Luận văn thạc sĩ: Sử dụng di sản Hoàng Thành Thăng Long trong dạy học lịch sử Việt Nam lớp 10

Luận văn thạc sĩ giáo dục phân tích lịch sử sử dụng di sản hoàng thành thăng long trong dạy học lịch sử việt nam lớp 10 trường trung, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất

• Tác giả: Lại Thị Lan Anh
• Người hướng dẫn: TS. Hoàng Thanh Tú
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Sư phạm lịch sử
• Đề tài: Sử dụng di sản Hoàng Thành Thăng Long trong dạy học lịch sử lớp 10 tại trường Nguyễn Bính
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC BIỂU ĐỒ
• MỞ ĐẦU
• Lý do chọn đề tài
• Lịch sử nghiên cứu vấn đề
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu
• Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
• Giả thuyết khoa học
• Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
• Cấu trúc luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC SỬ DỤNG DI SẢN VĂN HÓA TRONG DẠY HỌC MÔN LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
• 1.1. Khái niệm về di sản văn hóa
• 1.2. Đặc điểm của di sản văn hóa Việt Nam
• 1.3. Phân loại di sản
• 1.4. Vai trò của việc sử dụng di sản văn hóa trong dạy học Lịch sử Việt Nam lớp 10 ở trường phổ thông
• 1.5. Cơ sở thực tiễn
• 1.5.1. Thực trạng sử dụng di sản văn hóa trong dạy học Lịch sử dân tộc
• 1.5.2. Thực trạng sử dụng di sản Hoàng thành Thăng Long trong dạy học Lịch sử Việt Nam lớp 10
• 1.6. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: CÁC BIỆN PHÁP SỬ DỤNG DI SẢN HOÀNG THÀNH THĂNG LONG TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM LỚP 10 TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG NGUYỄN BÍNH, HUYỆN VỤ BẢN TỈNH NAM ĐỊNH. THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 2.1. Vị trí, mục tiêu, nội dung chương trình lịch sử Việt Nam lớp 10 – chương trình chuẩn ở trường Trung học Phổ thông
• 2.2. Khảo sát nguồn tài liệu ở di sản Hoàng Thành Thăng Long cần và có thể sử dụng trong dạy học Lịch sử Việt Nam lớp 10 trường trung học phổ thông
• 2.2.1. Giới thiệu chung về khu trung tâm di sản Hoàng thành Thăng Long
• 2.2.2. Một số nội dung tài liệu ở di sản Hoàng Thành Thăng Long có thể sử dụng trong dạy học Lịch sử Việt Nam lớp 10 trường trung học phổ thông
• 2.3. Những nguyên tắc sử dụng di sản Hoàng thành Thăng Long trong dạy học lịch sử ở trường Trung học Phổ thông
• 2.3.1. Khai thác tính trực quan sinh động của di sản Hoàng thành Thăng Long
• 2.3.2. Đảm bảo tính khoa học, sư phạm
• 2.3.3. Phát huy tính tích cực trong nhận thức của học sinh
• 2.4. Các biện pháp sử dụng di sản Hoàng thành Thăng Long trong dạy học Lịch sử lớp 10 ở trường Trung học phổ thông Nguyễn Bính, huyện Vụ Bản tỉnh Nam Định
• 2.4.1. Sử dụng di sản Hoàng thành Thăng Long để tạo biểu tượng về các sự kiện lịch sử cơ bản
• 2.4.2. Sử dụng di sản Hoàng thành Thăng Long để tiến hành tổ chức thảo luận nhóm
• 2.4.3. Sử dụng di sản Hoàng thành Thăng Long để tiến hành dạy học dự án
• 2.5. Thực nghiệm sư phạm
• 2.5.1. Mục đích thực nghiệm
• 2.5.2. Đối tượng và địa bàn thực nghiệm
• 2.5.3. Nội dung và phương pháp thực nghiệm
• 2.5.4. Phân tích kết quả thực nghiệm
• 2.6. Tiểu kết chương 2
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Khái niệm về di sản văn hóa

Di sản văn hóa là những giá trị vật chất và tinh thần mà các thế hệ trước để lại cho thế hệ sau. Theo nghĩa Hán Việt, 'di' có nghĩa là để lại, còn 'sản' là tài sản. Di sản văn hóa không chỉ bao gồm các công trình kiến trúc, di tích lịch sử mà còn là những giá trị văn hóa, phong tục tập quán của các dân tộc. Việc hiểu rõ về di sản văn hóa giúp học sinh nhận thức được tầm quan trọng của nó trong việc hình thành bản sắc văn hóa dân tộc. Đặc biệt, di sản văn hóa còn là nguồn tư liệu phong phú cho việc dạy học lịch sử, giúp học sinh có cái nhìn sâu sắc hơn về quá khứ. Như Chủ tịch Hồ Chí Minh đã từng nói, văn hóa là tổng hợp của mọi phương thức sinh hoạt mà con người đã sáng tạo ra nhằm đáp ứng nhu cầu đời sống. Việc sử dụng di sản văn hóa trong dạy học không chỉ giúp học sinh tiếp cận kiến thức một cách sinh động mà còn khơi dậy lòng tự hào về lịch sử dân tộc.

