Biểu tượng trong tiểu thuyết Haruki Murakami: Luận án (Phan Thị Huyền Trang)

Nghiên cứu chuyên sâu về hệ thống biểu tượng phong phú trong các tác phẩm của nhà văn Haruki Murakami. Phân tích ý nghĩa ẩn sau các hình ảnh, sự kiện và nhân

• Tác giả: Phan Thị Huyền Trang
• Người hướng dẫn: GS. Lê Huy Bắc
• Trường học: Đại học Sư phạm Hà Nội
• Chuyên ngành: Văn học nước ngoài
• Đề tài: Biểu tượng trong tiểu thuyết Haruki Murakami
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Nghiên cứu tiểu thuyết của Murakami
• 1.2. Nghiên cứu biểu tượng trong tiểu thuyết Murakami
• 2. CHƯƠNG 2: BIỂU TƯỢNG THIÊN NHIÊN TRONG TIỂU THUYẾT MURAKAMI
• 2.1. Biểu tượng “ánh sáng” và “bóng tối”
• 2.1.1. “Ánh sáng”: Biểu tượng của nguồn sống và lương tri; cái đẹp và cái thiện
• 2.1.2. “Bóng tối”: Biểu tượng của niềm đau, sự bế tắc và cái ác
• 2.2. Biểu tượng “đất” và “rừng”
• 2.2.1. “Đất”: Biểu tượng của chết chóc và lụi tàn
• 2.2.2. “Rừng”: Biểu tượng của sự dung túng và sản sinh cái xấu
• 2.3. Biểu tượng “nước” và những biến thể
• 2.3.1. “Nước” hữu hình – biểu tượng của sự thanh tẩy và tái sinh
• 2.3.2. “Nước” vô hình – biểu tượng của nguồn năng lượng hàn gắn
• 3. CHƯƠNG 3: BIỂU TƯỢNG ĐỒ VẬT TRONG TIỂU THUYẾT MURAKAMI
• 3.1. Biểu tượng “gương”
• 3.1.1. “Gương”: Biểu tượng của “sự thật”
• 3.1.2. “Gương”: Biểu tượng của thế giới nội tâm phức tạp
• 3.1.3. “Gương”: Biểu tượng của đường biên thực - ảo
• 3.2. Biểu tượng “nhà” hay nỗi ám ảnh và kí ức đau buồn
• 3.2.1. “Nhà”: nỗi ám ảnh và kí ức đau buồn
• 3.2.2. “Nhà”: nỗi trống rỗng tâm hồn
• 3.2.3. “Nhà”: kết nối và khôi phục bản ngã
• 4. CHƯƠNG 4: BIỂU TƯỢNG LOÀI VẬT TRONG TIỂU THUYẾT MURAKAMI
• 4.1. Biểu tượng động vật và mối quan hệ với thế giới nội tâm con người
• 4.2. Biểu tượng “Mèo”
• 4.2.1. “Mèo”: sự kết nối và khát khao được là chính mình
• 4.2.2. “Mèo”: Vẻ đẹp nữ tính, nỗi cô đơn và khao khát hạnh phúc
• 4.2.3. “Mèo”: Cõi tăm tối, tội lỗi
• 4.3. Biểu tượng “chim”
• 4.3.1. “Chim”: Biểu tượng của tình yêu, tính dục
• 4.3.2. “Chim”: Biểu tượng cho sức mạnh của thần linh
• 4.3.3. “Chim”: Biểu tượng của “tinh thần phiêu lưu” qua thế giới thực - ảo
• 4.4. Biểu tượng “cừu”
• 4.4.1. “Cừu”: Biểu tượng cho thành tựu và mặt trái của hiện đại hóa
• 4.4.2. “Cừu”: Biểu tượng của tội lỗi
• THƯ MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về biểu tượng trong tiểu thuyết Haruki Murakami

Haruki Murakami là nhà văn Nhật Bản đương đại nổi tiếng thế giới. Tác phẩm của ông chứa đựng hệ thống biểu tượng phong phú, đa tầng. Biểu tượng trong tiểu thuyết Murakami không đơn thuần là hình ảnh nghệ thuật. Chúng mang nhiều lớp nghĩa văn hóa, triết học và tâm lý. Luận án của Phan Thị Huyền Trang (2021) đã phân tích hệ thống biểu tượng này một cách có hệ thống. Nghiên cứu chỉ ra ba nhóm biểu tượng chính. Đó là biểu tượng thiên nhiên, biểu tượng đồ vật và biểu tượng loài vật. Mỗi nhóm biểu tượng đóng vai trò riêng trong việc thể hiện chủ đề tác phẩm. Biểu tượng thiên nhiên bao gồm ánh sáng, bóng tối, đất, rừng, nước. Biểu tượng đồ vật gồm gương và nhà. Biểu tượng loài vật gồm mèo, chim, cừu. Hệ thống biểu tượng này phản ánh thế giới nội tâm phức tạp của con người hiện đại. Chúng cũng thể hiện sự ảnh hưởng của văn hóa Nhật Bản, đặc biệt là Thần đạo. Murakami sử dụng biểu tượng để kết nối thực tại và hư ảo. Phương pháp nghiên cứu kết hợp nhiều lý thuyết biểu tượng học hiện đại.

1.1. Vị trí của Haruki Murakami trong văn học Nhật Bản

Haruki Murakami đại diện cho thế hệ nhà văn tiên phong trong văn học Nhật Bản hiện đại. Ông thể nghiệm nhiều phong cách mới lạ, khác biệt truyền thống. Tác phẩm của Murakami được dịch sang nhiều ngôn ngữ, tiếp cận độc giả toàn cầu. Ông kết hợp yếu tố hiện thực và siêu thực một cách độc đáo. Phong cách viết giản dị nhưng sâu sắc. Tiểu thuyết của ông khám phá đời sống nội tâm con người thời đại hậu công nghiệp. Murakami chịu ảnh hưởng từ văn học phương Tây, đặc biệt là dòng văn học Mỹ. Tuy nhiên, ông vẫn giữ được bản sắc văn hóa Nhật trong tác phẩm.

1.2. Khái niệm biểu tượng trong nghiên cứu văn học

Biểu tượng là hình ảnh nghệ thuật mang ý nghĩa khái quát, đa tầng. Trong văn học, biểu tượng vượt qua nghĩa đen để biểu đạt ý nghĩa sâu xa. Biểu tượng văn học khác với ẩn dụ ở tính ổn định và phức hợp nghĩa. Nghiên cứu biểu tượng đòi hỏi phương pháp liên ngành. Cần kết hợp phân tích văn bản, văn hóa học và tâm lý học. Biểu tượng trong Murakami chịu ảnh hưởng từ nhiều nguồn. Đó là văn hóa Thần đạo Nhật Bản, triết học phương Tây và văn hóa đại chúng. Hệ thống biểu tượng tạo nên phong cách nghệ thuật đặc trưng của nhà văn.

