiếu dự báo phương Đông với các mô hình dự báo phương Tây.
  • Phương pháp diễn ngôn: Ứng dụng lý thuyết của Michel Foucault về diễn ngôn như công cụ kiến tạo tri thức và thực hành quyền lực, đặt văn bản dự báo trong mối quan hệ với diễn ngôn chính trị, tôn giáo, đạo đức thời phong kiến.
  • Thao tác bổ trợ: Thống kê, phân loại, miêu tả, phân tích văn bản.

Nguồn tư liệu khảo sát chính	Quy mô / Số lượng	Mục đích sử dụng trong luận án
Tổng tập tiểu thuyết chữ Hán Việt Nam (Trần Nghĩa chủ biên)	4 tập (khảo sát chính trong tổng số 738 tác phẩm)	Khảo sát định lượng và phân loại phương thức dự báo (xác định 245 tác phẩm chứa yếu tố dự báo).
Truyện truyền kì Việt Nam (Nguyễn Huệ Chi chủ biên) & Văn xuôi tự sự Việt Nam thời trung đại (Nguyễn Đăng Na)	5 tập	Đối chiếu, bổ sung các dị bản và phân tích đặc trưng thể loại truyền kỳ, ký sự.
Các bộ sử ký (ĐVSKTT, Đại Việt sử kí tiền biên, Việt sử lược, Việt sử tiêu án...)	Đa tập	Đối chiếu văn bản văn học với ghi chép chính sử, làm rõ bối cảnh lịch sử và mối quan hệ vương quyền - thần quyền.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan vấn đề nghiên cứu và cơ sở lí thuyết của đề tài

Chương 1 hệ thống hóa định nghĩa về dự báo từ các từ điển trong nước và quốc tế (Từ điển tiếng Việt, Oxford, Merriam-Webster, Larousse, Robert, Từ điển Tôn giáo và các thể nghiệm siêu việt), xác định dự báo là hành vi biết và báo trước tương lai một cách chủ động hoặc bị động dựa trên điềm báo tự nhiên, thuật số hoặc sự trợ giúp của thần linh.

Tác giả phân tích bức tranh dự báo trên thế giới qua hai nhánh: thiên khải (bị động chờ dấu hiệu từ trời) và nhân vi (chủ động kiến tạo kỹ thuật thăm dò tương lai). Năm hệ thống tiên tri lớn trên thế giới được điểm luận gồm: chiêm tinh học, thuật số (Kabbalic, Chaldean, Pythagorean), Kinh Dịch, bài Tarot và chữ Rune. Luận án so sánh hệ thống biểu tượng dự báo phương Đông (trầu cau, sen, gạo, trâu, rùa, đồng tiền âm dương, thẻ can chi) và phương Tây (cỏ bốn lá, tầm gửi, xúc xắc, bài Tarot, quả cầu thủy tinh).

Tại Việt Nam, dự báo tiếp thu truyền thống thuật số Trung Hoa nhưng có sự dung hợp với văn hóa bản địa, hình thành các hình thức đặc thù như bói Kiều, xin keo âm dương và bói chân gà (Việt vu, được ghi nhận từ thời Sử ký Tư Mã Thiên). Chương 1 cũng trình bày chi tiết các khung lý thuyết tiếp cận (văn hóa học, thi pháp học, lý thuyết diễn ngôn) và các nguyên lý vũ trụ luận cổ phương Đông (Âm dương, Ngũ hành, Can chi).

Chương 2: Các tiền đề hình thành và vấn đề nhận diện, phân loại dự báo trong văn xuôi tự sự trung đại Việt Nam

Chương 2 phân tích các tiền đề đa diện dẫn đến sự hình thành dự báo trong văn học:

• Tiền đề lịch sử, xã hội: Chế độ quân chủ chuyên chế sử dụng thần quyền như một dạng "quyền lực mềm" để củng cố vương quyền và duy trì trật tự xã hội. Các truyền thuyết về nguồn gốc thần linh, điềm triệu lên ngôi, thần linh phò trợ đánh giặc được ghi chép vào chính sử và văn học nhằm hợp thức hóa thuyết Thiên mệnh. Hoạt động ngoại giao đi sứ sang Trung Quốc cũng là con đường du nhập tài liệu dự báo (các sứ thần như Trần Huy Mật mua Tử vi đẩu số, Địa lý tuyết tâm; Lê Quý Đôn mua Tử vi đẩu số, Mai hoa Dịch số dù bị triều đình phong kiến phương Bắc nghiêm cấm).
• Tiền đề văn hóa, tôn giáo: Tín ngưỡng bản địa vạn vật hữu linh, tục thờ nhiên thần (Tứ pháp, Mẫu Tứ phủ) và thờ nhân thần (tổ tiên, anh hùng lịch sử); sự khúc xạ của Nho giáo thời Hán với thuyết "Thiên nhân cảm ứng" của Đổng Trọng Thư; sự hòa nhập của Phật giáo Thiền tông, Mật tông với các yếu tố huyền thuật; ảnh hưởng của Đạo giáo thần tiên và Đạo giáo phù thủy.
• Tiền đề văn học: Mạch nguồn truyện kể dân gian cung cấp hệ thống mô-típ dự báo (giấc mơ linh ứng, điềm báo thiên tai, lời sấm truyền); sự giao lưu và tiếp thu truyền thống văn thi pháp từ văn học cổ Trung Quốc.