II. Vai trò của di sản Hoàng Thành Thăng Long trong dạy học lịch sử

Di sản Hoàng Thành Thăng Long là một trong những di sản văn hóa quan trọng của Việt Nam, được UNESCO công nhận là di sản thế giới. Việc sử dụng di sản Hoàng Thành Thăng Long trong dạy học lịch sử lớp 10 tại trường Nguyễn Bính không chỉ giúp học sinh hiểu rõ hơn về lịch sử dân tộc mà còn tạo ra môi trường học tập tích cực. Giáo viên lịch sử có thể khai thác các tài liệu từ di sản này để tổ chức các hoạt động học tập như thảo luận nhóm, học tập trải nghiệm. Điều này không chỉ giúp học sinh phát triển kỹ năng nhận thức mà còn khuyến khích sự sáng tạo và chủ động trong việc tìm hiểu lịch sử. Hơn nữa, việc tích hợp di sản văn hóa vào giảng dạy còn giúp nâng cao chất lượng giáo dục, tạo ra những bài học sinh động và hấp dẫn hơn cho học sinh lớp 10.

III. Phương pháp sử dụng di sản trong dạy học

Để sử dụng hiệu quả di sản Hoàng Thành Thăng Long trong dạy học lịch sử, giáo viên cần áp dụng các phương pháp dạy học tích cực. Việc tổ chức các hoạt động học tập như học tập trải nghiệm, thảo luận nhóm hay dự án sẽ giúp học sinh không chỉ tiếp thu kiến thức mà còn phát triển kỹ năng làm việc nhóm và kỹ năng giao tiếp. Giáo viên có thể sử dụng các tài liệu từ di sản để tạo ra các bài học phong phú, giúp học sinh hình dung rõ hơn về các sự kiện lịch sử. Hơn nữa, việc khai thác tính trực quan của di sản văn hóa sẽ làm cho bài học trở nên sinh động và hấp dẫn hơn, từ đó nâng cao hiệu quả dạy học. Như vậy, việc tích hợp di sản văn hóa vào giảng dạy không chỉ mang lại lợi ích cho học sinh mà còn góp phần nâng cao chất lượng giáo dục lịch sử tại trường phổ thông.

IV. Thực trạng và giải pháp

Thực trạng sử dụng di sản Hoàng Thành Thăng Long trong dạy học lịch sử hiện nay còn nhiều hạn chế. Nhiều giáo viên chưa khai thác triệt để các tài liệu từ di sản này trong giảng dạy. Để khắc phục tình trạng này, cần có các giải pháp cụ thể như tổ chức các buổi tập huấn cho giáo viên về cách sử dụng di sản văn hóa trong dạy học. Đồng thời, cần tăng cường sự phối hợp giữa nhà trường và các cơ sở văn hóa để tạo điều kiện cho học sinh được tiếp cận với di sản văn hóa một cách thực tế. Việc này không chỉ giúp học sinh nâng cao nhận thức về lịch sử mà còn góp phần bảo tồn và phát huy giá trị của di sản văn hóa trong giáo dục.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thực trạng dạy và học môn Lịch sử trong trường trung học phổ thông đang đối diện với nhiều thách thức lớn về mức độ quan tâm của người học. Theo số liệu thống kê của Bộ Giáo dục và Đào tạo tại kỳ thi Trung học phổ thông Quốc gia năm 2015, chỉ có 15,3% thí sinh lựa chọn đăng ký môn Lịch sử, đây là tỷ lệ thấp nhất trong toàn bộ các môn thi tự chọn. Bước sang kỳ thi năm 2016, tại thành phố Hà Nội chỉ có 8.954 thí sinh trong tổng số 76.137 học sinh chọn môn thi này, chiếm gần 12%; trong khi tại Thành phố Hồ Chí Minh, con số này chỉ đạt 3.908 học sinh trong tổng số 55.615 thí sinh, tương đương khoảng 7%. Thực tế này cho thấy phương pháp giảng dạy truyền thuyết thụ động, nặng về truyền thụ kiến thức một chiều đang làm suy giảm động lực học tập của học sinh.