II. Phân tích các nhóm biểu tượng chính trong tiểu thuyết Murakami

Biểu tượng trong tiểu thuyết Murakami được phân thành ba nhóm lớn. Nhóm thứ nhất là biểu tượng thiên nhiên. Ánh sáng tượng trưng cho nguồn sống, lương tri, cái đẹp và cái thiện. Bóng tối biểu trưng cho nỗi đau, bế tắc và cái ác. Đất biểu tượng cho sự chết chóc và lụi tàn. Rừng thể hiện sự dung túng và sản sinh cái xấu. Nước có hai dạng: hữu hình và vô hình. Nước hữu hình biểu trưng sự thanh tẩy và tái sinh. Nước vô hình là nguồn năng lượng hàn gắn. Nhóm thứ hai là biểu tượng đồ vật. Gương tượng trưng cho sự thật, thế giới nội tâm và đường biên thực-ảo. Nhà biểu trưng cho nỗi ám ảnh, ký ức đau buồn và sự trống rỗng tâm hồn. Nhóm thứ ba là biểu tượng loài vật. Mèo thể hiện sự kết nối và khát khao được là chính mình. Chim biểu trưng cho tình yêu, sức mạnh thần linh và tinh thần phiêu lưu. Cừu tượng trưng cho thành tựu hiện đại hóa và tội lỗi.

2.1. Biểu tượng thiên nhiên Ánh sáng bóng tối và các yếu tố tự nhiên

Ánh sáng và bóng tối là cặp biểu tượng đối lập phổ biến trong tác phẩm Murakami. Ánh sáng liên hệ với sức sống, trí tuệ và giá trị tinh thần cao đẹp. Bóng tối biểu trưng cho đau khổ, tuyệt vọng và những góc khuất tâm hồn. Đất trong tiểu thuyết mang nghĩa chết chóc, sự lụi tàn của đời sống. Rừng là không gian dung túng cho cái xấu, nơi nguy hiểm ẩn náu. Nước xuất hiện nhiều biến thể trong tác phẩm Murakami. Nước mưa, nước biển biểu trưng sự thanh tẩy. Nước mắt, máu biểu trưng năng lượng hàn gắn vô hình. Các biểu tượng thiên nhiên đan xen tạo nên không gian nghệ thuật đa tầng.

2.2. Biểu tượng đồ vật và loài vật Gương nhà mèo chim cừu

Gương trong tiểu thuyết Murakami có ba chức năng biểu tượng. Đó là phản chiếu sự thật, thể hiện thế giới nội tâm và phân định ranh giới thực-ảo. Nhà biểu trưng cho nỗi ám ảnh quá khứ, ký ức đau buồn và sự trống rỗng. Nhà cũng là nơi kết nối và khôi phục bản ngã nhân vật. Mèo thể hiện vẻ đẹp nữ tính, nỗi cô đơn và khao khát hạnh phúc. Chim biểu trưng cho tình yêu, tính dục và sức mạnh siêu nhiên. Chim còn đại diện tinh thần phiêuưu giữa hai thế giới. Cừu là biểu tượng phức hợp. Cừu thể hiện thành tựu hiện đại hóa Nhật Bản. Đồng thời, cừu cũng biểu trưng mặt trái của tiến trình này và tội lỗi.

III. Phương pháp nghiên cứu biểu tượng trong luận án Murakami

Luận án sử dụng nhiều phương pháp nghiên cứu kết hợp. Phương pháp phân tích văn bản là nền tảng chính. Mỗi biểu tượng được đọc trong ngữ cảnh cụ thể của tác phẩm. Phương pháp so sánh đối chiếu được áp dụng xuyên suốt. So sánh giữa các tác phẩm khác nhau của Murakami. So sánh giữa biểu tượng trong Murakami với truyền thống văn học Nhật Bản. Phương pháp tiếp cận liên ngành cũng được sử dụng. Kết hợp lý thuyết biểu tượng học với tâm lý học phân tích. Áp dụng lý thuyết về Thần đạo và văn hóa dân gian Nhật Bản. Phương pháp lịch sử-xã hội giúp hiểu bối cảnh sáng tác. Murakami viết trong thời kỳ hậu chiến tranh, xã hội công nghiệp hóa. Nghiên cứu cũng tham khảo các công trình phê bình quốc tế. Các học giả như Ida Mayer, John Updike đã phân tích biểu tượng Murakami. Họ chỉ ra yếu tố siêu nhiên và ảnh hưởng Thần đạo trong tác phẩm. Phương pháp luận đảm bảo tính khoa học và toàn diện của nghiên cứu.

3.1. Cơ sở lý thuyết biểu tượng học và văn hóa học

Nghiên cứu dựa trên nhiều lý thuyết biểu tượng học hiện đại. Từ điển biểu tượng văn hóa thế giới là nguồn tham khảo quan trọng. Lý thuyết về ánh sáng và bóng tối trong biểu tượng học được áp dụng. Nghiên cứu cũng sử dụng lý thuyết về biểu tượng thiên nhiên trong văn hóa phương Đông. Cơ sở văn hóa học giúp hiểu biểu tượng trong bối cảnh Nhật Bản. Thần đạo với khái niệm Kami ảnh hưởng sâu sắc đến biểu tượng Murakami. Kami tồn tại trong mọi thực thể tự nhiên: động vật, cây cỏ, đá. Yếu tố thẩm mỹ này thấm đẫm trong thế giới nghệ thuật Murakami.

3.2. Phương pháp phân tích và diễn giải biểu tượng văn học

Phân tích biểu tượng đòi hỏi đọc đa tầng và đa chiều. Mỗi biểu tượng được xem xét trong tổng thể hệ thống tác phẩm. Cần xác định nghĩa đen trước, sau đó khai phá các tầng nghĩa ẩn dụ. Phương pháp diễn giải chú ý đến mối quan hệ liên văn bản. Một biểu tượng có thể mang nghĩa khác nhau trong các tác phẩm khác nhau. Phân tích tâm lý nhân vật giúp hiểu chức năng biểu tượng. Biểu tượng phản ánh thế giới nội tâm sâu kín của con người. Phương pháp này đảm bảo tính chính xác và sâu sắc trong nghiên cứu.

IV. Kết luận và ứng dụng nghiên cứu biểu tượng Murakami

Nghiên cứu biểu tượng trong tiểu thuyết Murakami có giá trị học thuật lớn. Luận án đã xây dựng hệ thống phân loại biểu tượng khoa học. Ba nhóm biểu tượng thiên nhiên, đồ vật, loài vật được làm rõ. Mỗi nhóm biểu tượng có chức năng nghệ thuật riêng biệt. Biểu tượng giúp Murakami thể hiện chủ đề sâu sắc về con người hiện đại. Đó là nỗi cô đơn, sự mất kết nối và hành trình tìm lại bản ngã. Hệ thống biểu tượng cũng phản ánh ảnh hưởng văn hóa Nhật Bản. Yếu tố Thần đạo, văn hóa dân gian hiện diện trong từng hình tượng. Nghiên cứu mở ra hướng tiếp cận mới cho phê bình văn học Murakami tại Việt Nam. Ứng dụng trong giảng dạy văn học nước ngoài tại các trường đại học. Nghiên cứu cũng có ý nghĩa so sánh văn hóa Việt-Nhật. Kết quả luận án là nền tảng cho các nghiên cứu tiếp theo về Murakami.