Trên cơ sở thống kê 245/738 tác phẩm, tác giả nhận diện và phân loại dự báo theo hai trục chính:

Tiêu chí phân loại	Các phân nhóm cụ thể trong văn xuôi tự sự trung đại Việt Nam
Theo hình thức và kĩ thuật dự báo	- Tiếp xúc với thế giới siêu nhiên: Cầu đồng cốt, chiêm mộng, tiếp xúc thần ma. - Xem Kinh Dịch, tử vi: Bốc phệ, gieo quẻ, tính toán lá số mệnh vận. - Phong thủy, trạch cát: Suy đoán long mạch, chọn ngày giờ lành dữ. - Thuật số phức tạp: Thái ất, lục nhâm, kì môn độn giáp.
Theo nội dung và chủ đề dự báo	- Dự báo cho cá nhân: Phúc họa, thọ yểu, tật bệnh, cử nghiệp, tình duyên, xuất thân. - Dự báo cho cộng đồng và quốc gia: Hưng phế triều đại, biến cố chính trị, chiến tranh, thiên tai.

Chương 3: Giá trị nội dung tư tưởng, văn hoá của dự báo trong văn xuôi tự sự trung đại Việt Nam

Chương 3 đi sâu giải mã các tầng ý nghĩa tư tưởng và văn hóa ẩn chứa sau các phương thức dự báo:

• Phản ánh hiện thực xã hội: Dự báo tái hiện đời sống sinh hoạt của các tầng lớp cư dân, phản ánh những lo âu về hoạn nạn, bệnh tật, khát vọng đỗ đạt qua thi cử và bước đường thăng trầm chốn quan trường. Đồng thời, dự báo phản ánh rõ nét sự tương tác phức tạp giữa thần quyền và vương quyền, nơi thần quyền vừa là chỗ dựa hợp thức hóa quyền lực vua chúa, vừa là tiếng nói phản biện, cảnh báo trước sự suy thoái đạo đức của giai cấp thống trị.
• Phản ánh tư tưởng và đạo đức trung đại: Dự báo là phương tiện biểu đạt quan niệm triết lý về mối quan hệ nhân - quả, đặc biệt là tư tưởng "Đức - Phúc". Dự báo khẳng định số mệnh tuy có sẵn nhưng con người có thể tích đức, hành thiện để chuyển họa thành phúc, cải tạo vận mệnh.
• Thể hiện màu sắc văn hóa bản địa: Hệ thống dự báo trong văn xuôi tự sự Việt Nam gắn liền với môi trường sinh thái nông nghiệp lúa nước:
  • Hệ thống thực vật dự báo: Sự xuất hiện của cây đa, cây đề, cây gạo, trầu cau, mía, tre, sen, hạt gạo...
  • Hệ thống động vật dự báo: Hình tượng rồng, rắn, rùa, cá chép, thạch sùng, trâu, gà... mang đậm dấu ấn tín ngưỡng và sinh hoạt của người Việt.

Chương 4: Hình thức thể hiện và giá trị nghệ thuật của dự báo trong văn xuôi tự sự trung đại Việt Nam

Chương 4 phân tích chức năng thi pháp học của dự báo trong việc tổ chức văn bản tự sự:

