Phát triển logistics vận tải đường biển Việt Nam trong bối cảnh hội nhập

Phân tích thực trạng logistics đường biển Việt Nam thời kỳ hội nhập. Luận giải các cơ hội, thách thức và đề xuất giải pháp phát triển hiệu quả.

• Tác giả: Trần Bích Huệ
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Tiến Minh
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội, Trường Đại học Kinh tế
• Chuyên ngành: Kinh tế quốc tế
• Đề tài: Phát triển dịch vụ logistics vận tải đường biển trong bối cảnh Việt Nam hội nhập kinh tế quốc tế
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Hiện trạng phát triển Logistics đường biển Việt Nam

Trong giai đoạn 2016-2022, dịch vụ logistics vận tải đường biển tại Việt Nam đã ghi nhận những thành tựu đáng kể. Khối lượng vận chuyển hàng hóa qua đường biển tăng trưởng ổn định, góp phần quan trọng vào tổng lượng xuất nhập khẩu của đất nước. Theo số liệu từ các cảng biển chính, luân chuyển hàng hóa bằng đường biển chiếm tỷ trọng cao trong vận tải quốc tế. Tuy nhiên, ngành này cũng đối mặt với những khó khăn khi giá cước dịch vụ logistics vận tải đường biển biến động thất thường, ảnh hưởng đến chi phí logistics của các doanh nghiệp. Bên cạnh đó, các cam kết mở cửa đối với dịch vụ logistics vận tải đường biển trong bối cảnh Việt Nam hội nhập kinh tế quốc tế đòi hỏi ngành phải nâng cao năng lực cạnh tranh.

1.1. Khối lượng vận tải và xuất nhập khẩu

Khối lượng hàng hóa xuất nhập khẩu qua cảng biển Việt Nam đã tăng đều đặn hàng năm. Các cảng container lớn như Cảng Hải Phòng, Cảng Tân Cảng TP.HCM xử lý lượng hàng hóa khổng lồ. Logistics vận tải biển đóng vai trò then chốt trong chuỗi cung ứng toàn cầu, giúp các doanh nghiệp Việt tiến vào thị trường quốc tế.

1.2. Thách thức về giá cước và cạnh tranh

Biến động giá cước dịch vụ logistics đường biển tạo ra sự không ổn định trong chi phí vận tải. Sự cạnh tranh gay gắt từ các công ty logistics quốc tế đòi hỏi các doanh nghiệp Việt phải liên tục cải tiến chất lượng dịch vụ để duy trì vị thế trên thị trường.

II. Các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển Logistics đường biển

Phát triển dịch vụ logistics vận tải đường biển phụ thuộc vào nhiều yếu tố quan trọng. Hệ thống cơ sở hạ tầng giao thông vận tải đóng vai trò nền tảng, bao gồm các cảng biển hiện đại, kho bãi, và các tuyến vận chuyển liên kết. Đội tàu biển vận tải quốc tế của Việt Nam cần được nâng cấp và hiện đại hóa để cạnh tranh trên thị trường. Khoa học công nghệ là yếu tố then chốt, giúp tối ưu hóa quy trình vận tải, giảm chi phí và thời gian giao hàng. Chính sách phát triển logistics vận tải biển từ Nhà nước cũng rất quan trọng, tạo môi trường thuận lợi cho các doanh nghiệp. Ngoài ra, bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế mở ra cơ hội và thách thức mới cho ngành này.

2.1. Cơ sở hạ tầng giao thông vận tải

Các cảng biển Việt Nam cần được đầu tư nâng cấp để xử lý lượng hàng hóa ngày càng tăng. Logistics cảng biển hiệu quả đòi hỏi kho bãi rộng rãi, thiết bị xếp dỡ hiện đại, và hệ thống thông tin liên thông.

2.2. Khoa học công nghệ và chuyển đổi số

Ứng dụng công nghệ điện tử, trí tuệ nhân tạo trong dịch vụ logistics biển giúp cải thiện hiệu suất. Chuyển đổi số trong logistics vận tải đường biển tạo điều kiện theo dõi hàng hóa real-time, giảm thời gian giao hàng.

