Kỷ yếu hội thảo khoa học cấp khoa giao lưu tiếp biến văn hoá chính trị pháp lý ở việt nam thời kì pháp thuộc

Tài liệu nghiên cứu Kỷ yếu hội thảo khoa học cấp khoa giao lưu tiếp biến văn hoá chính trị pháp lý ở việt nam thời kì, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên

• Tác giả: Trần Hồng Nhung
• Trường học: Đại học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Pháp luật Hành chính - Nhà nước
• Đề tài: Giao lưu, tiếp biến văn hóa chính trị - pháp lý ở Việt Nam thời kỳ Pháp thuộc
• Loại tài liệu: Kỷ yếu hội thảo khoa học
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ GIAO LƯU, TIẾP BIẾN VĂN HÓA CHÍNH TRỊ - PHÁP LÝ Ở VIỆT NAM THỜI KỲ PHÁP THUỘC (1884-1945)
• 1.1. Khái quát về giao lưu, tiếp biến văn hóa chính trị - pháp lý trước thời kỳ Pháp thuộc
• 1.2. Giao lưu với văn hóa phương Tây
• 1.3. Giao lưu, tiếp biến văn hóa chính trị - pháp lý thời kỳ Pháp thuộc (1884-1945)
• 1.3.1. Bối cảnh lịch sử thời kỳ Pháp thuộc và những nguyên nhân dẫn đến sự giao lưu tiếp biến văn hóa chính trị - pháp lý
• 1.3.2. Sự kết hợp yếu tố tư sản và phong kiến trong nhà nước Việt Nam thời kỳ Pháp thuộc (1884-1945)
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về Kỷ yếu hội thảo khoa học

Kỷ yếu hội thảo khoa học là tài liệu tổng hợp các bài nghiên cứu, thảo luận về giao lưu tiếp biến văn hóa, chính trị, và pháp lý Việt Nam thời Pháp thuộc. Tài liệu này được thực hiện bởi Trường Đại học Luật Hà Nội, tập trung vào các vấn đề lịch sử, văn hóa, và pháp luật trong giai đoạn 1884-1945. Hội thảo khoa học đã thu hút sự tham gia của nhiều học giả, nhà nghiên cứu, nhằm phân tích sâu sắc quá trình giao lưu và tiếp biến văn hóa giữa Việt Nam và Pháp.

1.1. Mục tiêu và ý nghĩa

Mục tiêu chính của Kỷ yếu hội thảo khoa học là làm rõ quá trình giao lưu tiếp biến văn hóa và ảnh hưởng của nó đến chính trị và pháp lý Việt Nam thời Pháp thuộc. Tài liệu này không chỉ cung cấp cái nhìn toàn diện về lịch sử mà còn đưa ra những bài học kinh nghiệm cho việc xây dựng và phát triển hệ thống pháp luật hiện đại. Hội thảo khoa học cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nghiên cứu lịch sử trong bối cảnh toàn cầu hóa.

1.2. Cấu trúc và nội dung

Kỷ yếu hội thảo khoa học được chia thành nhiều phần, mỗi phần tập trung vào một khía cạnh cụ thể của giao lưu tiếp biến văn hóa, chính trị, và pháp lý. Các bài nghiên cứu bao gồm phân tích về hệ thống tư pháp, tổ chức chính quyền, và ảnh hưởng của văn hóa Pháp đến Việt Nam. Hội thảo khoa học cũng đề cập đến các chính sách thời Pháp thuộc và sự kết hợp giữa pháp luật truyền thống và hiện đại.

II. Giao lưu tiếp biến văn hóa thời Pháp thuộc

Quá trình giao lưu tiếp biến văn hóa giữa Việt Nam và Pháp trong thời kỳ thuộc địa đã tạo ra những thay đổi sâu sắc trong đời sống văn hóa, chính trị, và pháp lý của Việt Nam. Văn hóa Việt Nam đã tiếp thu nhiều yếu tố từ văn hóa Pháp, đồng thời vẫn giữ được bản sắc dân tộc. Thời Pháp thuộc là giai đoạn mà sự giao thoa văn hóa Đông-Tây diễn ra mạnh mẽ, tạo nên những chuyển biến quan trọng trong lịch sử Việt Nam.

2.1. Ảnh hưởng của văn hóa Pháp

Văn hóa Pháp đã ảnh hưởng sâu sắc đến văn hóa Việt Nam thông qua các hình thức như giáo dục, nghệ thuật, và pháp luật. Sự du nhập của tư tưởng dân chủ và pháp quyền từ Pháp đã thúc đẩy quá trình hiện đại hóa hệ thống pháp lý Việt Nam. Thời Pháp thuộc cũng chứng kiến sự ra đời của nhiều thiết chế pháp luật mới, kết hợp giữa truyền thống và hiện đại.