• Nghệ thuật khắc họa nhân vật:
  • Phân loại nhân vật: Luận án chia thành hai nhóm rõ rệt: nhân vật mang chức năng dự báo (bốc sư, đạo sĩ, thầy phong thủy, thần tiên, dị nhân) đóng vai trò người phát ngôn chân lý; và nhân vật được dự báo (vua chúa, danh tướng, sĩ tử, người bình dân) là đối tượng tiếp nhận thông tin tương lai.
  • Kỹ thuật xây dựng: Dự báo tham gia ảo hóa xuất thân, hành trạng và cái chết của nhân vật; tạo tác chân dung mang tính biểu trưng (tướng mạo quý tướng hoặc yểu tử); đồng thời xác tín hóa thông tin, gia tăng độ tin cậy lịch sử cho nhân vật.
• Nghệ thuật tổ chức không gian và thời gian:
  • Kiểu loại không gian - thời gian: Không gian dự báo thường gắn với các địa điểm linh thiêng, ranh giới (đền miếu, chùa chiền, sông nước, rừng núi); thời gian dự báo thường rơi vào các thời điểm tĩnh lặng, bất thường (đêm khuya, canh ba, khoảnh khắc giao mùa, lúc rạng đông).
  • Bút pháp nghệ thuật: Kết hợp ảo hóa và thực hóa không gian; lặp lại và kéo dài thời gian nghệ thuật.
  • Vai trò thi pháp: Dự báo giúp nới rộng, dịch chuyển không gian từ cõi thực sang cõi ảo; đồng thời phóng chiếu dòng thời gian đến tương lai xa và quy hồi thời gian về quá khứ, phá vỡ trật tự tuyến tính đơn thuần.
• Nghệ thuật ngôn ngữ dự báo:
  • Phân lập các công thức và ký hiệu ngôn ngữ biểu thị kết quả tốt lành (cát tường) và tai họa (hung hiểm).
  • Vận dụng lớp thuật ngữ chuyên ngành dự báo (can chi, hào quẻ, âm dương, hình thế phong thủy) làm giàu có hệ thống từ vựng văn xuôi tự sự trung đại.
  • Kỹ thuật mã hóa thông tin dưới dạng sấm ký, câu đố, chiết tự, thơ tiên tri tạo nên tính chất ẩn mật, mơ hồ và huyền bí, kích thích sự khám phá của người đọc.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án tự xác định các đóng góp mới về mặt lý luận và thực tiễn:

1. Đóng góp lý luận: Đề xuất định nghĩa và xác lập tường minh nội hàm của khái niệm dự báo trong văn xuôi tự sự trung đại Việt Nam. Xây dựng khung lý thuyết liên ngành kết hợp giữa văn hóa học, thi pháp học, lý thuyết diễn ngôn và các quy luật vũ trụ luận cổ phương Đông để tiếp cận hiện tượng dự báo trong văn học.
2. Đóng góp thực tiễn:
   • Tiến hành khảo sát định lượng quy mô lớn trên 738 tác phẩm văn xuôi tự sự chữ Hán, xác định và lập danh mục 245 tác phẩm có chứa yếu tố dự báo (tỷ lệ 33,19%).
   • Nhận diện và hệ thống hóa toàn diện các phương thức dự báo, phân tích cả những phương thức thuật số phức tạp ít được nghiên cứu trước đó (thái ất, lục nhâm, kì môn độn giáp).
   • Phân tích sâu sắc giá trị nội dung tư tưởng, làm rõ mối quan hệ giữa vương quyền - thần quyền, quan niệm "Đức - Phúc" và các biểu tượng thực vật, động vật mang màu sắc văn hóa bản địa.
   • Làm sáng tỏ toàn diện giá trị nghệ thuật của dự báo trong việc xây dựng nhân vật, tổ chức không gian - thời gian nghệ thuật và khai thác lớp ngôn ngữ mã hóa đặc thù.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Do phạm vi tư liệu tập trung trọng tâm vào văn xuôi tự sự chữ Hán trung đại (chủ yếu dựa trên các bộ tổng tập truyện truyền kỳ, ký sự và tiểu thuyết), luận án chưa thể bao quát khảo sát ở mức độ tương đương đối với mảng văn vần tự sự (truyện thơ Nôm) và toàn bộ các văn bản Hán Nôm ghi chép địa phương.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Mở rộng đối chiếu, so sánh liên thể loại giữa văn xuôi tự sự chữ Hán và truyện thơ Nôm về sự biến đổi của các mô-típ dự báo.
  • Mở rộng nghiên cứu so sánh khu vực Đông Á (đối chiếu phương thức dự báo trong văn xuôi tự sự Việt Nam với văn xuôi tự sự Trung Quốc, Triều Tiên và Nhật Bản).
  • Đi sâu khai thác các bộ thư tịch Hán Nôm chuyên về phương thuật để làm rõ hơn mức độ ảnh hưởng của tri thức thuật số dân gian đối với tư duy sáng tác của các tác gia trung đại.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên khảo hữu ích cho:

• Giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học chuyên ngành Văn học Việt Nam, Văn học so sánh, Văn hóa học và Hán Nôm học: Cung cấp khung phương pháp luận liên ngành và hệ thống tư liệu thống kê, phân loại có độ tin cậy cao.
• Người nghiên cứu và giảng dạy Ngữ văn ở bậc đại học và phổ thông: Giúp giải mã các biểu tượng kỳ ảo, giấc mơ, điềm báo, sấm ký trong các tác phẩm văn xuôi tự sự trung đại tiêu biểu được giảng dạy trong chương trình (như Truyền kì mạn lục, Việt điện u linh tập, Lĩnh Nam chích quái, Hoàng Lê nhất thống chí, Tang thương ngẫu lục...).