III. Cơ hội phát triển Logistics đường biển Việt Nam

Bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế mang lại nhiều cơ hội cho ngành logistics vận tải đường biển Việt Nam. Việt Nam đã gia nhập nhiều tổ chức quốc tế, ký kết các hiệp định thương mại tự do song phương và đa phương, từ đó tạo điều kiện thuận lợi cho thương mại. Sự tăng trưởng của thương mại điện tử thúc đẩy nhu cầu về dịch vụ logistics đường biển chất lượng cao. Xu hướng phát triển logistics vận tải biển xanh là cơ hội để Việt Nam nâng cao tiêu chuẩn môi trường. Vị trí địa lý chiến lược của Việt Nam trên các tuyến vận tải hàng hóa quốc tế là lợi thế cạnh tranh. Sự phát triển của các khu công nghiệp, khu chế xuất tạo ra nhu cầu lớn về dịch vụ logistics biển.

3.1. Thương mại điện tử và nhu cầu logistics

Thương mại điện tử phát triển nhanh chóng tại Việt Nam và khu vực, tạo nhu cầu lớn về dịch vụ logistics vận tải biển nhanh chóng, đáng tin cậy. Các doanh nghiệp logistics có thể tận dụng xu hướng này để mở rộng dịch vụ.

3.2. Logistics xanh và bền vững

Xu hướng logistics vận tải biển xanh giảm khí thải, bảo vệ môi trường là cơ hội để Việt Nam phát triển các tàu hiện đại, tiết kiệm năng lượng. Đây là yêu cầu ngày càng tăng từ các đối tác thương mại quốc tế.

IV. Thách thức và giải pháp phát triển Logistics đường biển

Ngành logistics vận tải đường biển Việt Nam đối mặt với nhiều thách thức trong bối cảnh hội nhập quốc tế. Cạnh tranh từ các công ty logistics nước ngoài với công nghệ và kinh nghiệm vượt trội đặt áp lực lên doanh nghiệp Việt. Đội tàu Việt Nam còn lạc hậu, nhiều tàu cũ và không đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế. Chi phí đầu tư cơ sở hạ tầng rất lớn, vốn còn hạn hẹp. Nhân lực chất lượng cao trong ngành còn thiếu. Để khắc phục, Việt Nam cần tăng đầu tư vào cơ sở hạ tầng cảng biển, hiện đại hóa đội tàu, phát triển nguồn nhân lực, thúc đẩy ứng dụng công nghệ, và xây dựng chính sách hỗ trợ doanh nghiệp logistics.

4.1. Thách thức cạnh tranh quốc tế

Dịch vụ logistics đường biển phải cạnh tranh với các công ty nước ngoài có công nghệ tiên tiến. Các hiệp định thương mại yêu cầu mở cửa thị trường, tạo áp lực cho doanh nghiệp Việt nâng cao chất lượng dịch vụ.

4.2. Giải pháp phát triển bền vững

Cần tăng đầu tư vào cơ sở hạ tầng logistics biển, hiện đại hóa tàu biển, đào tạo nhân lực. Thúc đẩy chuyển đổi số trong logistics vận tải đường biển, áp dụng tiêu chuẩn môi trường để nâng cao năng lực cạnh tranh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, luận văn gồm 4 chƣơng nhƣ sau: Chƣơng 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu, cơ sở lý luận và thực tiễn về dịch vụ logistics vận tải đƣờng biển và hội nhập kinh tế quốc tế Chƣơng 2: Phƣơng pháp nghiên cứu Chƣơng 3: Phân tích thực trạng phát triển dịch vụ logistics vận tải đƣờng biển trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế tại Việt Nam Chƣơng 4: Hàm ý chính sách cho Việt Nam nhằm phát triển dịch vụ logistics vận tải đƣờng biển trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế. 4 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ KHOA HỌC VỀ DỊCH VỤ LOGISTICS VẬN TẢI ĐƢỜNG BIỂN VÀ HỘI NHẬP KINH TẾ QUỐC TẾ 1. Tổng quan các công trình nghiên cứu: 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu về dịch vụ logistics Hwang, D.