2.2. Sự kết hợp văn hóa Đông Tây

Quá trình giao lưu tiếp biến văn hóa đã tạo ra sự kết hợp độc đáo giữa văn hóa Đông Á và văn hóa phương Tây. Văn hóa Việt Nam đã tiếp thu những yếu tố tiến bộ từ Pháp, đồng thời vẫn duy trì được các giá trị truyền thống. Sự kết hợp này không chỉ thể hiện trong đời sống văn hóa mà còn trong các chính sách và hệ thống pháp luật thời kỳ này.

III. Chính trị và pháp lý thời Pháp thuộc

Chính trị Việt Nam và pháp lý Việt Nam thời Pháp thuộc đã trải qua nhiều thay đổi lớn, chịu ảnh hưởng sâu sắc từ chính sách cai trị của thực dân Pháp. Thời Pháp thuộc là giai đoạn mà hệ thống pháp luật Việt Nam được hiện đại hóa, đồng thời vẫn giữ lại nhiều yếu tố truyền thống. Chính sách thời Pháp thuộc đã tạo ra sự kết hợp giữa yếu tố tư sản và phong kiến, tạo nên một hệ thống pháp luật độc đáo.

3.1. Hệ thống pháp luật thời Pháp thuộc

Pháp luật thời Pháp thuộc là sự kết hợp giữa pháp lý phương Tây và pháp lý truyền thống Việt Nam. Hệ thống tư pháp và tố tụng được cải cách theo mô hình của Pháp, đồng thời vẫn giữ lại các yếu tố phong kiến. Thời Pháp thuộc cũng chứng kiến sự ra đời của nhiều bộ luật mới, như Dân luật Bắc Kỳ, kết hợp giữa pháp lý Đông và Tây.

3.2. Chính sách cai trị của Pháp

Chính sách thời Pháp thuộc của Pháp tập trung vào việc chia để trị và áp dụng các biện pháp cai trị phù hợp với từng vùng miền. Thời Pháp thuộc cũng chứng kiến sự tồn tại song song của hai hệ thống chính quyền: chính quyền Pháp và chính quyền Nam triều. Sự kết hợp giữa yếu tố truyền thống và hiện đại trong chính sách cai trị đã tạo nên một hệ thống pháp luật phức tạp nhưng hiệu quả.

Nội dung chính

Nghiên cứu Giao lưu và Tiếp biến Văn hóa Chính trị – Pháp lý ở Việt Nam Thời kỳ Pháp thuộc (1884–1945): Di sản Thể chế và Bài học Cải cách Hiện đại

---

Tóm tắt nghiên cứu (Research Summary)

• Câu hỏi nghiên cứu chính: Quá trình tiếp xúc, cưỡng bức và chọn lọc thể chế giữa văn minh pháp lý phương Tây (Cộng hòa Pháp) và hệ thống chính trị – pháp luật truyền thống Á Đông (triều Nguyễn) tại Việt Nam giai đoạn 1884–1945 đã diễn ra theo cơ chế nào, và sự tích hợp này để lại những biến đổi cấu trúc căn bản gì cho nền hành chính – tư pháp Việt Nam?
• Phương pháp luận: Nghiên cứu sử dụng phương pháp liên ngành kết hợp giữa Sử học pháp lý (Legal History), Luật học so sánh (Comparative Law) và Xã hội học pháp luật (Sociology of Law). Nguồn dữ liệu sơ cấp dựa trên hệ thống văn bản quy phạm thời thuộc địa (Hiệp ước bảo hộ, Sắc lệnh Toàn quyền, Dụ Nam triều, các bộ Dân luật, Hình luật, Tố tụng) cùng tư liệu lưu trữ hành chính quốc gia.
• Phát hiện cốt lõi: Nghiên cứu xác định thời kỳ Pháp thuộc đã tạo ra bước ngoặt đứt gãy và tái cấu trúc sâu sắc: thiết lập mô hình nhị nguyên thể chế (chính quyền thực dân bảo hộ song hành cùng chính quyền phong kiến bù nhìn); chuyển dịch từ hệ thống pháp luật tổng hợp định hướng Nho giáo sang hệ thống pháp luật phân ngành theo truyền thống Civil Law (Châu Âu lục địa); lần đầu tiên hình thành thiết chế tư pháp – tòa án độc lập tương đối với hành pháp và du nhập các chế định quyền dân sự hiện đại.
• Hàm ý thực tiễn: Làm sáng tỏ quy luật dung hợp giữa yếu tố nội sinh và ngoại sinh trong lịch sử pháp quyền, cung cấp căn cứ khoa học và bài học kinh nghiệm sâu sắc cho công cuộc xây dựng, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong thời kỳ hội nhập quốc tế toàn diện.

---

Bối cảnh và tầm quan trọng (Context & Significance)

1. Bối cảnh lịch sử và thực trạng tri thức

Trước năm 1884, nền văn hóa chính trị – pháp lý Đại Nam vận hành dựa trên cơ tầng văn hóa bản địa Đông Nam Á kết hợp sâu sắc với mô hình pháp luật hướng Nho của không gian văn hóa Đông Á. Hệ thống pháp luật phong kiến (tiêu biểu là Hoàng Việt luật lệ thời Nguyễn) mang tính chất dung hợp "hình sự hóa mọi quan hệ xã hội", chưa phân định rạch ròi giữa luật nội dung và luật thủ tục, giữa thẩm quyền hành chính và thẩm quyền xét xử.