4.1. Giá trị học thuật và đóng góp của luận án

Luận án đóng góp quan trọng vào nghiên cứu Murakami tại Việt Nam. Đây là công trình hệ thống đầu tiên về biểu tượng trong tiểu thuyết Murakami. Luận án xây dựng khung lý thuyết phù hợp cho nghiên cứu biểu tượng. Phương pháp tiếp cận liên ngành được áp dụng hiệu quả. Kết quả nghiên cứu bổ sung kiến thức về văn học Nhật Bản đương đại. Luận án cũng góp phần hiểu sâu hơn về phong cách nghệ thuật Murakami. Đóng góp vào lĩnh vực nghiên cứu so sánh văn hóa Việt-Nhật. Tài liệu tham khảo phong phú từ nhiều nguồn quốc tế uy tín.

4.2. Hướng phát triển và ứng dụng thực tiễn

Nghiên cứu mở ra nhiều hướng phát triển mới. Có thể mở rộng sang các tác phẩm khác của Murakami chưa được phân tích. Nghiên cứu so sánh biểu tượng Murakami với nhà văn Nhật Bản khác. Ứng dụng trong giảng dạy văn học tại các trường đại học. Sử dụng kết quả nghiên cứu cho bài giảng về văn học nước ngoài. Áp dụng phương pháp phân tích biểu tượng cho nghiên cứu tác giả khác. Nghiên cứu cũng có ý nghĩa trong lĩnh vực dịch thuật văn học. Hiểu biểu tượng giúp dịch giả chuyển tải đúng ý nghĩa tác phẩm gốc.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu văn học đương đại Nhật Bản trong kỷ nguyên toàn cầu hóa đòi hỏi những góc nhìn liên ngành nhằm giải mã các hiện tượng giao thoa thẩm mỹ Đông – Tây. Luận án tiến sĩ ngữ văn "Biểu tượng trong tiểu thuyết Haruki Murakami" của nghiên cứu sinh Phan Thị Huyền Trang (Mã số: 9 22 02 42, chuyên ngành Văn học nước ngoài, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, năm 2021 dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. Lê Huy Bắc và TS. Đào Thị Thu Hằng) là một công trình tiên phong giải mã thế giới biểu tượng thẩm mỹ trong toàn bộ hệ thống tiểu thuyết của một trong những đại diện xuất sắc nhất của chủ nghĩa hậu hiện đại thế giới.

Khoảng trống học thuật (Research Gap) được luận án xác định xuất phát từ thực tiễn phê bình văn học: dù Haruki Murakami là một hiện tượng toàn cầu với tác phẩm được dịch ra hơn 40 thứ tiếng, giới nghiên cứu quốc tế và Việt Nam phần lớn mới tiếp cận tác phẩm của ông từ các góc độ phân tâm học đơn lẻ (Johanna Nygren, 2012), chủ nghĩa hiện sinh (Buttner, 2012), diễn ngôn hậu hiện đại (Deirdre Flynn, 2014; Yoshio Iwamoto, 1993) hoặc nghiên cứu tự sự học (Lê Nguyên Cẩn, 2010). Các nghiên cứu về biểu tượng hầu như chỉ dừng lại ở việc định danh rời rạc các chi tiết đơn lẻ (giếng, bóng, tai, mì spaghetti) mà chưa xây dựng được một khung lý thuyết hệ thống hóa và phân loại chỉnh thể mạng lưới biểu tượng xuyên suốt các chặng đường sáng tác của tác giả.

Để giải quyết khoảng trống này, luận án đặt ra ba câu hỏi nghiên cứu cốt lõi và các giả thuyết tương ứng:

1. Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Bản chất nội hàm và cấu trúc phân tầng của hệ thống biểu tượng trong tiểu thuyết Haruki Murakami được kiến tạo như thế nào?
   Giả thuyết 1 (H1): Biểu tượng của Murakami không phải là các ẩn dụ trang trí cố định mà là mạng lưới ký hiệu động, vận động liên tục giữa văn hóa cổ truyền Phù Tang và diễn ngôn giải cấu trúc hậu hiện đại phương Tây.
2. Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Mạng lưới biểu tượng thiên nhiên, đồ vật và động vật vận hành như thế nào trong việc phản ánh bản ngã phân mảnh và sang chấn lịch sử - xã hội của con người hậu hiện đại?
   Giả thuyết 2 (H2): Ba trục biểu tượng (thiên nhiên, đồ vật, loài vật) tạo thành hệ tọa độ đa chiều giải mã các ẩn ức vô thức, sự khủng hoảng căn tính đô thị và nỗ lực hàn gắn tâm lý thời hậu chiến.
3. Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Giá trị thẩm mỹ và đóng góp lý thuyết của hệ thống biểu tượng Murakami đối với tiến trình hiện đại hóa văn học Nhật Bản và văn học thế giới là gì?
   Giả thuyết 3 (H3): Murakami đã tái cấu trúc các cổ mẫu nhân loại thành những "huyền thoại đương đại", xóa nhòa lanh giới giữa văn chương thuần túy (Junbungaku) và văn học đại chúng (Taishu bungaku).

Khung lý thuyết của công trình được định hình vững chắc dựa trên Ký hiệu học (Semiotics) của Charles Sanders Peirce và Ferdinand de Saussure, kết hợp Phê bình cổ mẫu (Archetypal Criticism) của Carl Gustav Jung và Northrop Frye, cùng Phê bình văn hóa học trường phái nhân học biểu tượng của Jean Chevalier và Alain Gheerbrant. Phạm vi khảo sát bao quát 10 tiểu thuyết đồ sộ của Murakami trải dài từ năm 1987 đến 2014: Rừng Na Uy, Biên niên kí chim vặn dây cót, Kafka bên bờ biển, Người tình Sputnik, Xứ sở diệu kỳ tàn bạo và chốn tận cùng thế giới, Nhảy Nhảy Nhảy, 1Q84 (3 tập), Phía Tây biên giới phía Nam mặt trời, Cuộc săn cừu hoang, và Tazaki Tsukuru không màu và những năm tháng hành hương.

Literature Review và Positioning

Lịch sử nghiên cứu tiểu thuyết Haruki Murakami trên thế giới và tại Việt Nam được luận án phân tích và tổng thuật qua năm dòng chảy học thuật chủ lưu:

Thứ nhất, dòng Phê bình tiểu sử (Biographical Criticism) nổi bật với công trình kinh điển Murakami Haruki and the Music of Words (2002) của Jay Rubin và Murakami: Modern-Myth Maker beyond Culture (2016) của Megumi Yama. Các học giả này chứng minh rằng tuổi thơ gắn liền với văn học phương Tây, niềm đam mê nhạc jazz, cùng trải nghiệm sang chấn suýt chết đuối trong cống ngầm và cái chết của người ông nội đã hình thành nên những ám ảnh vô thức về bóng tối, giếng cạn và cái chết. Jay Rubin nhận định: "Với Murakami, âm nhạc là phương tiện tốt nhất để thâm nhập vào cõi sâu của vô thức, một thế giới vượt thời gian khác trong tâm trí của chúng ta. Đó là cốt lõi của bản thể, là câu chuyện về mỗi người trong chúng ta là ai: một câu chuyện phân mảnh mà chúng ta chỉ có thể biết qua hình ảnh".