(2017) đã nghiên cứu so sánh hệ thống logistics của 3 quốc gia Đông Bắc Á là Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc. Cả ba nƣớc đều đạt đƣợc những tiến bộ đáng chú ý trong việc phát triển năng lực logistics để đạt đƣợc tốc độ công nghiệp hóa và tăng trƣởng cũng nhƣ phát triển kinh tế. Nghiên cứu này đã xác định bốn yếu tố chính ảnh hƣởng đến hiệu quả hoạt động logistics tại quốc gia là các ƣu tiên chính sách công nghiệp, phát triển cơ sở hạ tầng chiến lƣợc, tăng trƣởng thị trƣờng hậu cần công-tƣ và cấu hình mạng truyền thông. (2017) đánh giá các cơ hội chiến lƣợc, điểm yếu và các mối đe dọa đối với thƣơng mại trong khu vực khi Hiệp hội các Quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) thành lập Cộng đồng Kinh tế ASEAN (AEC), đặc biệt tập trung vào cơ sở hạ tầng logistics.

Bài nghiên cứu đã đánh giá và phân tích về chất lƣợng của mạng lƣới giao thông đƣờng bộ, đƣờng hàng không và đƣờng biển trong khu vực. Các khuyến nghị đƣợc đƣa ra liên quan đến chính sách hải quan và đầu tƣ, an ninh, an toàn và phát triển cơ sở hạ tầng logistics. Các quốc gia cần đầu tƣ phát triển để nâng cao dịch vụ logistics để phát triển kinh tế trong khu vực ASEAN. Luận án Tiến sĩ “Nâng cao năng lực cạnh tranh của ngành dịch vụ logistics Việt Nam trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế” (2018) của Tiến sĩ Bùi Duy Linh: Tác giả đã tiến hành khảo sát 423 doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực logistics tại Việt Nam.

Kết quả nghiên cứu cho thấy, có 6 nhóm nhân tố tác động đến năng lực cạnh tranh ngành dịch vụ logistics Việt Nam bao gồm: sự phát triển hạ tầng cơ sở logistics; sự phát triển của khung thể chế, pháp lý, điều chỉnh hoạt động logistics; chất lƣợng nguồn nhân lực ngành logistics; chi phí logistics; tính hiệu quả của các quy trình, thủ tục, năng lực của các nhà cung cấp dịch vụ logistics; nhu cầu 5 và tiềm năng phát triển của dịch vụ logistics. Nghiên cứu cũng chỉ ra chất lƣợng nguồn nhân lực và hệ thống chính sách pháp luật là 2 yếu tố tác động mạnh nhất đến năng lực cạnh tranh ngành Logistics Việt Nam trong bối cảnh hội nhập sâu rộng kinh tế quốc tế. Nghiên cứu cũng cho thấy, việc giảm chi phí logistics và yếu tố chất lƣợng dịch vụ logistics có mức độ ảnh hƣởng tƣơng đối thấp. Đặng Đình Đào (2019) đã chỉ ra nội dung phát triển dịch vụ logistics nhƣ phát triển các dịch vụ logistics đơn lẻ, phát triển các dịch vụ logistics trọn gói hay dịch vụ logistics 3PL; hệ thống hóa các chỉ tiêu đánh giá sự phát triển các dịch vụ logistics nhƣ chỉ tiêu đánh giá động thái phát triển logistics quốc gia – chỉ tiêu LPI.