Sự xâm lược và áp đặt ách thống trị của thực dân Pháp sau các Hiệp ước 1883 (Quý Mùi) và 1884 (Giáp Thân) đã đặt nền văn hóa Đại Nam trước thử thách sống còn: đối mặt trực tiếp với nền văn minh công nghiệp phương Tây mang tư tưởng duy lý Khai sáng (Enlightenment) cùng hệ thống pháp lý tư sản phát triển cao (tiêu biểu là Bộ luật Dân sự Napoléon 1804).

2. Khoảng trống nghiên cứu (Research Gap)

Trước đây, các công trình lịch sử thường tiếp cận thời kỳ Pháp thuộc dưới lăng kính đấu tranh giai cấp và phê phán chính sách áp bức, bóc lột thực dân. Tuy nhiên, khoảng trống nghiên cứu lớn nằm ở việc:

• Chưa đánh giá toàn diện cơ chế tiếp biến văn hóa chính trị – pháp lý dưới góc độ khoa học lập pháp và quản trị công.
• Thiếu các phân tích mang tính hệ thống về kỹ thuật lập pháp, cấu trúc nguồn luật và quá trình "bản địa hóa" các chế định pháp lý phương Tây vào xã hội Việt Nam truyền thống.

3. Tính thời sự và tác động tiềm năng

Trong kỷ nguyên toàn cầu hóa hiện nay, Việt Nam đang đối mặt với yêu cầu cải cách thể chế và hội nhập sâu rộng với các chuẩn mực pháp lý quốc tế. Việc soi chiếu lại tiến trình giao lưu tiếp biến lịch sử (1884–1945) mang ý nghĩa cấp thiết, giúp các nhà lập pháp nhận thức rõ quy luật vận động của văn hóa pháp lý, nhận diện những giá trị truyền thống cần bảo tồn cũng như phương thức tiếp thu tinh hoa pháp lý thế giới một cách chủ động và bền vững.

---

Phương pháp tiếp cận và Phương pháp luận (Methodology & Approach)

Nghiên cứu được thiết kế trên nền tảng phương pháp luận khoa học chặt chẽ, kết hợp hài hòa giữa tiếp cận lịch sử cụ thể và phân tích chuẩn tắc quy phạm.

1. Thiết kế nghiên cứu (Research Design)

Nghiên cứu triển khai phương pháp phân tích chuẩn tắc quy phạm (Normative Legal Analysis) phối hợp cùng phương pháp phân tích so sánh lịch sử (Historical-Comparative Method). Khung phân tích tập trung vào 3 trục chính:

1. Trục quyền lực nhà nước: Sự phân chia quyền lực, cấu trúc bộ máy hành chính từ trung ương (Liên bang Đông Dương) đến địa phương (kỳ, tỉnh, phủ/huyện, làng xã).
2. Trục nguồn luật và kỹ thuật lập pháp: Cấu trúc văn bản pháp luật, phân loại ngành luật, việc áp dụng các khái niệm pháp lý trừu tượng.
3. Trục thiết chế tư pháp – tố tụng: Tổ chức hệ thống tòa án, trình tự xét xử, phân định thẩm quyền và các nguyên tắc tư pháp hiện đại.

2. Phương pháp thu thập và xử lý dữ liệu

• Nguồn dữ liệu thành văn cấp một (Primary Normative Sources): Khảo cứu toàn diện các văn bản quy phạm gốc ban hành từ năm 1884 đến năm 1945, bao gồm:
  • Các Sắc lệnh của Tổng thống Pháp và Nghị định của Toàn quyền Đông Dương.
  • Các Bộ luật canh tân của Nam triều: Bắc Kỳ pháp viện biên chế (1921), Bộ Dân luật Bắc Kỳ (1931), Hoàng Việt Trung Kỳ hình luật (1933), Hoàng Việt Trung Kỳ hộ luật (1936), Trung Kỳ pháp viện biên chế (1942).
  • Văn kiện, Châu bản, Dụ của triều đình nhà Nguyễn và tài liệu Hương ước cải lương tại các vùng nông thôn.
• Phương pháp so sánh luật học: Đối chiếu các chế định cụ thể trong Bộ luật Dân sự Pháp (Code Civil 1804) với các bộ Dân luật được ban hành tại Bắc Kỳ và Trung Kỳ nhằm đo lường mức độ tiếp thu, sửa đổi và dung hợp phong tục tập quán bản địa.

3. Tính hợp lệ và độ tin cậy khoa học (Validity & Reliability)

Tính chuẩn xác của nghiên cứu được đảm bảo thông qua kỹ thuật đối chiếu chéo (cross-referencing) giữa văn bản pháp quy thực dân, sử liệu hành chính của Nam triều và các hồ sơ lưu trữ án từ thực tế. Việc thẩm định được củng cố bởi các công trình nghiên cứu kinh điển về pháp chế sử của các học giả tiền bối (Vũ Văn Mẫu, Vũ Quốc Thông, Nguyễn Thế Anh) cùng các ấn phẩm khoa học đương đại của Trường Đại học Luật Hà Nội và Đại học Quốc gia Hà Nội.