Thứ hai, dòng Phê bình xã hội học (Sociological Criticism) khám phá sự đứt gãy lịch sử và khủng hoảng ý thức hệ. Chiaki Takagi (2009) trong công trình From Postmodern to Post Bildungsroman from the Ashes đã chỉ ra thực trạng lịch sử bị tước đoạt trong xã hội Nhật Bản hậu chiến: "Tước đoạt lịch sử là tước đoạt một phần cá tính của con người. Đó là một tội ác. Những kỷ niệm của chúng ta được hình thành từ ký ức cá nhân và ký ức tập thể. Lịch sử là thứ hai. Nếu một người bị tước bỏ lịch sử hoặc lịch sử được viết lại, anh ta không còn có thể duy trì được một cá tính phù hợp nữa". Tiếp nối mạch này, Bridget Sellers (2017) với luận án Down the Well: Embedded Narratives and Japanese War Memory in Murakami phân tích cách Murakami tái hiện tội ác chiến tranh tại Nam Kinh và trận Nomonhan qua cấu trúc tự sự đa tầng nhằm giải phóng sang chấn dân tộc.

Thứ ba, dòng Phê bình hậu hiện đại và hiện thực huyền ảo (Postmodern & Magical Realism Criticism) do Matthew C. Strecher (1998, 1999) và Deirdre Flynn (2014) dẫn đầu, tập trung giải mã kỹ thuật xóa nhòa ranh giới giữa thực và ảo, sự phân rã bản ngã và kỹ thuật nhại liên văn bản. Yoshio Iwamoto khẳng định nhân vật boku (tôi) của Murakami là đại diện tiêu biểu cho: "sự khuếch tán của bản ngã, cái chết của chủ thể, sự phi trung tâm và phân tán, đó là một phần không thể thiếu của diễn ngôn hậu hiện đại".

Thứ tư, dòng Phê bình chủ đề và phân tâm học (Thematic & Psychoanalytic Criticism) với các đóng góp của Toshi Kawai (2002), Matthew Whelihan (2010), khai thác nỗi cô đơn đô thị, tính dục như một phương tiện tương giao tâm hồn, và sự bất an hiện sinh.

Thứ năm, dòng Nghiên cứu tiếp nhận và so sánh văn học dân gian tại Việt Nam và quốc tế (Lê Nguyên Cẩn, 2010; Nguyễn Bích Nhã Trúc, 2012; Nguyễn Thị Mai Liên, 2014; John Updike, 2005) nhận diện sự tái sinh của mỹ cảm Mono no aware, tín ngưỡng Thần đạo (Kami) và phức cảm Oedipus phương Tây.

Những tranh luận học thuật sâu sắc tồn tại giữa hai quan điểm đối lập: một bên coi tiểu thuyết Murakami là sự suy thoái thương mại hóa, lai căng văn hóa phương Tây thiếu vắng chiều sâu văn hóa truyền thống Nhật Bản; bên kia xem đây là bước đột phá cách mạng đưa văn học Nhật Bản hòa nhập vào tọa độ hậu hiện đại toàn cầu. Luận án tự định vị mình tại điểm giao thoa của tranh luận: chứng minh rằng Murakami không hề rỗng ruột về văn hóa mà đã kiến tạo một hệ thống ký hiệu biểu tượng phức hợp, kế thừa tâm thức thẩm mỹ phương Đông nhưng giải cấu trúc chúng bằng kỹ thuật hậu hiện đại. So với công trình của Johanna Nygren (2012) vốn chỉ nghiên cứu biểu tượng giấc mơ trong một tác phẩm đơn lẻ hay luận án của Deirdre Flynn (2014) chỉ điểm qua biểu tượng cừu và nước ối, luận án của Phan Thị Huyền Trang là công trình đầu tiên xây dựng mô hình phân tích toàn diện mạng lưới biểu tượng trên toàn bộ 10 tiểu thuyết trụ cột.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng lý thuyết ký hiệu học cấu trúc của Ferdinand de Saussure (mối quan hệ nhị phân Cái biểu đạt - Signifier và Cái được biểu đạt - Signified) và Ký hiệu học tam phân của C. S. Peirce bằng cách phát triển khái niệm "biểu tượng văn học động" (Dynamic Literary Symbols). Theo đó, một hình ảnh thẩm mỹ trong tiểu thuyết hậu hiện đại không giữ một trường nghĩa cố định mà liên tục chuyển dịch giá trị biểu đạt dựa trên không gian văn cảnh (contextual fluidity).

Mô hình lý thuyết của luận án đưa ra 3 mệnh đề khoa học (Theoretical Propositions):

• Mệnh đề 1 (P1): Biểu tượng trong tiểu thuyết Murakami vận hành theo nguyên lý nhị nguyên tương bổ (Dualistic Complementarity), trong đó các cặp đối lập (Ánh sáng - Bóng tối, Thực - Ảo, Đực - Cái) không triệt tiêu nhau mà hòa quyện để phản ánh sự phân mảnh của tâm thức con người.
• Mệnh đề 2 (P2): Các biểu tượng đồ vật và động vật đóng vai trò là "cửa ngõ chuyển tiếp" (liminal conduits) nối liền ý thức cá nhân với vô thức tập thể (collective unconscious), phá vỡ giới hạn không - thời gian vật lý.
• Mệnh đề 3 (P3): Việc tái hiện các biểu tượng văn hóa cổ mẫu (Archetypes) trải qua quá trình giải huyền thoại (demythologization) và tái huyền thoại (remythologization), biến những biểu tượng thương mại tư bản (đại tá Sanders, Johnnie Walker) thành các cổ mẫu tâm lý mới của xã hội tiêu dùng.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp ba trụ cột lý thuyết: Ký hiệu học cấu trúc, Phê bình cổ mẫu Jungian, và Thuyết diễn ngôn văn hóa hậu hiện đại. Khung phân loại được chia thành 3 hệ thống biểu tượng rành mạch:

                          HỆ THỐNG BIỂU TƯỢNG MURAKAMI
  BIỂU TƯỢNG THIÊN NHIÊN         BIỂU TƯỢNG ĐỒ VẬT             BIỂU TƯỢNG LOÀI VẬT
  - Ánh sáng & Bóng tối          - Gương (Truth/Bản ngã/Liminal)- Mèo (Bản ngã/Nữ tính/U tối)
  - Đất & Rừng (Chết chóc/Tha hóa)- Nhà (Ký ức/Trống rỗng/Phục hồi)- Chim (Tính dục/Thần linh/Phiêu lưu)
  - Nước & biến thể (Tái sinh/Hàn gắn)                         - Cừu (Hiện đại hóa/Tội lỗi quyền lực)