Câu hỏi thường gặp

1. Tỷ lệ xuất hiện của các phương thức dự báo trong văn xuôi tự sự trung đại Việt Nam được khảo sát như thế nào?

Theo khảo sát định lượng của tác giả trên nguồn tư liệu chính là bộ Tổng tập tiểu thuyết chữ Hán Việt Nam, trong tổng số 738 tác phẩm được khảo sát, có 245 tác phẩm xuất hiện các phương thức dự báo, chiếm tỷ lệ 33,19%. Tần số xuất hiện này cho thấy dự báo là một yếu tố thi pháp và chất liệu nghệ thuật phổ biến của văn học trung đại.

2. Các sứ thần Việt Nam thời trung đại đã tiếp cận và tìm kiếm sách dự báo từ Trung Quốc như thế nào?

Dù triều đình phong kiến Trung Quốc nghiêm cấm bán các sách liên quan đến bói toán, âm dương, niên lịch và số mệnh học cho người nước ngoài (được ghi nhận từ năm 1107), các sứ thần Việt Nam vẫn tìm cách mua và mang về nước. Điển hình như trong đoàn cống sứ năm 1760 - 1762, Chánh sứ Trần Huy Mật đã mua Tử vi đẩu số và Địa lý tuyết tâm; Phó sứ Lê Quý Đôn đã mua Tử vi đẩu số và Mai hoa Dịch số.

3. Hai nhóm nhân vật chính liên quan đến dự báo trong văn xuôi tự sự trung đại là những nhóm nào?

Luận án phân lập hai nhóm nhân vật chính:

• Nhóm nhân vật mang chức năng dự báo: Bao gồm bốc sư, đạo sĩ, thầy phong thủy, pháp sư, thần tiên, dị nhân... giữ vai trò môi giới tâm linh và phát ngôn các chỉ dẫn tương lai.
• Nhóm nhân vật được dự báo: Bao gồm các nhân vật lịch sử, vua chúa, tướng lĩnh, sĩ tử đi thi, phụ nữ hoặc thứ dân... là đối tượng tiếp nhận thông tin dự báo về số phận, sự nghiệp hay họa phúc.

4. Thuyết diễn ngôn của Michel Foucault được ứng dụng như thế nào trong luận án?

Luận án tiếp cận dự báo không phải là các yếu tố siêu nhiên cô lập mà là một dạng diễn ngôn kiến tạo tri thức và thực hành quyền lực. Tác giả đặt văn bản dự báo trong mối quan hệ với diễn ngôn chính trị và tôn giáo thời trung đại để chỉ ra cách giai cấp thống trị sử dụng điềm triệu, sấm truyền và thuyết Thiên mệnh nhằm củng cố vương quyền, kiểm soát tư tưởng xã hội và định hình chuẩn mực đạo đức.

5. Dấu ấn văn hóa bản địa của người Việt thể hiện qua những biểu tượng dự báo nào?

Dấu ấn bản địa phản ánh rõ qua hệ sinh thái nông nghiệp lúa nước và tín ngưỡng dân gian, bao gồm:

• Thực vật dự báo: Cây đa, cây gạo, cây đề, cây thị, trầu cau, tre, mía, sen, hạt gạo...
• Động vật dự báo: Rồng, rắn, rùa, thạch sùng, cá chép, trâu, gà...
• Các hình thức dự báo dân gian đặc thù: Tục bói Kiều, xin keo âm dương và tục bói chân gà (Việt vu) có nguồn gốc lâu đời.