Một số nhân tố cơ bản ảnh hƣởng đến sự phát triển dịch vụ logistics bao gồm tăng trƣởng kinh tế và quy mô sản xuất, kinh doanh ngày càng lớn, sự phát triển của khoa học và công nghệ, cơ sở hạ tầng để phát triển dịch vụ logistics, gia tăng sức ép cạnh tranh trên thị trƣờng hàng hóa dịch vụ, danh mục hàng hóa, dịch vụ ngày một gia tăng. Tác giả đã chỉ ra hội nhập quốc tế và kinh nghiệm một số nƣớc về phát triển dịch vụ logistics cùng tình hình phát triển dịch vụ logistics, yêu cầu và khả năng phát triển các dịch vụ logistics ở Việt Nam trong hội nhập quốc tế, từ đó đề ra giải pháp phát triển các dịch vụ logistics ở nƣớc ta., Viktorija Skvarciany, and Nenad Stanišić (2020) đã thực hiện nghiên cứu chỉ số hiệu suất logistics trong thƣơng mại quốc tế của ở các nƣớc Trung và Đông Âu (CEEC) và Tây Balkan. Hàm ý nghiên cứu chỉ ra rằng việc cải thiện hiệu suất logistics và các dịch vụ logistics dẫn đến tác động tích cực đến khối lƣợng thƣơng mại quốc tế. Hoạt động hậu cần tốt hơn ở các nƣớc thƣơng mại sẽ dẫn đến tăng cƣờng thƣơng mại song phƣơng và giảm chi phí thƣơng mại.

Hạn chế của nghiên cứu là chỉ có hai năm đã đƣợc tính đến. Điều này đƣợc thực hiện để làm nổi bật sự khác biệt giữa năm LPI đƣợc giới thiệu và năm cuối cùng LPI đƣợc tính toán. Hoạt động hậu cần tốt hơn ở các nƣớc thƣơng mại sẽ dẫn đến tăng cƣờng thƣơng mại song phƣơng và giảm chi phí thƣơng mại. Phạm Nguyên Mỹ Linh, và Nguyễn Thị Thu Hƣơng (2020) chủ yếu sử dụng phƣơng pháp thống kê mô tả để phân tích thực trạng, kết quả và hạn chế tình hình 6 phát triển logistics ở Việt Nam.

Dữ liệu đƣợc thu thập và tổng hợp từ Tổng cục thống kê Việt Nam qua các năm, Báo cáo Logistics Việt Nam 2019, Tài liệu Chỉ số hoạt động Logistics (LPI) - Bộ Công Thƣơng Việt Nam, Báo cáo của Hiệp hội Doanh nghiệp Dịch vụ Logistics Việt Nam (VLA), LPI quốc tế của Ngân hàng Thế giới. Bài viết đã nêu rõ trong bối cảnh toàn cầu hóa, các cơ quan chức năng của Việt Nam cần xây dựng và hoàn thiện khung pháp lý và chính sách phát triển bền vững và hiệu quả logistics. Đồng thời phát huy tối đa lợi thế của vị trí địa lý và điều kiện tự nhiên của đất nƣớc, thực hiện xã hội hóa việc đầu tƣ hạ tầng logistics, huy động tối đa mọi nguồn lực thì ngành logistics Việt Nam nhất định sẽ phát triển và tăng trƣởng mạnh mẽ. Nguyễn Thị Diệu Chi và cộng sự (2021) đã nghiên cứu nhằm đánh giá tác động của các yếu tố quyết định logistics đối với nền kinh tế Việt Nam, đặc biệt là giai đoạn sau khi Việt Nam gia nhập WTO.

Bài viết đã sử dụng các chỉ số logistics để đánh giá tác động. Dữ liệu về logistics của Việt Nam đƣợc thu thập từ Ngân hàng Thế giới trong giai đoạn từ 2007 đến 2019. Nghiên cứu sử dụng mô hình hồi quy để đánh giá mức độ ảnh hƣởng của logistics đến nền kinh tế Việt Nam với các biến độc lập và phụ thuộc. Sáu biến độc lập đại diện cho hoạt động logistics là cơ sở hạ tầng logistics (Log 1), chất lƣợng dịch vụ logistics (Log 2), giao hàng đúng hạn (Log 3), thông tin giao hàng cập nhật (Log 4), giá cả cạnh tranh logistics và hải quan thuận tiện.