---

Phát hiện chính của nghiên cứu (Key Findings)

Từ quá trình khảo sát và phân tích hệ thống tư liệu, nghiên cứu rút ra 4 phát hiện căn bản:

1. Sự hình thành cấu trúc nhị nguyên thể chế và chính sách "chia để trị"

Nghiên cứu chỉ ra rằng người Pháp đã thiết lập một hệ thống quản trị đặc thù:

• Tập trung quyền lực tối cao: Toàn quyền Đông Dương nắm toàn bộ quyền lập quy, hành chính, quân sự và kiểm soát tư pháp, chịu sự quản lý trực tiếp từ Bộ Thuộc địa Pháp.
• Chia cắt địa chính trị: Phân chia Việt Nam thành ba xứ với ba quy chế pháp lý khác nhau: Nam Kỳ (thuộc địa – cai trị trực tiếp, áp dụng toàn bộ luật Pháp), Trung Kỳ (bảo hộ – duy trì triều đình Huế dưới sự giám sát của Khâm sứ), Bắc Kỳ (nửa bảo hộ – Thống sứ trực tiếp nắm quyền, quan lại Nam triều chỉ đóng vai trò thừa hành).
• Vô hiệu hóa quyền lực nguyên thủ truyền thống: Vua Nguyễn từ vị thế nắm giữ vương quyền và thần quyền tuyệt đối chuyển thành biểu tượng bù nhìn, mất hoàn toàn quyền ngoại giao, quân sự, tài chính; quyền lập pháp bị kiểm duyệt chặt chẽ bởi các viên chức thực dân.

2. Cuộc cách mạng kỹ thuật lập pháp và phân định ngành luật

Khác với mô hình pháp điển hóa truyền thống mang tính "hỗn hợp hình sự – dân sự – hành chính" thời phong kiến, dưới ảnh hưởng của kỹ thuật lập pháp phương Tây:

• Phân chia ngành luật rành mạch: Hệ thống pháp luật lần đầu tiên được tách biệt thành Luật Dân sự, Luật Hình sự, Luật Thương mại và các đạo luật Tố tụng chuyên biệt.
• Xác lập nguyên tắc pháp quyền tư sản: Các nguyên tắc tiến bộ được du nhập vào văn bản quy phạm, bao gồm: Nguyên tắc công bố luật, Nguyên tắc luật bất hồi tố, Nguyên tắc không được từ chối thụ lý vụ án, Nguyên tắc bình đẳng trước pháp luật, và Nguyên tắc bảo hộ quyền tư hữu tài sản.

3. Hiện tượng "lai ghép pháp lý" trong các Bộ Dân luật

Dân luật Bắc Kỳ (1931) và Hoàng Việt Trung Kỳ hộ luật (1936) là những minh chứng điển hình cho sự tiếp biến văn hóa pháp lý có chọn lọc:

• Tiếp thu pháp lý hiện đại: Du nhập các khái niệm pháp lý trừu tượng như tư cách pháp nhân, quốc tịch, hộ tịch, quyền sở hữu, vật quyền, nghĩa vụ dân sự, trái vụ và hợp đồng. Thủ tục kết hôn, ly hôn chuyển từ phạm vi điều chỉnh thuần túy gia tộc sang sự kiểm soát của cơ quan công quyền/tòa án.
• Bảo lưu sắc thái bản địa: Giữ gìn các chế định phong tục cốt lõi của người Việt như tài sản hương hỏa, kỷ điền, hậu điền, địa vị pháp lý của người vợ góa; bảo lưu một phần chế độ gia trưởng và trật tự thê thiếp nhằm tránh gây xáo trộn, đổ vỡ cấu trúc làng xã cổ truyền.

4. Thiết lập hệ thống tư pháp độc lập và ngạch chuyên nghiệp

• Tách bạch tư pháp khỏi hành pháp: Chấm dứt tình trạng "quan cai trị kiêm quan xét xử" ở cấp tỉnh và cấp kỳ. Thiết lập hệ thống Tòa án ba cấp: Tòa sơ cấp (huyện/phủ), Tòa đệ nhị cấp (tỉnh), Tòa đệ tam cấp (Thượng thẩm/Phúc thẩm).
• Du nhập các thiết chế tố tụng mới: Lần đầu tiên xuất hiện chức danh Thẩm phán chuyên trách, Công tố viên giữ quyền công tố, và Luật sư bào chữa tranh tụng tại tòa án – những yếu tố hoàn toàn vắng bóng trong tố tụng truyền thống.