Luận án xác định các điều kiện biên (boundary conditions) rõ ràng: mô hình phân tích chỉ áp dụng cho thể loại tiểu thuyết hư cấu dài, không áp dụng nguyên đơ cho các tác phẩm phi hư cấu (Underground) hoặc truyện ngắn thể nghiệm giai đoạn đầu khi cấu trúc biểu tượng chưa đạt độ trưởng thành nghệ thuật.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu vận dụng lập trường bản thể luận kiến tạo (Constructivist Ontology) và lập trường nhận thức luận diễn giải học (Hermeneutic Epistemology). Thiết kế nghiên cứu kết hợp phân tích văn bản chuyên sâu (close reading) với thao tác thống kê tần suất xuất hiện và phân tích ngữ cảnh liên văn bản. Phương pháp luận đặt chỉnh thể 10 tiểu thuyết vào tọa độ lịch sử - văn hóa Nhật Bản từ thời kỳ Minh Trị (Meiji), biến cố Thế chiến II, phong trào sinh viên Zenkyoto thập niên 1960 cho đến thảm họa kép động đất Kobe và tấn công khí sarin Tokyo năm 1995.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu trải qua 4 giai đoạn nghiêm ngặt:

1. Khảo sát văn bản và chọn mẫu: Lựa chọn 10 tiểu thuyết đại diện thuộc các thời kỳ sáng tác (từ Cuộc săn cừu hoang 1982 đến Tazaki Tsukuru không màu 2013), đối chiếu văn bản dịch tiếng Việt uy tín với bản dịch tiếng Anh của Jay Rubin, Philip Gabriel, Alfred Birnbaum và bản gốc tiếng Nhật.
2. Mã hóa và phân loại ký hiệu (Semiotic Coding): Trích xuất toàn bộ các đơn vị hình ảnh xuất hiện lặp lại có tần suất cao, tiến hành gán nhãn thuộc tính ngữ nghĩa theo 3 nhóm trục: Thiên nhiên, Đồ vật, Động vật.
3. Tam giác hóa phương pháp (Methodological Triangulation): Kết hợp phân tích ký hiệu học văn bản, phân tích tâm lý học chiều sâu (Freud - Jung) và phân tích phê bình xã hội học lịch sử nhằm loại trừ sự suy diễn chủ quan của nhà nghiên cứu.
4. Kiểm định độ tin cậy: Đánh giá tính nhất quán ngữ nghĩa của biểu tượng qua việc so sánh đối chiếu chéo giữa các tiểu thuyết trong hệ thống nhằm đảm bảo tính ổn định tương đối của nghĩa biểu tượng.

Data và phân tích

Mẫu dữ liệu khảo sát bao gồm 10 cuốn tiểu thuyết với tổng dung lượng hàng triệu từ ngữ văn bản nghệ thuật. Luận án thực hiện thống kê và phân tích định tính chuyên sâu về sự xuất hiện của các biểu tượng then chốt:

• Biểu tượng Thiên nhiên: Ánh sáng (mặt trời, vầng trăng đơn/kép), Bóng tối (đêm đen, lòng đất), Đất, Rừng Na Uy, Rừng Shikoku, Nước (mưa, giếng cạn, biển, dòng suối).
• Biểu tượng Đồ vật: Gương soi, Căn nhà cổ, Khách sạn Cá Heo, Căn phòng bí mật.
• Biểu tượng Loài vật: Mèo (Town of Cats, mèo biến mất), Chim (chim vặn dây cót, quạ), Cừu (cừu lưng có vết sao, nhân vật Người Cừu).

Luận án khẳng định nguyên lý trích dẫn triết học biểu tượng của Jean Chevalier: "Nói là chúng ta sống trong một thế giới biểu tượng thì vẫn còn chưa đủ, phải nói một thế giới biểu tượng sống trong ta". Từ đó, công trình phân tích cấu trúc đa tầng nghĩa của từng nhóm biểu tượng cụ thể.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án mang lại 5 phát hiện mang tính đột phá cho chuyên ngành Văn học nước ngoài:

1. Sự giải mã nhị nguyên về Biểu tượng Thiên nhiên: Khác với mỹ học truyền thống Nhật Bản tôn vinh thiên nhiên thuần khiết, trong tiểu thuyết Murakami, thiên nhiên mang tính chất nước đôi (ambivalence). Rừng không chỉ là nơi thanh tẩy mà còn là "biểu tượng của sự dung túng và sản sinh cái xấu" (Rừng trong Rừng Na Uy và Kafka bên bờ biển). Nước vừa có dạng hữu hình (tẩy trần, tái sinh) vừa tồn tại vô hình như "nguồn năng lượng hàn gắn tâm lý". Tác giả nhận định sâu sắc về mỹ cảm này: "Một thiên nhiên ở sau thiên nhiên, một thiên nhiên ở trong ta, ở trong trái tim. Sự phập phồng của vũ trụ cũng là sự phập phồng của trái tim".
2. Biểu tượng Đồ vật như những đường biên chuyển giao thực - ảo: "Gương" không chỉ phản chiếu diện mạo vật lý mà là biểu tượng của sự phân rã bản ngã, nơi nhân vật đối diện với bản ngã tha hóa (the Shadow). "Nhà" là không gian chứa đựng nỗi ám ảnh ký ức đau buồn, sự trống rỗng tâm hồn thời hậu hiện đại nhưng đồng thời là điểm tựa để kết nối và khôi phục nhân cách bị tổn thương.
3. Mã hóa Động vật và sự phê phán mặt trái của Hiện đại hóa: "Mèo" là biểu tượng phức hợp đa trị: vừa đại diện cho trực giác nữ tính, sự tự do bản ngã, vừa là cánh cửa dẫn tới cõi tăm tối, phi lý. "Cừu" trong Cuộc săn cừu hoang được giải mã là biểu tượng cho chủ nghĩa đế quốc, tham vọng quyền lực và mặt trái của sự phát triển kinh tế tư bản phi kiểm soát thời hậu chiến.
4. Giải cấu trúc các biểu tượng văn hóa toàn cầu: Murakami mượn các thương hiệu biểu tượng thương mại phương Tây như Johnnie Walker hay Đại tá KFC Sanders trong Kafka bên bờ biển để lộn trái ý nghĩa: biến biểu tượng của sự thành đạt tư bản thành kẻ sát nhân linh hồn loài mèo hay kẻ dắt mối mại dâm, qua đó vạch trần sự rỗng tuếch của xã hội tiêu thụ.
5. Cơ chế Tự sự qua biểu tượng để vượt thoát Sang chấn lịch sử: Các biểu tượng như "giếng sâu", "vết bớt trên mặt", "tiếng chim vặn dây cót" là phương tiện biểu đạt sự bế tắc của cá nhân trước Hệ thống (The System), đồng thời là hành trình lặn sâu vào tầng vô thức để thức tỉnh trách nhiệm đạo đức trước tội ác chiến tranh của dân tộc.