Nghiên cứu tập trung giải quyết bài toán đổi mới phương pháp dạy học thông qua việc khai thác giá trị di sản văn hóa vật thể và phi vật thể. Mục tiêu cụ thể của đề tài là hệ thống hóa nguồn tư liệu lịch sử tại Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long, xây dựng hệ thống nguyên tắc sư phạm và đề xuất quy trình tích hợp di sản vào dạy học phần Lịch sử Việt Nam lớp 10 chương trình chuẩn. Phạm vi nghiên cứu được triển khai khảo sát và thực nghiệm tại trường Trung học phổ thông Nguyễn Bính, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định trong năm học 2015 - 2016. Luận văn mang ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc, góp phần nâng cao mức độ hứng thú học tập của học sinh lên trên 80%, đồng thời thiết lập mô hình kết nối di sản với không gian lớp học phổ thông một cách hiệu quả.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên nền tảng lý thuyết hoạt động nhận thức và phát triển tư duy học sinh của các nhà tâm lý học giáo dục hàng đầu như Sácđacốp và M.Lexeep. Các công trình này khẳng định việc hình thành biểu tượng lịch sử chân thực thông qua tri giác trực quan là điều kiện tiên quyết để học sinh phát triển năng lực tư duy trừu tượng, phân tích bản chất và đánh giá quy luật lịch sử. Đồng thời, tác giả vận dụng hệ thống lý luận dạy học lịch sử hiện đại của Phan Ngọc Liên và Trần Văn Trị, kết hợp quy trình giáo dục trải nghiệm di sản trong nhà trường do Trung tâm Nghiên cứu và Phát huy giá trị di sản văn hóa khởi xướng.

Khung lý thuyết của đề tài xoay quanh 4 khái niệm cốt lõi:

• Di sản văn hóa: Toàn bộ các sản phẩm vật chất và tinh thần có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học được lưu truyền qua nhiều thế hệ theo Luật Di sản văn hóa năm 2001 (sửa đổi, bổ sung năm 2009).
• Di sản văn hóa vật thể: Bao gồm di tích lịch sử văn hóa, danh lam thắng cảnh, di vật, cổ vật và bảo vật quốc gia với hơn 40.000 di tích hiện có trên toàn quốc.
• Dạy học thông qua di sản: Phương thức tổ chức cho người học tương tác trực tiếp hoặc gián tiếp với các hiện vật, dấu tích quá khứ nhằm chiếm lĩnh tri thức và rèn luyện kỹ năng thực hành xã hội.
• Trực quan hóa lịch sử: Quá trình chuyển tải các sự kiện, nhân vật quá khứ thành hình ảnh, hiện vật, mô hình cụ thể giúp học sinh tránh tư duy hiện đại hóa lịch sử.

Mô hình nghiên cứu kế thừa các tiêu chí nổi bật toàn cầu số ii, iii và vi của UNESCO khi công nhận Hoàng thành Thăng Long là Di sản văn hóa thế giới vào năm 2010, minh chứng cho 13 thế kỷ liên tục là trung tâm quyền lực chính trị Đại Việt.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua khảo sát thực tế tại các trường trung học phổ thông trên địa bàn tỉnh Nam Định, Hà Nội, Hải Phòng và Thái Bình. Cỡ mẫu điều tra bao gồm 10 giáo viên giảng dạy môn Lịch sử và 110 học sinh khối 10. Phương pháp chọn mẫu được thực hiện theo nguyên tắc kết hợp chọn mẫu thuận tiện và chọn mẫu phân tầng nhằm phản ánh chính xác thực trạng dạy học tại các khu vực đô thị và nông thôn.

Phương pháp phân tích dữ liệu kết hợp định tính và định lượng được lựa chọn nhằm đo lường mức độ tương quan giữa phương pháp dạy học sử dụng di sản với kết quả học tập của học sinh. Việc phân tích định lượng dựa trên thống kê mô tả, kiểm định tỷ lệ phần trăm và so sánh độ lệch chuẩn điểm số giữa nhóm thực nghiệm và nhóm đối chứng. Timeline nghiên cứu được tiến hành theo 3 giai đoạn:

• Giai đoạn 1 (tháng 9/2015 đến tháng 12/2015): Tổng quan tài liệu, khảo sát thực trạng và xây dựng bộ công cụ bài dạy.
• Giai đoạn 2 (tháng 01/2016 đến tháng 3/2016): Tổ chức thực nghiệm sư phạm tại trường Trung học phổ thông Nguyễn Bính với quy mô 2 lớp đối chứng và thực nghiệm.
• Giai đoạn 3 (tháng 4/2016 đến tháng 5/2016): Xử lý số liệu, đánh giá hiệu quả và hoàn thiện các khuyến nghị sư phạm.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, kết quả điều tra thực trạng cho thấy sự chênh lệch lớn giữa nhận thức lý thuyết và thực tiễn triển khai. Có 77,2% giáo viên được hỏi khẳng định việc sử dụng di sản Hoàng thành Thăng Long trong dạy học Lịch sử 10 là cần thiết và rất cần thiết (trong đó 21,5% đánh giá rất cần thiết và 55,7% đánh giá cần thiết). Tuy nhiên, mức độ khai thác thực tế lại rất hạn chế: 100% học sinh chưa từng được tham gia các hoạt động đóng vai hướng dẫn viên du lịch, trò chơi lịch sử hay đọc sách nghiên cứu chuyên sâu về các di tích như Đoan Môn, thềm điện Kính Thiên hay khu khảo cổ 18 Hoàng Diệu. Hoạt động chủ yếu chỉ dừng lại ở việc hỏi đáp cơ bản (chiếm 56,4%) hoặc tìm hiểu kiến trúc qua ảnh tĩnh (chiếm 27,3%).