Kết quả của các mô hình cho thấy cơ sở hạ tầng logistics, việc giao hàng đúng hạn, giao hàng cập nhật, giá cả cạnh tranh đã tác động tích cực đến nền kinh tế Việt Nam. Kết quả nghiên cứu cũng chỉ ra các mô hình phù hợp để đánh giá tác động của logistics đến nền kinh tế Việt Nam, nhờ đó Việt Nam có thể sử dụng những phát hiện này để xây dựng các chính sách kinh tế phù hợp, đặc biệt là các chính sách logistics trong quá trình hội nhập. Nguyễn Thu Hƣơng (2022) trong bài viết "Phát triển bền vững logistics Việt Nam trong bối cảnh cuộc cách mạng công nghiệp 4." đăng trên Tạp chí điện tử Khoa học và Công nghệ Giao thông, đã trung nghiên cứu các yếu tố ảnh hƣởng đến hoạt động logistics tại Việt Nam, đặc biệt là dƣới tác động của hội nhập kinh tế 7 quốc tế và cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0 và đề xuất một số giải pháp giúp phát triển bền vững ngành logistics. Tác giả đã chỉ ra Việt Nam cần phát triển đồng bộ dịch vụ hỗ trợ vận tải biển, đặc biệt là dịch vụ logistics và các dịch vụ vận tải đa phƣơng thức chất lƣợng cao.

Tổng quan tình hình nghiên cứu về dịch vụ logistics vận tải đường biển Lê Thị Việt Nga (2013), trong luận án “Phát triển dịch vụ vận tải biển của Việt Nam đáp ứng yêu cầu hội nhập kinh tế quốc tế” chỉ ra sự cần thiết phải phát triển dịch vụ vận tải đƣờng biển của Việt Nam trong điều kiện Việt Nam đang hội nhập ngày càng sâu rộng vào nền kinh tế khu vực và thế giới, thực hiện những cam kết quốc tế về mở cửa thị trƣờng dịch vụ vận tải biển trong WTO và trong ASEAN. Luận án đã phân tích dịch vụ vận tải hàng hóa quốc tế bằng đƣờng biển, dịch vụ hỗ trợ vận tải đƣờng biển và dịch vụ tại cảng biển, đồng thời làm rõ sự cản trở khi phát triển dịch vụ vận tải biển của Việt Nam. Các điều kiện cần thiết đƣợc đƣa ra nhằm thực hiện các cam kết quốc tế về mở cửa dịch vụ vận tải đƣờng biển bao gồm: khung pháp luật, đội tàu biển, hệ thống cảng biển, nguồn hàng và nguồn nhân lực. Nhóm tác giả Bùi Văn Minh và Lê Quốc Tiến (2016) đã công bố công trình: “Thực trạng ngành Hàng hải và giải pháp nâng cao hiệu lực, hiệu quả công tác quản lý nhà nƣớc chuyên ngành hàng hải”, trên tạp chí Khoa học Công nghệ Hàng hải 2016, số 46.

Tác giả đã phân tích thực trạng ngành hàng hải, đánh giá thị phần vận tải biển, sản lƣợng vận tải biển đối với đội tàu vận tải nội địa và quốc tế, các yếu tố về đội tàu Việt Nam, hệ thống kết cấu hạ tầng cảng biển, dịch vụ hàng hải và logistics, đào tạo nguồn nhân lực phục vụ cho ngành. Từ cơ sở đó, nhóm tác giả đã có những đề xuất về quản lý nhà nƣớc giúp phát triển ngành một cách phù hợp. Phạm Thị Thúy Đạt (2018) đã nghiên cứu có hệ thống những vấn đề lý luận và pháp lý cơ bản của logistics, hợp đồng vận chuyển hàng hóa quốc tế bằng đƣờng biển theo pháp luật Việt Nam. Bài nghiên cứu đã phân tích thực trạng pháp luật về hợp đồng vận chuyển hàng hóa bằng đƣờng biển trong dịch vụ logistics ở Việt Nam.

Tác giả cũng đã đƣa ra tổng quan về pháp luật điều chỉnh hợp đồng vận 8 chuyển qua các điều ƣớc quốc tế, bộ luật hàng hải Việt Nam giúp hoàn thiện pháp luật về hợp đồng vận chuyển hàng hóa bằng đƣờng biển trong dịch vụ logistics.