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Luận án chứng minh tính khả dụng vượt trội của Ký hiệu học liên ngành trong việc phân tích văn học hậu hiện đại Châu Á, cung cấp một mô hình giải mã biểu tượng khả thi cho các tác giả phức tạp khác như Kenzaburo Oe, Kazuo Ishiguro hay Mạc Ngôn.
• Về mặt phương pháp luận: Thiết lập quy trình 4 bước chuẩn hóa từ định danh hình ảnh, phân tích ngữ cảnh, phân tầng biểu tượng đến tổng hợp ý thức hệ, có thể tái lập trong các nghiên cứu văn học so sánh.
• Về ứng dụng thực tiễn và giảng dạy: Luận án cung cấp hệ thống tư liệu học thuật chuẩn xác cho giảng dạy văn học Nhật Bản và lý thuyết văn học tại bậc đại học và sau đại học; hỗ trợ đắc lực cho các dịch giả văn học trong việc chuyển ngữ các tầng nghĩa biểu tượng ẩn giấu.

Limitations và Future Research

Luận án nhìn nhận khách quan 4 giới hạn nghiên cứu nhất định:

1. Giới hạn nguồn văn bản: Do rào cản tiếp cận nguyên bản đối sánh liên tục, một số phân tích dựa chủ yếu trên các bản dịch tiếng Việt (được chuyển ngữ từ tiếng Anh của Jay Rubin hoặc tiếng Trung của Lục Hương), có thể dẫn đến việc thất thoát một số sắc thái ngữ âm và chơi chữ biểu tượng trong tiếng Nhật cổ.
2. Giới hạn về thể loại: Công trình tập trung vào tiểu thuyết dài, chưa bao quát toàn diện kho tàng truyện ngắn vô cùng phong phú của Murakami – nơi nhiều biểu tượng được thử nghiệm lần đầu.
3. Phạm vi thời gian: Luận án khảo sát đến tác phẩm xuất bản năm 2014 (Tazaki Tsukuru không màu), chưa kịp cập nhật tiểu thuyết đồ sộ Giết chỉ huy đội (Kishidancho-goroshi, 2017) và các tác phẩm mới nhất.
4. Tính chủ quan trong giải diễn hermeneutics: Dù đã tam giác hóa phương pháp, việc giải mã biểu tượng văn học luôn chứa đựng độ mở tiếp nhận tùy thuộc vào trường liên tưởng của nhà nghiên cứu.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Agenda) đề xuất 4 hướng phát triển:

• Ứng dụng công nghệ xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP) và Trí tuệ nhân tạo để khai phá dữ liệu lớn (Text Mining) về tần suất và mạng lưới liên kết từ vựng biểu tượng trên toàn bộ văn bản gốc tiếng Nhật.
• Nghiên cứu so sánh hệ thống biểu tượng Murakami với các tiểu thuyết gia hiện thực huyền ảo Mỹ Latinh (Gabriel García Márquez, Jorge Luis Borges).
• Khảo sát sự tiếp nhận biểu tượng Murakami trong điện ảnh chuyển thể (các phim của Trần Anh Hùng, Lee Chang-dong, Ryusuke Hamaguchi).
• Mở rộng phân tích sinh thái học văn hóa (Ecocriticism) qua biểu tượng rừng và biến đổi khí hậu trong các tác phẩm giai đoạn muộn.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật (Academic Impact): Luận án đặt nền móng chuyên sâu cho hướng nghiên cứu ký hiệu học biểu tượng tác giả văn học nước ngoài tại Việt Nam, mở ra tiềm năng trích dẫn cao trong các công trình nghiên cứu sau đại học về văn học Đông Á đương đại.
• Đổi mới giáo dục đại học: Cung cấp tài liệu tham khảo cốt lõi cho các học phần "Văn học Nhật Bản", "Văn học hậu hiện đại", "Thi pháp học và Ký hiệu học văn học" tại các trường đại học sư phạm và khoa học xã hội nhân văn toàn quốc.
• Thúc đẩy giao lưu văn hóa quốc tế: Công trình góp phần làm sâu sắc thêm hiểu biết học thuật về tâm thức và mỹ học Nhật Bản đương đại trong bối cảnh Việt Nam hội nhập sâu rộng về văn hóa với khu vực Đông Á.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học ngành Văn học: Tìm thấy một khung phương pháp luận mẫu mực về ký hiệu học và phê bình cổ mẫu để ứng dụng vào đề tài luận án.
• Giảng viên và chuyên gia nghiên cứu văn học: Có được nguồn tài liệu phân tích văn bản sâu sắc, có hệ thống và cứ liệu xác thực phục vụ nghiên cứu và giảng dạy chuyên đề.
• Dịch giả và nhà phê bình văn học: Thấu hiểu sâu sắc cấu trúc tư tưởng và mạng lưới biểu tượng của Murakami để nâng cao chất lượng dịch thuật và phê bình tác phẩm.
• Độc giả yêu chuộng văn học đương đại: Có được chiếc chìa khóa giải mã các tầng nghĩa ẩn mật đằng sau những trang viết huyền ảo, kỳ bí và đầy mê hoặc của Murakami.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?
   Luận án đã mở rộng lý thuyết ký hiệu học cấu trúc thành "Ký hiệu học biểu tượng động", chứng minh biểu tượng của Murakami không đóng khung trong một nghĩa cố định mà liên tục chuyển hóa giữa cái biểu đạt phương Tây và cái được biểu đạt mang trầm tích văn hóa Nhật Bản.
2. Điểm đổi mới phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây là gì?
   So với cách tiếp cận đơn lẻ của Johanna Nygren (2012) chỉ xét giấc mơ hay Deirdre Flynn (2014) chỉ xét tính hậu hiện đại, luận án đã thiết lập hệ thống phân loại tam phân hoàn chỉnh (Thiên nhiên - Đồ vật - Loài vật) áp dụng nhất quán trên diện rộng 10 tiểu thuyết kinh điển.
3. Phát hiện nào gây bất ngờ và có giá trị nhất từ dữ liệu nghiên cứu?
   Phát hiện về sự "lộn trái biểu tượng tư bản": việc Murakami biến các biểu tượng văn hóa đại chúng phương Tây (Johnnie Walker, Đại tá Sanders) thành các cổ mẫu tàn bạo, qua đó phê phán gay gắt chủ nghĩa tiêu thụ và sự suy đồi đạo đức trong xã hội hiện đại.
4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không?
   Có. Quy trình 4 bước từ mã hóa văn bản, thống kê hình ảnh lặp lại, đối chiếu ngữ cảnh văn hóa - lịch sử đến tam giác hóa lý thuyết được trình bày rõ ràng, cho phép tái lập quy trình trên các tác giả văn học khác.
5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tới mở ra từ luận án này là gì?
   Định hướng nghiên cứu văn học so sánh liên văn hóa Đông Á sử dụng công cụ Digital Humanities để số hóa và phân tích mạng lưới biểu tượng văn học trong toàn bộ tiến trình văn học Nhật Bản hậu chiến.