Thứ hai, nghiên cứu đã nhận diện chính xác các rào cản mang tính hệ thống. Có 63,5% giáo viên và 61,4% học sinh chỉ ra rằng sự thiếu thốn về trang thiết bị công nghệ thông tin, phòng học bộ môn và nguồn tranh ảnh trực quan là nguyên nhân hàng đầu. Thêm vào đó, 57,6% giáo viên gặp áp lực về phân phối thời gian tiết học, trong khi 34,5% giáo viên chưa có điều kiện tiếp cận các nguồn tư liệu khảo cổ chính thống. Về phía học sinh, 78,5% các em có thói quen khai thác thông tin từ mạng Internet nhưng hầu như không phục vụ cho nhiệm vụ học tập lịch sử do thiếu sự định hướng khoa học từ giáo viên.

Thứ ba, việc tích hợp nguồn tư liệu khảo cổ học tại Hoàng thành Thăng Long đã mang lại bước đột phá trong nhận thức bài học. Điển hình tại bài 18 về kinh tế thời Lý - Trần, việc khai thác cấu trúc tòa lâu đài nhiều gian tại hố khai quật B16 với diện tích xấp xỉ 1000 m2, hệ thống 40 ô móng trụ sỏi gia cố chân tảng cột dày trên dưới 1,00 m, bước gian rộng từ 5,80 m đến 6,00 m cùng hệ thống cống thoát nước xây gạch có kích thước 0,36 m x 0,20 m x 0,05 m đã giúp 100% học sinh hình dung trọn vẹn sự phát triển đỉnh cao của kỹ thuật xây dựng và quy mô kiến trúc cung đình Đại Việt.

Thứ tư, kết quả thực nghiệm sư phạm khẳng định tính ưu việt vượt trội của phương pháp mới. Lớp thực nghiệm áp dụng các biện pháp tạo biểu tượng lịch sử, thảo luận nhóm và dạy học dự án có tỷ lệ học sinh đạt điểm giỏi chiếm 32,5% và điểm khá chiếm 52,7% (tổng điểm khá giỏi đạt 85,2%). Trong khi đó, lớp đối chứng dạy theo phương pháp thuyết trình truyền thống chỉ đạt 11,2% điểm giỏi và 48,6% điểm khá (tổng điểm khá giỏi đạt 59,8%). Tỷ lệ học sinh trung bình và yếu ở lớp thực nghiệm giảm mạnh xuống còn 14,8%, thấp hơn 25,4% so với lớp đối chứng (40,2%).

Thảo luận kết quả

Sự vượt trội về kết quả học tập ở lớp thực nghiệm được lý giải bởi việc chuyển đổi vị thế của người học từ thụ động ghi nhớ sang chủ động khám phá tri thức. Khi được quan sát các hiện vật cụ thể như đồ gốm men trắng trang trí tiên nữ Apsara phong cách Chămpa, gạch in hình rồng hay ngói lá đề thời Lý, học sinh được kích hoạt tư duy liên môn giữa lịch sử, mỹ thuật và văn hóa. Dữ liệu thực nghiệm này có thể được trình bày rõ nét thông qua biểu đồ cột kép so sánh phân bố điểm kiểm tra giữa hai nhóm và bảng phân tích phương sai, cho thấy độ lệch chuẩn của lớp thực nghiệm thấp hơn, phản ánh sự đồng đều trong tiếp thu kiến thức của toàn lớp.

So sánh với các nghiên cứu thí điểm của Bộ Giáo dục và Đào tạo tại 7 tỉnh thành năm 2013, kết quả của luận văn đã cụ thể hóa quy trình sư phạm cho từng bài học cụ thể từ bài 16 đến bài 20 trong chương trình chuẩn. Phương pháp này giải quyết triệt để vấn đề trừu tượng hóa kiến thức, tạo ra môi trường học tập trực quan giúp học sinh ghi nhớ sự kiện sâu sắc mà không cần học vẹt, đồng thời khơi dậy niềm tự hào đối với di sản văn hóa dân tộc.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, xây dựng ngân hàng học liệu số hóa và thư viện ảnh chuyên đề về di sản Hoàng thành Thăng Long. Sở Giáo dục và Đào tạo phối hợp với Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long số hóa toàn bộ hệ thống bản vẽ kiến trúc, hình ảnh hiện vật đồ gốm, mô hình 3D các công trình Đoan Môn, thềm điện Kính Thiên và hố khai quật 18 Hoàng Diệu. Mục tiêu đạt 100% giáo viên lịch sử được tiếp cận kho tư liệu chuẩn hóa trước năm 2018.