---

Đóng góp khoa học và Ý nghĩa học thuật (Scientific Contributions)

Lĩnh vực đóng góp	Chi tiết nội dung khoa học
Đóng góp về Lý luận (Theoretical)	Bổ sung và làm sâu sắc thêm lý thuyết Tiếp biến văn hóa pháp lý (Legal Acculturation) trong bối cảnh các quốc gia thuộc địa phương Đông. Chứng minh rằng tiếp biến pháp luật không chỉ diễn ra theo chiều hướng áp đặt một chiều mà luôn có sự tự điều chỉnh, chống giữ và dung hợp của cơ tầng văn hóa bản địa.
Đổi mới Phương pháp (Methodological)	Đặt nền móng cho phương pháp tiếp cận đa tầng: kết hợp phân tích câu chữ quy phạm (dogmatic legal analysis) với phân tích bối cảnh kinh tế – xã hội – chính trị (contextual socio-legal analysis), khắc phục lối mòn nghiên cứu lịch sử sự kiện thuần túy.
Giá trị Thực tiễn (Practical & Policy)	Rút ra các bài học lịch sử về kỹ thuật lập pháp, quản trị công và xử lý mối quan hệ giữa "Luật quốc gia" và "Tập quán làng xã/Hương ước", phục vụ đắc lực cho chương trình cải cách tư pháp và phân cấp, phân quyền hiện nay.

---

Đối tượng thụ hưởng và Giá trị ứng dụng (Target Audience)

1. Giới nghiên cứu học thuật và Giảng viên Luật học:
   • Cung cấp nguồn tư liệu lịch sử pháp chế chuẩn mực và luận cứ khoa học để giảng dạy các môn học: Lịch sử Nhà nước và Pháp luật, Luật So sánh, Xã hội học Pháp luật, Văn hóa Pháp lý.
2. Nhà hoạch định chính sách và Chuyên gia lập pháp:
   • Tham khảo kinh nghiệm du nhập và chuyển hóa các quy chuẩn pháp lý quốc tế vào hệ thống văn bản pháp luật quốc gia; bài học về việc giữ gìn bản sắc văn hóa bản địa khi xây dựng Bộ luật Dân sự, Bộ luật Tố tụng.
3. Thẩm phán, Luật sư và Giới hành nghề tư pháp:
   • Thấu hiểu cội nguồn lịch sử hình thành của các nguyên tắc tố tụng, chế định tranh tụng và ngạch tư pháp độc lập tại Việt Nam, từ đó nâng cao văn hóa tranh tụng và đạo đức nghề nghiệp.

---

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

1. Phát hiện quan trọng nhất của nghiên cứu này là gì?

Trả lời: Đó là việc chỉ ra tính chất "lai ghép đặc thù" của hệ thống thể chế và pháp luật Việt Nam giai đoạn 1884–1945. Mặc dù là sản phẩm của công cuộc xâm lược thực dân, quá trình này đã tạo ra bước nhảy vọt hiện đại hóa: chuyển nền pháp lý truyền thống sang hệ thống phân ngành chuẩn mực Civil Law và đặt nền móng cho thiết chế tòa án độc lập.

2. Phương pháp tiếp cận của nghiên cứu có điểm gì khác biệt?

Trả lời: Nghiên cứu không dừng lại ở việc mô tả lịch sử chính trị mà đi sâu vào giải phẫu cấu trúc quy phạm (normative anatomy), so sánh đối chiếu trực tiếp giữa các điều luật canh tân của Nam triều với Bộ luật Napoléon của Pháp và Luật Gia Long truyền thống.

3. Các kết luận nghiên cứu có thể khái quát hóa (generalize) cho bối cảnh hiện nay không?

Trả lời: Hoàn toàn có thể. Quy luật về sự tương tác giữa "yếu tố ngoại sinh" (pháp luật quốc tế du nhập) và "yếu tố nội sinh" (truyền thống văn hóa, tập quán bản địa) được đúc kết từ thời kỳ Pháp thuộc chính là bài học kinh nghiệm trực tiếp cho Việt Nam trong quá trình hội nhập quốc tế và cải cách thể chế hiện đại.

4. Hướng nghiên cứu tiếp theo cần tập trung vào vấn đề gì?

Trả lời: Cần mở rộng khai thác hệ thống án lệ thực tế thời kỳ Pháp thuộc tại các Trung tâm Lưu trữ Quốc gia; nghiên cứu sâu về cơ chế thi hành án dân sự – thương sự và tác động thực tế của Hương ước cải lương đối với cấu trúc xã hội nông thôn.

5. Nghiên cứu này mang lại gợi mở gì cho công cuộc cải cách tư pháp hiện nay?

Trả lời: Gợi mở bài học về việc phân tách rõ ràng giữa thẩm quyền quản trị hành chính và thẩm quyền xét xử tư pháp; nâng cao tính độc lập của thẩm phán; đồng thời chú trọng hài hòa hóa giữa luật thực định hiện đại với các giá trị đạo đức, tập quán tốt đẹp của dân tộc.