Kết luận

Luận án "Dự báo trong văn xuôi tự sự trung đại Việt Nam: Nội dung và phương thức thể hiện" của tác giả Trần Thị Thanh Nhị là công trình nghiên cứu chuyên sâu, bao quát toàn diện hiện tượng dự báo trong văn học trung đại từ góc độ liên ngành văn hóa học và thi pháp học. Bằng việc khảo sát định lượng trên 738 tác phẩm chữ Hán, luận án đã xác lập hệ thống phân loại khoa học cho các phương thức dự báo từ dân gian đến thuật số kinh điển. Công trình làm rõ chức năng kép của dự báo trong việc phản ánh hiện thực, tư tưởng đạo đức trung đại, đồng thời khẳng định vai trò cấu trúc của dự báo trong nghệ thuật xây dựng nhân vật, tổ chức không gian - thời gian và mã hóa ngôn ngữ nghệ thuật.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Mở đầu, Kết luận, Danh mục công trình, Thư mục tài liệu tham khảo, Phụ lục, nội dung chính của luận án gồm 4 chương: Chương1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu và cơ sở lí thuyết của đề tài Chương 2. Các tiền đề hình thành và vấn đề nhận diện, phân loại dự báo trong văn xuôi tự sự trung đại Việt Nam Chương 3. Giá trị nội dung tư tưởng, văn hoá của dự báo trong văn xuôi tự sự trung đại Việt Nam Chương 4.

Hình thức thể hiện và giá trị nghệ thuật của dự báo trong văn xuôi tự sự trung đại Việt Nam Chúng tôi muốn lưu ý thêm, tuy phần Phụ lục không nằm trong chính văn nhưng cũng là một trong những phát hiện và đóng góp của luận án. Sự tường minh, mạch lạc, thuyết phục của luận án sẽ được tăng thêm khi có sự đối chiếu với những bảng biểu, những bài dịch thuật, những bài nghiên cứu độc lập chuyên sâu phát triển từ tinh hoa luận án mà trong dung lượng ít ỏi của luận án chúng tôi không có dịp trình bày. 6 Chƣơng 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ THUYẾT CỦA ĐỀ TÀI 1. Khái niệm dự báo và dự báo trong các nền văn hoá trên thế giới 1.

Định nghĩa về dự báo, phương thức dự báo Theo sự tìm hiểu của chúng tôi, các từ điển trong và ngoài nước đã có một số định nghĩa về dự báo như sau. Theo Từ điển tiếng Việt, dự báo là: “Báo trước về tình hình có nhiều khả năng sẽ xảy ra, dựa trên cơ sở những số liệu, thông tin đã có [thường nói về hiện tượng thiên nhiên, xã hội]” [131, tr. Theo Từ điển Oxford thì dự báo là cách thực hành để hiểu biết về tương lai hay những điều không biết qua các cách siêu nhiên. Đồng nghĩa với bói toán, cầu thần, tiên tri, dự đoán, tiên đoán, điềm (sẽ xảy ra) [239].

Theo Từ điển Merriiam Webster thì dự báo là nghệ thuật hoặc cách làm để tiên đoán hoặc dự báo trước các sự kiện trong tương lai hoặc khám phá những kiến thức ẩn giấu bằng cách giải thích các lời tiên tri hoặc bằng sự trợ giúp của các năng lực siêu nhiên [240]. Theo Từ điển Larousse thì dự đoán/ dự báo là nghệ thuật tiên đoán tương lai bằng quan sát hoặc là giải thích các hiện tượng [242]. Theo Từ điển Robert thì dự đoán/ dự báo là việc tiên đoán tương lai hay vờ đoán tương lai [241]. Theo Từ điển Tôn giáo và các thể nghiệm siêu việt thì sự dự đoán/ dự báo là một loại tiên tri trong đó thông tin về các sự kiện vị lai thu thập được thông qua người có khả năng tâm linh, thánh thần truyền linh hứng, đọc biết các biểu tượng, hay sự thay đổi ý thức.

Trong khi lời tiên tri mang tầm vóc lớn liên quan đến nhiều người hay dân tộc, thì sự dự đoán chỉ liên quan đến cá nhân… sự dự đoán dựa trên nhận biết trước, hay hiểu biết vị lai trực tiếp. Hiểu biết này được tìm kiếm thông qua nhiều cách: trực giác, giấc mơ hay nhãn giới có được qua bói cầu, hoặc thông qua việc đọc các biểu tượng chẳng hạn như trong chiêm tinh, cỗ bài Tarot, xem chỉ tay, số khoa học, và các phương pháp bói toán khác [53, tr. Như vậy, từ các định nghĩa trên chúng ta có thể hiểu: “Dự báo” là việc (có thể) biết và báo trước về tương lai (một cách bị động và chủ động) của con người thông qua một số cách thức từ quan sát các hiện tượng sẵn có (điềm) đến tạo ra một số phương pháp để thăm dò tương lai (khi không có các dấu hiệu có sẵn), dựa trên sự giúp đỡ của thần linh và cả trí tuệ phân tích của con người.