Thứ hai, đa dạng hóa các hình thức tổ chức dạy học tích cực trong giờ học nội khóa. Giáo viên bộ môn cần áp dụng phương pháp dạy học dự án với các chủ đề như Hành trình di sản hay Bảo tồn Hoàng thành Thăng Long, tổ chức các buổi thảo luận nhóm và cho học sinh đóng vai hướng dẫn viên du lịch. Mục tiêu nâng tỷ lệ thời lượng dành cho học sinh tự học và tương tác lên ít nhất 40% trong mỗi tiết học lịch sử dân tộc.

Thứ ba, nâng cấp hệ thống cơ sở vật chất và thiết bị dạy học tại các trường trung học phổ thông. Ban giám hiệu trường Trung học phổ thông Nguyễn Bính và các trường trong khu vực cần ưu tiên đầu tư máy chiếu, màn hình tương tác và phòng học đa phương tiện. Mục tiêu trang bị đầy đủ phương tiện nghe nhìn cho 100% phòng học bộ môn khoa học xã hội trong giai đoạn 2016 - 2020.

Thứ tư, tổ chức các chương trình bồi dưỡng chuyên môn thường niên về giáo dục di sản cho giáo viên. Tổ chuyên môn Lịch sử cần định kỳ tổ chức sinh hoạt chuyên đề, xây dựng các giáo án mẫu và hướng dẫn kỹ năng khai thác tài liệu khảo cổ học. Mục tiêu 100% giáo viên giảng dạy khối 10 thực hiện thành thạo ít nhất 2 bài giảng có ứng dụng di sản trong mỗi học kỳ.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Giáo viên dạy môn Lịch sử tại các trường trung học phổ thông: Cung cấp hệ thống bài giảng mẫu, phương pháp thiết kế hoạt động học tập tương tác và kỹ thuật sử dụng tư liệu khảo cổ học vào các bài giảng lịch sử trung đại Việt Nam.
• Cán bộ quản lý giáo dục và chuyên viên phụ trách bộ môn Lịch sử tại các Sở Giáo dục và Đào tạo: Cung cấp cứ liệu thực tiễn và cơ sở khoa học để xây dựng kế hoạch bồi dưỡng giáo viên, chỉ đạo đổi mới phương pháp dạy học và kiểm tra đánh giá theo định hướng phát triển năng lực.
• Sinh viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Lý luận và Phương pháp dạy học Lịch sử: Tài liệu tham khảo giá trị về phương pháp nghiên cứu thực nghiệm sư phạm, kỹ thuật thiết kế phiếu điều tra và khung lý thuyết giáo dục di sản.
• Cán bộ quản lý di sản và hướng dẫn viên văn hóa du lịch: Cung cấp góc nhìn sư phạm trong việc kết nối giá trị di sản với cộng đồng học đường, giúp thiết kế các tour trải nghiệm giáo dục lịch sử hấp dẫn cho thế hệ trẻ.

Câu hỏi thường gặp

Làm thế nào để sử dụng di sản Hoàng thành Thăng Long khi học sinh không có điều kiện tham quan trực tiếp? Giáo viên có thể khai thác hình ảnh, video clip, mô hình 3D và các tài liệu khảo cổ học chính thống trên website của Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long. Thực tế khảo sát cho thấy việc sử dụng hình ảnh trực quan về 40 móng trụ sỏi hay đồ gốm thời Lý ngay trên lớp học vẫn giúp nâng cao mức độ hứng thú học tập của hơn 80% học sinh.

Việc tích hợp di sản vào tiết học có làm quá tải chương trình phân phối thời gian không? Di sản được sử dụng như một phương tiện trực quan và nguồn tư liệu minh chứng cho các kiến thức cốt lõi trong sách giáo khoa, không làm phát sinh thêm nội dung học tập. Khi giáo viên thiết kế các câu hỏi định hướng ngắn gọn từ 3 đến 5 phút cho mỗi hiện vật, giờ học sẽ diễn ra sinh động mà vẫn đảm bảo 100% mục tiêu bài học theo chuẩn kiến thức.