Kết luận

Luận án tiến sĩ "Biểu tượng trong tiểu thuyết Haruki Murakami" của Phan Thị Huyền Trang là một công trình khoa học nghiêm túc, công phu và đạt chuẩn mực học thuật cao. Những đóng góp nền tảng của luận án được đúc kết qua 5 điểm cốt lõi:

1. Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về biểu tượng văn học từ góc độ ký hiệu học và phê bình cổ mẫu.
2. Thiết lập bảng phân loại 3 trục biểu tượng mẫu mực (Thiên nhiên, Đồ vật, Loài vật) xuyên suốt 10 tiểu thuyết tiêu biểu của Murakami.
3. Giải mã thành công mỹ cảm nhị nguyên Đông - Tây và cơ chế chữa lành sang chấn lịch sử qua các hình tượng nghệ thuật độc đáo.
4. Khẳng định vị thế tiên phong của Haruki Murakami như một nhà sáng tạo "huyền thoại hiện đại", làm thay đổi diện mạo văn học Nhật Bản thế kỷ XXI.
5. Đặt nền móng phương pháp luận vững chắc cho việc tiếp cận và giảng dạy tác phẩm văn học từ lý thuyết ký hiệu học và phê bình biểu tượng tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1 này, Chiaki Takagi không né tránh một thực tế “đáng xấu hổ” mà Nhật Bản đã từng trải qua trong quá khứ. Tác giả cho rằng: các kinh nghiệm, hiểu biết về chiến tranh trong lịch sử hiện đại Nhật Bản thường được miêu tả như là một câu chuyện về nỗ lực của các nạn nhân chiến tranh để xây dựng 13 lại đất nước từ đống tro tàn. Trong đó, “Hiroshima thường được coi là một khởi đầu mới. Nó giống như quả bom hạt nhân đã xóa hoàn toàn thời kỳ xâm lược thuộc địa của Nhật Bản.

Hơn nữa, có thể cho rằng Nihonjinron (Lý thuyết Nhật Bản), xuất hiện từ nhu cầu về một bản tường thuật tổng thể tích cực, để hồi phục từ phức cảm thấp kém trước phương Tây và ý thức tội lỗi đối với các thuộc địa cũ của Nhật Bản ở Châu Á” [137,5]. Tác giả còn chỉ ra rằng trong các tiểu thuyết của mình, Murakami sử dụng các kĩ thuật hậu hiện đại để miêu tả cuộc đấu tranh quyền lực giữa các phe đối lập nhị nguyên: Đông – Tây, truyền thống – hiện đại, hệ thống – cá nhân tạo nên một không gian văn hóa độc đáo và xa hơn, cố gắng “viết lại lịch sử hiện đại Nhật Bản từ góc độ mới” [137,6]; cũng như “Murakami coi lịch sử là chìa khóa cho các cá nhân sau chiến tranh để xác định cá tính của họ trong xã hội có kiểm soát” [137,6]. Trong chương 2, Murakami’s Modernity: Is the “Post”- in the Postwar the “Post” in Postmodern? (Tính hiện đại của Murakami: là “hậu” - trong hậu chiến, “hậu” trong hậu hiện đại?), tác giả tiếp tục đi sâu tìm hiểu về quá trình hiện đại hóa diễn ra ở Nhật Bản chủ yếu trong giai đoạn Meiji (1868 - 1912), với những thay đổi về văn hóa (công nghiệp hóa - quốc tế hóa); quá trình Nhật Bản tham gia vào cuộc chiến tranh thế giới II như một cường quốc. Đồng thời, tác giả quan tâm đến một sự kiện được trở đi trở lại trong tiểu thuyết của Murakami như một kí ức không được phép nhắc đến trong lịch sử hiện đại Nhật Bản – phong trào Zenkyoto.

“Xem xét những tác phẩm đầu của ông được viết trong những năm 1960 và 1970 và trong suốt các tác phẩm của mình, nhiều nhân vật chính quan tâm sâu sắc đến sự thất bại của phong trào Zenkyoto vào những năm 1960” [137,42]. Sự tăng trưởng liên tục của nền kinh tế Nhật Bản trong những năm 1960 cho phép mọi người tự hào về nhân dạng tầng lớp trung lưu mới, tuy nhiên cũng có những cuộc đấu tranh chính trị và cuộc biểu tình phản đối được tổ chức để phản đối hiệp định An ninh Hoa Kỳ - Nhật Bản cũng như phong trào chống chiến tranh Việt Nam. Mặc dù Zenkyoto thường được biểu trưng cho những cuộc nổi loạn lớn ở các trường đại học, cuối cùng nó đã trở thành một phong trào chung chống lại Hệ thống. Tác giả cho rằng sự kiện lịch sử này đóng một vai trò quan trọng trong cốt truyện của tiểu thuyết Murakami, xem nhà văn là “một phát ngôn viên tiềm năng cho các thành viên trẻ tuổi của phong trào Zenkyoto cuối những năm 1960” [137,42].

Bóng dáng của phong trào này xuất hiện trong bộ ba tiểu thuyết của Murakami (Lắng nghe gió hát, Rừng Na Uy, Biên niên kí chim vặn dây cót) như là một ảo tưởng về tự do của cá nhân chống lại Hệ thống sau thế chiến. 14 Down the Well: Embedded Narratives and Japanese War Memory in Murakami (Xuống giếng: Tự sự lồng khung và kí ức chiến tranh Nhật Bản của Murakami, 2017) là luận án của Bridget Sellers nghiên cứu về nghệ thuật kể chuyện trong tiểu thuyết Murakami, đồng thời quan sát cách ông xây dựng các câu chuyện lịch sử đối lập giữa cá nhân với nhà nước Nhật Bản. Qua kĩ thuật truyện trong truyện này, Murakami muốn “tái tạo, đọc lại và ghi nhớ lịch sử cẩn thận” theo cách riêng, bởi ông “không bao giờ có thể thừa nhận cho sự lãng quên”. Luận án đã nêu bật các sự kiện lịch sử cụ thể mà tác phẩm của Murakami tham khảo và đánh giá về lập trường chính trị cũng như hiểu biết của nhà văn về kí ức chiến tranh Nhật Bản.

Tác giả cho rằng: “Những câu chuyện phản đối của Murakami ngụ ý rằng Nhật Bản đang lãng quên cam kết của nhà nước với những người dân vô tội. Vấn đề về kí ức chiến tranh ở Nhật Bản phức tạp hơn là quên và nhớ. công trình của Murakami đem lại cơ hội đánh giá lại sự đạo đức giả của lịch sử quốc gia hàng năm vẫn kỉ niệm sự tàn bạo của Hirishima và Nagasaki nhưng vẫn đề cập đến vụ thảm sát người dân Trung Quốc ở Nam Kinh như một sự cố” [126,7]. Bridget Sellers khẳng định: “Bằng cách nhấn mạnh bạo lực áp đảo xảy ra ở Nam Kinh, Murakami sắp xếp văn bản của ông bên cạnh cuộc tranh luận, xem xét đó là “vụ thảm sát” chứ không phải là “sự cố” [126,20].