---

Kết luận (Conclusion)

Giai đoạn 1884–1945 là một chương đầy biến động nhưng mang tính bản lề trong lịch sử nhà nước và pháp luật Việt Nam. Nghiên cứu khẳng định rằng tiến trình giao lưu, tiếp biến văn hóa chính trị – pháp lý thời kỳ Pháp thuộc – dù khởi đầu từ sự áp đặt thực dân – đã mở đường cho quá trình hiện đại hóa thể chế, đưa nền pháp lý Việt Nam bước vào quỹ đạo của văn minh pháp lý thế giới.

Di sản từ cuộc tiếp biến này để lại những bài học vô giá về bản lĩnh văn hóa, nghệ thuật chọn lọc và kỹ thuật lập pháp. Đây chính là điểm tựa tri thức quan trọng để Việt Nam tiếp tục đẩy mạnh công cuộc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, hội nhập quốc tế sâu rộng mà vẫn giữ vững độc lập, chủ quyền và bản sắc dân tộc.

[!TIP] Để tra cứu toàn văn các tham luận chuyên đề và tư liệu lưu trữ liên quan đến Hội thảo, quý độc giả và các nhà nghiên cứu có thể tham khảo Kỷ yếu khoa học chính thức được lưu trữ tại Thư viện Trường Đại học Luật Hà Nội và Trung tâm Lưu trữ Quốc gia.

Trích đoạn nội dung tài liệu

BỘ T¯ PHÁP TR¯ỜNG ẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI KHOA PHAP LUẬT HANH CHÍNH - NHÀ N¯ỚC GIAO L¯U, TIẾP BIEN VAN HOÁ CHÍNH TRI - PHAP LY Ở VIET NAM THỜI KÌ PHÁP THUỘC Hà Nội, 29/9/2021 CHUONG TRÌNH HOI THẢO KHOA HỌC CAP KHOA “Giao l°u, tiếp biến van hóa chính tri- pháp ly ở Việt Nam thoi kì Pháp thuộc” Hà Nội ngày 29 thang 9 nm 2021 Thời gian Nội dung Thực hiện §h00-§hl5 | Dang ky ạibiểu Ban Tổ chức 8h15—8h25 | Giới thiệu ại biểu Ban Tổ chức 8h25-8h30 | Phátbiêu khai mạc Hội thao Tr°ởng Ban t6 chức Phiên I x St `". Trần Hồng Nhung Tông quan về giao l°u, tiêp biên vn hoá chính tn - ` ne HÀ 8h30 - 8h40 pháp ly thời kì Pháp thuộc (1884-1945) Kiva PL Hành chính — Nha Ạ HS dee calc! cỗ SURE. 1 | ThS, ậu Công Hiệp Sh40-gh50 | Pháp Sự uthuộc nhập tur t°ởng dân chủ vào Viet Nam thời kỳ |) x ; „PL, Hành chính — Nhà n°ớc ¬. ke ¬ OR LAL TS.

Truong Thi Bich Hanh Sh50 —9h00 ttt aekam boi cảnh chính trị, xã hội ở Nam Th°ờng Dai học KHXH&NV — TÔ ại học Quốc gia Ha Nội 9h00— 10h00 Thảo luận 10h00— 10h20 Nhi giải lao Phiên H eo Ắ we 1z 4 a. Trần Thị Hoa 1020 10m0 | pháp Dat lust Bec KF sự kếchẹp giữa pháp ty AONE và | Fo lý ph°¡ng Tây : PE. Hint chin — Nhà nuoc ThS. Dang Ngoc Ha 10h30 — 10h40 Hoàng Việt Trung kì hộ luật và sự giao thoa vn hóa | Viện Viét Nam hoc va Khoa hoc pháp luật d°ới thoi Pháp thuộc phat triển, ại học Quốc gia Ha Nội 10h40- 10050 | HỆ thông t° pháp tô tụng Việt Nam thời thuộc Pháp | TS.

Hà Thị Lan Ph°¡ng (1884-1945) Khoa PL Hanh chinh—NN 10h50— 11h30 Thao luan 11h30-11h35 | Phat biéu két thiic Hội thao Tr°ởng Ban tô chức PHÒNG QLKH&TSTC LANH ẠO DON VỊ (Ký và ghi rõ họ tên) (Ký và ghi rõ họ tên) MỤC LỤC KỶ YÊU HỘI THẢO GIAO L¯U, TIẾP BIEN VN HOÁ CHÍNH TRI - PHÁP LY Ở VIỆT NAM THỜI KỲ PHÁP THUỘC Hà Nội, ngày 29 tháng 09 nm 2021 STT Tên báo cáo Trang 1 | Tổng quan về giao l°u, tiếp biến vn hóa chính trị- pháp lí thời kì Pháp thuộc (1884-1945) TS. Tran Hong Nhung Khoa PL Hanh chính — Nhà n°ớc 2 | Sự giao l°u, tiếp biến trong tô chức chính quyền ở Việt Nam thời Pháp thuộc — Những kinh nghiệm cho tô chức bộ máy nhà n°ớc ở nhà n°ớc ta hiện nay ThS. Nguyễn Thị Hong Thuy '6 Khoa PL Hành chính — Nhà n°ớc 3 | Dia vị pháp lý của nguyên thủ quốc gia trong nhà n°ớc Việt Nam thời kì Pháp thuộc ThS. Nguyễn Thị Quỳnh Trang 3! Khoa PL Hanh chính — Nhà n°ớc 4 | Hệ thống t° pháp tố tụng Việt Nam thời Pháp thuộc (1884-1945) TS.