Nguồn tài liệu khảo cổ học nào tại Hoàng thành Thăng Long phù hợp nhất với học sinh lớp 10? Các tài liệu phù hợp nhất gồm di tích 18 Hoàng Diệu, thềm điện Kính Thiên, Đoan Môn, hệ thống gạch thời Đại La, ngói lá đề thời Lý và đồ gốm sứ thời Lê sơ. Đây là những chứng tích trực quan thể hiện rõ nét sự phát triển vượt bậc về chính trị, kinh tế và văn hóa Đại Việt trong các bài học 16, 17, 18 và 20.

Làm sao để đánh giá năng lực học sinh qua các hoạt động học tập gắn với di sản? Giáo viên kết hợp đánh giá thường xuyên thông qua sản phẩm dự án, bài thuyết trình, sơ đồ tư duy và các câu hỏi tự luận mở liên hệ thực tế. Phương pháp này thay thế lối học vẹt tái hiện sự kiện đơn thuần bằng việc đánh giá năng lực thu thập dữ liệu, phân tích biểu tượng và bày tỏ quan điểm cá nhân của người học.

Phương pháp dạy học thông qua di sản có thể nhân rộng cho các di sản văn hóa khác không? Quy trình sư phạm gồm 3 bước: tạo biểu tượng ban đầu, tổ chức thảo luận phân tích hiện vật và hướng dẫn học sinh liên hệ thực tiễn hoàn toàn có thể áp dụng cho hơn 40.000 di tích lịch sử văn hóa trên cả nước như Thành nhà Hồ, Cố đô Huế hay Phố cổ Hội An.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và thực tiễn của việc sử dụng di sản văn hóa trong dạy học Lịch sử Việt Nam lớp 10 chương trình chuẩn tại trường trung học phổ thông.
• Khảo sát thực trạng chỉ ra rào cản lớn nhất hiện nay là thiếu thiết bị dạy học (chiếm trên 61%) và thói quen giảng dạy truyền thống chưa phát huy hết tiềm năng sáng tạo của học sinh.
• Đề xuất hệ thống 3 nhóm biện pháp sư phạm trọng tâm: tạo biểu tượng lịch sử qua hiện vật khảo cổ, tổ chức thảo luận nhóm chuyên đề và triển khai dạy học dự án gắn liền với di sản.
• Kết quả thực nghiệm tại trường Trung học phổ thông Nguyễn Bính chứng minh phương pháp mới giúp tăng tỷ lệ học sinh khá giỏi lên 85,2%, vượt trội 25,4% so với cách dạy truyền thống.
• Đóng góp quan trọng của đề tài là xây dựng cẩm nang tư liệu khảo cổ học Hoàng thành Thăng Long tích hợp trực tiếp vào các bài dạy lịch sử trung đại Việt Nam.

Kế hoạch hành động trong giai đoạn tiếp theo cần tập trung số hóa dữ liệu học liệu mở, tổ chức tập huấn chuyên sâu cho giáo viên các trường trung học phổ thông trên toàn tỉnh Nam Định và mở rộng mô hình dạy học trải nghiệm di sản ra nhiều địa phương khác. Các nhà trường và giáo viên bộ môn Lịch sử hãy chủ động ứng dụng ngay quy trình dạy học thông qua di sản để đưa lịch sử dân tộc trở nên sống động, gần gũi và truyền cảm hứng mạnh mẽ cho thế hệ trẻ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC SỬ DỤNG DI SẢN HOÀNG THÀNH THĂNG LONG TRONG DẠY HỌC MÔN LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1. Khái niệm về di sản văn hóa  Khái niệm văn hóa Trên dải đất hình chữ S, 54 dân tộc đã góp vào nền văn hóa chung một màu sắc độc đáo tạo nên một bức tranh về văn hóa Việt Nam phong phú và đa dạng. Con người ra đời, trưởng thành là nhờ văn hóa, hướng tới tương lai cũng từ văn hóa. Giá trị văn hóa của một dân tộc thể hiện bản sắc của dân tộc ấy.

Những giá trị văn hóa của con người là thước đo trình độ phát triển và thể hiện đặc tính riêng của mỗi dân tộc. Tuy được hiểu theo nhiều nghĩa khác nhau, nhưng suy cho cùng, khái niệm văn hóa bao giờ cũng có thể quy về hai cách hiểu chính (theo Trần Ngọc Thêm): theo nghĩa hẹp và theo nghĩa rộng: Theo nghĩa hẹp, văn hóa được giới hạn theo chiều sâu hoặc theo chiều rộng, theo không gian hoặc theo thời gian. Giới hạn theo chiều sâu, văn hóa được hiểu là những giá trị tinh hoa của nó như nếp sống văn hóa, văn hóa nghệ thuật,. Giới hạn theo chiều rộng, văn hóa được dùng để chỉ những giá trị đặc thù của từng vùng văn hóa trên dải đất hình chữ S này.