Tác giả còn đi sâu phân tích sự quan tâm của Murakami dành cho các sự kiện lịch sử khác xung quanh việc khai thác của Nhật Bản ở Mãn Châu, sự kiện Nomonhan. Bridget Sellers cho rằng các nhân vật bước ra khỏi cuộc chiến như Mayami, Honda với những câu chuyện kể về đời mình sẽ “tiếp tục soi sáng sự phi lý và bạo lực xảy ra vì sự hiện diện của Nhật Bản trên lục địa”. Qua những phân tích và kiến giải sắc sảo, tác giả khẳng định việc Murakami tái hiện quá khứ bạo lực của Nhật Bản trong một nỗ lực là để hiểu, hoặc ít nhất là giải phóng chấn thương đó, để tìm kiếm bản sắc của những cá nhân bị lẫn lộn, mất kết nối với quá khứ văn hóa và lịch sử nguồn cội [126]. Hành trình tìm kiếm bản sắc và sự kết nối quá khứ này còn được Murakami tập trung phản ánh qua hình ảnh lịch sử Nhật Bản thời hậu chiến.

Đó là giai đoạn những năm 60 - 70 của thế kỉ XX, Nhật Bản bước vào giai đoạn bùng nổ kinh tế, kèm theo là sự khủng hoảng về mọi mặt. Tuy Nhật Bản vươn lên trở thành một cường quốc, “một Châu Âu trong lòng Châu Á”, nhưng đổi lại sự khôi phục và phát triển này là sự khủng hoảng trong đời sống chính trị - xã hội [127]. Nhân vật của Murakami luôn là những con người rơi vào trạng thái bất định, hoang mang. trước những đổ vỡ của nhiều giá trị truyền thống.

Mối quan hệ nền tảng trong mỗi con 15 người là gia đình, bạn bè. hầu như mờ nhạt trong kí ức của thế hệ trẻ những năm 60 - 70 đó. Họ lớn lên và định hình nhân cách trong một xã hội méo mó và hỗn độn. Trong bài viết, Murakami Haruki and The History Memory of East Asia (Murakami Haruki và ký ức lịch sử của Đông Á) (2010), Jiwoon Baik tập trung phân tích logic nội tại của “hiện tượng Haruki” như một hiện tượng văn hóa công cộng Đông Á hiện nay.

Đặc biệt, tác giả luận bàn cách Haruki tìm kiếm phương pháp chữa bệnh cho “thập niên 1960” của Nhật Bản, bao gồm cả bản thân Haruki, thông qua phân tích các tiểu thuyết Rừng Na Uy (1987) và Kafka trên bờ biển (2002). Trong quá trình phân tích, tác giả cho rằng Haruki đã từ bỏ nhiệm vụ “hòa giải với những năm 1960”, thay vì đối diện trực tiếp, ông coi việc “hòa giải với những năm 1960” là một cái gì đó vượt quá khả năng của một cá nhân. Jiwoon Baik sử dụng cụm từ “nỗi hoài cổ của sự đánh mất quốc tịch” (the nostalgia of loss of nationality) để mô tả hiện tượng văn hóa kỳ lạ của những độc giả Đông Á khao khát những năm 1960 trong tiểu thuyết của Murakami, như thể đây là quá khứ của chính họ, mặc dù những ký ức quốc gia là rất khác nhau [87]. Việc đề cập vai trò của Nhật Bản trong chiến tranh thế giới thứ hai với tư cách là người xâm lược và bị xâm lược qua các chuyên luận, cũng như qua phân tích các sự kiện lịch sử trong các tiểu thuyết: Cuộc săn cừu hoang (Chiến tranh Trung – Nhật), Kafka bên bờ biển, Biên niên kí chim vặn dây cót (trận Nomonhan ở Mãn Châu, tham vọng trở thành Đại Đông Á)., các nhà nghiên cứu đã đem đến cho người đọc một góc nhìn chân thực, đa chiều về văn hóa, lịch sử, xã hội Nhật Bản từ quá khứ đến hiện tại, từ đó góp phần khẳng định những đóng góp to lớn của Murakami, nhà văn được vinh danh là “người khổng lồ của văn học hậu chiến thế giới”.

Thứ ba, hướng Phê bình hậu hiện đại (Postmodern Criticism) xem xét đánh giá tiểu thuyết Murakami dưới góc nhìn của lý thuyết hậu hiện đại. Những công trình này tập trung nghiên cứu phong cách sáng tạo độc đáo của Murakami cũng như đóng góp mới mẻ của nhà văn cho nền văn học hậu hiện đại. Trong luận án Literature’s Postmodern Condition: Representing the Postmodern in the Translated Novel (Điều kiện hậu hiện đại của văn học: Thể hiện hậu hiện đại trong tiểu thuyết dịch, 2014), Deirdre Flynn cung cấp một cách đọc mới về văn bản của Murakami qua thấu kính hậu hiện đại. Thông qua việc khám phá cả tư tưởng hậu hiện đại phương Đông và phương Tây, luận án này chứng minh việc định vị Murakami là một nhà văn hậu hiện đại không ảnh hưởng đến định kiến 16 phương Đông hay phương Tây và hậu hiện đại không thể được xác định chính xác cho một vị trí không gian hoặc thời gian cụ thể, nhưng đó là một mô hình phát triển và tác động đến tất cả các quốc gia trên thế giới.

Deirdre Flynn đã phân tích các quan điểm hậu hiện đại của Murakami về bản sắc, kết nối và sáng tạo nhằm giúp người đọc hiểu biết sâu sắc hơn về phong cách nghệ thuật của nhà văn. Tác giả cho rằng: “Những nhân vật chính của ông biết những đau khổ, hạnh phúc, và họ thực hiện một cuộc hành trình đến trung tâm nhận dạng của họ, mà có thể không bao giờ đạt được. Tác phẩm của ông vừa có tính liên kết quốc tế, vừa là đại diện cho Nhật Bản đương đại, góp phần quan trọng vào một nền văn học hậu hiện đại toàn cầu. Các cuốn sách của ông được quốc tế công nhận là có ý nghĩa đối với một xã hội hậu hiện đại đa văn hóa” [99,77].

Tóm lại, luận án này cố gắng làm sâu sắc thêm sự hiểu biết về Murakami và chủ nghĩa hậu hiện đại như một hiện tượng văn hóa và trí tuệ. Beyond “Pure Literature”: Mimesis, Formula, and the Postmodern in the Fiction of Murakami (Đằng sau “văn chương thuần túy”: Sự mô phỏng, công thức và hậu hiện đại trong tiểu thuyết Murakami) là bài viết của Matthew C. Strecher đăng trên Tạp chí Nghiên cứu Châu Á, năm 1998.