Hà Thị Lan Ph°¡ng | 39 Khoa PL Hành chính — Nhà n°ớc 5 | Hệ thống toà án thời kì Pháp thuộc và sự ảnh h°ởng ến hệ thống toà án ở Việt Nam hiện nay ThS. Nguyễn Thị Quang ức 3 Khoa PL Hành chính — Nhà n°ớc 6_ | Sự du nhập t° t°ởng dân chủ vào Việt Nam thời Pháp thuộc ThS. ậu Công Hiép| 66 Khoa PL Hành chính — Nhà n°ớc 7 | ảng Lập hiến trong bối cảnh chính trị, xã hội Nam Ky thời thuộc ịa 1S. Tr°¡ng Thị Bích Hạnh 78 Truong ại học Khoa hoc Xã hội và Nhân vn, DHOGHN 8 | C¡ chế quản lý ất ai ô thị ở Việt Nam thời kì Pháp thuộc qua tai liệu l°u trữ.

Nguyên Thi Binh 72 Khoa Lịch su, Tr°ờng Dai học Khoa hoc xã hội va Nhân vn 9| Giao l°u vn hoá pháp luật Việt Nam thời kì Pháp thuộc thông qua các hình thức vn bản pháp luật. Trần Thị Hoa| 102 ThS. Nguyễn Thi Khánh Huyền Khoa PL Hành chính — Nhà n°ớc 10 | H°¡ng °ớc cải l°¡ng và việc quản lý làng xã ng°ời Việt của chính quyền thực dân Pháp ở Việt Nam TS. ịnh Vn Viễn |“ Tr°ởng ại học Hoa L° 11 | “Dân luật Bắc Ky” sự kết hợp giữa pháp lý A ông và pháp lý ph°¡ng Tây.

Tran Thị Hoa| 124 Khoa PL Hành chính — Nhà n°ớc 12 | Hoàng Việt Trung kỳ hộ luật và sự giao thoa vn hoá pháp luật d°ới thời Pháp thuộc ThS. ặng Ngoc Ha a Viện Việt Nam học va Khoa hoc phát triển, ại học Quốc gia Hà Nội 13_ | Sự kết hợp yếu tố t° sản và phong kiến trong chế ịnh hôn nhân và gia ình qua Hoàng Việt Trung kì hộ luật. Phạm Thị Thu Hién 3 Khoa PL Hành chính — Nhà n°ớc 14 | Chế ịnh thừa kế trong bộ Dân luật Bắc kỳ 1931. Nguyễn Thị Khánh Huyền | 164 Khoa PL Hành chính — Nhà n°ớc TO BỘ MON LICH SỬ NHÀ N¯ỚC VÀ PHÁP LUẬT KHOA PHAP LUẬT HANH CHÍNH - NHÀ N¯ỚC Trân trọng Cảm ¡n! TONG QUAN VE GIAO L¯U, TIẾP BIEN VAN HÓA CHÍNH TRỊ- PHÁP LY O VIET NAM THOI Ki PHAP THUOC (1884-1945) TS.

Tran Hong Nhung Khoa PL Hành chinh- Nha n°ớc Tr°ờng Dai học Luật Ha Nội Tóm tắt: Bài viết trên c¡ cở luận bàn về khái niệm giao l°u tiếp biến vn hóa chỉ ra những biểu hiện cụ thé của quá trình giao l°u, tiếp biến vn hóa trên khía cạnh chính trị- pháp lí ở Việt Nam thời kì Pháp thuộc. Trong h¡n 80 nm, vn hóa ph°¡ng Tay nói chung và van hóa chính trị- pháp lí ph°¡ng Tay nói riêng ã có sự ảnh h°ởng mạnh mẽ ến vn hóa Việt Nam °a ến những chuyển biến toàn diện trên nhiều l)nh vực. Những chuyền biến về nhà n°ớc và pháp luật thời kì này ặt nền tảng cho những b°ớc phát triển của nhà n°ớc và pháp luật Việt Nam trong các giai oạn tiếp theo. Từ khóa: Giao l°u, tiếp biến vn hóa chính trị- pháp lý; thời kì Pháp thuộc Giao l°u và tiếp biến vn hóa là một quy luật trong sự vận ộng và phát triển vn hóa của các dân tộc.

Hiện t°ợng này xảy ra khi những nhóm ng°ời có vn hóa khác nhau giao l°u, tiếp xúc với nhau tạo nên sự tiếp thu, biến ổi những yếu tố vn hóa du nhập từ bên ngoài thành những yếu tố vn hóa tộc ng°ời. Giao l°u vn hóa tạo nên sự dung hop, tổng hợp và tích hợp vn hóa ở các cộng ồng. Ở ó có sự kết hợp giữa các yếu tố nội sinh với yếu tố ngoại sinh tạo nên sự phát triển vn hóa phong phú, a dạng và tiễn bộ h¡n. Chính nhờ sự giao l°u vn hóa mà các nền vn hóa và các tộc ng°ời mới có thêm các nguồn lực ngoại sinh dé tự iều chỉnh, cách tân, phát triển.