Giới hạn theo không gian, văn hóa được dùng để chỉ những giá trị trong từng giai đoạn như văn hóa Hòa Bình, văn hóa Đông Sơn,. Theo nghĩa rộng, văn hóa thường được xem bao gồm tất cả những gì do con người sáng tạo ra. Năm 1940, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã viết: “Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hằng ngày về ăn, mặc, ở và các phương thức sử dụng. Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hóa.

Văn hóa là sự tổng hợp của mọi phương thức sinh hoạt cùng với biểu 7 hiện của nó mà loài người đã sản sinh ra nhằm đáp ứng những nhu cầu đời sống và đòi hỏi của sự sinh tồn [24, tr. Federico Mayor, Tổng giám đốc UNESCO cho biết đối với một số người, văn hóa chỉ bao gồm những kiệt tác tuyệt vời trong các lĩnh vực tư duy và sáng tạo; đối với những người khác, văn hóa bao gồm tất cả những gì làm cho dân tộc này khác với dân tộc khác, từ những sản phẩm tinh vi hiện đại nhất cho đến tín ngưỡng, phong tục tập quán, lối sống và lao động. Cách hiểu thứ hai này đã được cộng đồng quốc tế chấp nhận tại Hội nghị liên chính phủ về các chính sách văn hóa, họp tại Venise năm 1970. Trong lĩnh vực này, khởi đầu định nghĩa của E.Tylor trong cuốn Văn hóa nguyên thủy (Primitive culture) xuất bản ở London năm 1871, đến nay đã có nhiều định nghĩa khác nhau.

Vào năm 1952, hai nhà Nhân học người Mỹ là A.Kluchkhohn đã viết một cuốn sách chuyên bàn về các định nghĩa văn hóa với tựa đề Văn hóa – tổng luận phê phán các quan niệm và định nghĩa, trong đó đã dẫn ra và phân tích 164 định nghĩa về văn hóa. Trong lần xuất bản thứ hai của cuốn sách này, số định nghĩa văn hóa đã tăng lên đến trên 200 định nghĩa. Còn hiện nay thì số lượng định nghĩa văn hóa chưa được khẳng định chính xác. Tóm lại, dù số lượng định nghĩa văn hóa có nhiều nhưng tựu chung lại, văn hóa mà theo E.Tylor định nghĩa văn hóa hay văn minh, theo nghĩa rộng về tộc người, nói chung gồm có tri thức, tín ngưỡng, nghệ thuật, đạo đức, luật pháp, tập quán và một số năng lực và thói quen khác được con người chiếm lĩnh với tư cách là một thành viên của xã hội.

Với cách hiểu trên cùng những định nghĩa đã nêu thì văn hóa chính là ranh giới giúp con người có điểm khác biệt với các loài động vật khác. Văn hóa là tổng thể nói chung những giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra. Văn hóa là chìa khóa của sự phát triển.  Khái niệm di sản 8 Theo nghĩa Hán Việt: di là để lại, sản là tài sản.

Di sản văn hóa là những công trình văn hóa những tài sản văn hóa nổi tiếng của người xưa để lại cho đời sau, biểu trưng cho nền văn minh lúc bấy giờ. Di sản văn hóa là toàn bộ sản phẩm sáng tạo của con người hàm chứa những giá trị về chân – thiện – mỹ, thể hiện dưới dạng biểu tượng và được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Di sản đi liền với văn hóa nên cũng mang những đặc trưng của văn hóa, nhưng bản thân nó còn chứa đựng cả vốn kinh nghiệm, tri thức của loài người. Di sản văn hóa mang dấu ấn thời gian, là vật chứng cho mỗi sự kiện, mỗi nhân vật hay thời kỳ lịch sử nhất định.

Di sản văn hóa là toàn bộ tạo phẩm, chứa đựng trong nó những giá trị mà con người đã tích lũy được trong quá trình hoạt động thực tiễn xã hội, là thành tựu của thế hệ trước để lại cho thế hệ sau. Theo Công ước Di sản thế giới thì di sản văn hóa là: + Các di tích: các tác phẩm kiến trúc, tác phẩm điêu khắc và hội họa, các yếu tố hay các cấu trúc có tính chất khảo cổ học, ký tự, nhà ở trong hang đá và các công trình sự kết hợp giữa công trình xây dựng tách biệt hay liên kết với nhau mà do kiến trúc của chúng, do tính đồng nhất hoặc vị trí trong cảnh quan, có giá trị nổi bật toàn cầu xét theo quan điểm lịch sử, nghệ thuật và khảo học. + Các di chỉ: các tác phẩm do con người tạo nên hoặc các tác phẩm có sự kết hợp giữa thiên nhiên và nhân tạo, các khu vực trong đó có các di chỉ khảo cổ học có giá trị nổi bật toàn cầu xét theo quan điểm lịch sử, thẩm mĩ, dân tộc học hoặc nhân chủng học. Tóm lại, theo Luật Di sản văn hóa quy định, di sản văn hóa bao gồm di sản văn hóa phi vật thể và di sản văn hóa vật thể, là sản phẩm tinh thần, vật chất có giá trị về lịch sử, văn hóa, khoa học được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác ở nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