Nếu tồn tại biệt lập, không giao l°u vn hóa với bên ngoài, các nền vn hóa và các tộc ng°ời chng những không thé phát triển mà còn có nguy c¡ suy thoái, vì các iều kiện ịa ly tự nhiên của vùng c° trú tất yếu sẽ biến ôi, suy thoái sau một thời gian dai bị con ng°ời khai thác. ó là tác dụng tích cực của sự giao l°u vn hóa. Tuy nhiên, sự giao l°u và tiếp biến vn hóa cing có mặt tiêu cực của nó. Vì có tác ộng làm biến ổi vn hóa tộc ng°ời, nên ở mức ộ cao nhất, sự giao l°u va tiép biến vn hóa cing có thé dẫn tới sự ồng hóa vn hóa, làm tiêu vong nên van hóa của tộc ng°ời.

Nguy c¡ này ặc biệt rõ ràng khi những yếu tô vn hóa mới du nhập i cùng với chủ nhân của chúng là một số l°ợng i dân áp ảo, có tiềm lực vn hóa, kinh tế và quân sự mạnh. Khi ó, sự giao l°u và tiếp bién vn hóa c°ỡng bức ối với nền vn hóa và các tộc ng°ời chủ thể vn hóa bản ịa là khó tránh. Vì vậy, ể có thể giao l°u tiếp biên vn hóa mà không bị diệt vong vn hóa, các nên vn hóa và các tộc ng°ời cân phải có sức mạnh vn hóa nội tại, ồng thời phải có khả nng chọn lọc, chuyên hóa những yếu tố vn hóa mới du nhập dé bồi bổ cho sức mạnh vn hóa nội tại của mình. Quá trình giao l°u tiếp biến vn hóa th°ờng diễn ra theo hai hình thức: Hình thức tự nguyện: Thông qua các hoạt ộng nh° buôn bán, du lịch, hôn nhân.

qua ó các giá trị vn hóa °ợc trao ối trên tinh thần tự nguyện. Hình thức c°ỡng bức: th°ờng gắn liền với các cuộc chiến tranh xâm l°ợc, thôn tính ất ai và ồng hóa vn hóa của một quốc gia này ối với một quốc gia khác. Tuy nhiên, trên thực tế, sự phân ịnh giữa các hình thức này nhiều khi không thuần nhất. Có khi trong cái vỏ bọc tự nguyện lại có những yếu tố mang tính áp ặt, c°ỡng bức.

Hoặc trong quá trình bị c°ỡng bức vn hóa, vẫn có những yếu tố tiếp nhận mang tính tự nguyện. Trong quá trình phát triển của lịch sử dân tộc, trên ph°¡ng diện vn hóa nói chung và ph°¡ng diện vn hóa chính tri- pháp lí nói riêng, Việt Nam ã có những cuộc tiếp xúc và giao l°u với các nền vn hóa ph°¡ng ông và ph°¡ng Tây bằng những con °ờng và hình thức khác nhau. Cùng với sự hình thành các yếu tố vn hóa bản ịa, giao l°u và tiếp biến với vn hóa ông - Tây ã trở thành ộng lực to lớn cho sự biến ổi, phát triển và làm nên những sắc thái riêng của nền vn hóa chính trị- pháp lí Việt Nam. Khái quát về giao l°u, tiếp biến vn hóa chính trị- pháp lí tr°ớc thời kì Pháp thuộc.

Việt Nam về ịa lý thuộc khu vực ông Nam A. Về ph°¡ng diện ịa - vn hoá, thời tiền sử và s¡ sử, Việt Nam thuộc c¡ tầng vn hoá ông Nam Á bản ịa với ặc tr°ng kinh tế lúa n°ớc và kết cau xóm làng mang ậm tinh cộng ồng; với những nghi lễ phon thực; với tín ng°ỡng vật linh, thờ cing nữ than; với tập quán tôn trọng phụ nữ trong gia ình và xã hội; với kết cấu gia ình nhỏ t°¡ng ối bình ng và cởi mở. Khoảng nửa cuối thiên kỉ I TCN, nhà n°ớc ầu tiên ở Việt Nam ra ời sớm trên nền tảng chế ộ t° hữu chậm phát triển và sự phân hoá xã hội ch°a sâu sắc do yêu cầu của công cuộc trị thuỷ - thuỷ lợi và chống ngoại xâm. ó là một nhà n°ớc và pháp luật s¡ khai còn ậm tàn d° truyền thống của xã hội thị tộc bộ lạc.

Ngay sau ó, từ cuối thé ki II TCN ến nm 938, cộng ồng c° dân Việt bị phong kiến Trung Quốc thống trị hầu nh° liên tục trong h¡n m°ời thế kỉ.