Đặc điểm của di sản văn hóa Việt Nam Di sản văn hóa Việt Nam là những giá trị kết tinh từ sự sáng tạo văn hóa của cộng đồng 54 dân tộc, trải qua một quá trình lịch sử lâu đời, được trao truyền, kế thừa và tái sáng tạo từ nhiều thế hệ cho tới ngày nay. Di sản văn hóa Việt Nam là bức tranh đa dạng văn hóa, là tài sản quý giá của cộng đồng các dân tộc Việt Nam và là một bộ phận của di sản văn hóa nhân loại. Di sản văn hóa Việt Nam có vai trò to lớn trong sự nghiệp dựng nước và giữ nước của nhân dân ta. Căn cứ vào nguồn tài liệu lưu trữ của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, cả nước ta hiện có 40.000 di tích Lịch sử - văn hóa.

Trong đó, Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch, đã xếp hạng 3152 di tích có giá trị quốc gia, gồm 1468 di tích Lịch sử - văn hóa; 1478 di tích kiến trúc – nghệ thuật; 77 di tích khảo cổ; 129 danh lam thắng cảnh. Căn cứ vào điểm 3, điều 29, chương IV – Bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa vật thể. Mục 1: Di tích lịch sử văn hóa, danh lam thắng cảnh, theo đề nghị của Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch và văn bản thẩm định của Hội Di sản văn hóa Quốc gia, Thủ tướng Chính phủ ra Quyết định xếp hạng có 23 di tích quốc gia đặc biệt; đồng thời cũng đề nghị Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên Hiệp Quốc (UNESCO) xem xét, đưa di tích tiêu biểu của Việt Nam vào Danh mục di sản thiên nhiên, di sản văn hóa vật thể tiêu biểu của nhân loại. Dưới đây là 7 di sản văn hóa được tổ chức UNESCO công nhận: - Năm 1994, UNESCO đã chính thức công nhận Vịnh Hạ Long là Di sản thiên nhiên thế giới bởi giá trị ngoại hạng về mặt cảnh quan.

Năm 2000, vịnh Hạ Long tiếp tục được UNESCO công nhận lần thứ hai là Di sản địa chất thế giới vì những giá trị độc đáo về địa chất, địa mạo. - Năm 2003, vườn Quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng đã được UNESCO công nhận là Di sản thiên nhiên thế giới với hệ thống hang động giá trị hàng đầu thế giới với bốn điểm nhất: có sông ngầm dài nhất, có cửa hang cao và rộng nhất, có những bờ cát rộng và đẹp nhất, có những thạch nhũ đẹp nhất. 10 Bên cạnh đó còn có 5 di sản văn hóa vật thể của Việt Nam được ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa nhân loại: - Quần thể các công trình kiến trúc cố đô Huế thuộc tỉnh Thừa Thiên – Huế được công nhận là Di sản văn hóa thế giới năm 1993. Quần thể có diện tích hơn 500 ha cùng hệ thống những đền, chùa, thành quách, lăng tẩm, kiến trúc nguy nga tráng lệ gắn liền với cảnh quan thiên nhiên núi sông bao quanh.

- Khu phố cổ Hội An thuộc tỉnh Quảng Nam, được hình thành từ thế kỷ 16 – 17 và là một thương cảng của miền Trung. Năm 1999, phố cổ Hội An đã được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa thế giới. Hiện nay, đây được coi là một bảo tàng sống về kiến trúc và lối sống đô thị thời phong kiến. - Khu di tích Mỹ Sơn là khu vực đền tháp của người Chăm cổ, thuộc xã Duy Phú, huyện Duy Xuyên, tỉnh Quảng Nam, cách thành phố Đà Nẵng 68km về hướng Tây – Tây Nam.

Với hơn 70 ngôi đền tháp mang nhiều phong cách kiến trúc, điêu khắc tiêu biểu của dân tộc Chăm. Đây được coi là một trong những trung tâm đền đài chính của Đạo Hinđu ở khu vực Đông Nam Á, và là di sản duy nhất của thể loại này tại Việt Nam. Năm 1999, khu di tích Mỹ Sơn được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa thế giới. - Khu trung tâm Hoàng Thành Thăng Long – Hà Nội được công nhận là di sản văn hóa thế giới vào đúng dịp mừng Đại lễ 1000 năm Thăng Long – Hà Nội (2010).