Chương 1 TONG QUAN VE TINH HÌNH NGHIÊN CỨU Cuộc chiến xâm lược và sự thong trị của triều Minh ở Đại Việt đầu thé ky XV là một sự kiện quan trọng trong lịch sử Việt Nam va Trung Quốc cũng như trong lịch sử quan hệ ngoại giao hai nước, được đề cập tới rất nhiều trong các nghiên cứu của học giả Việt Nam và quốc tế. Vấn đề này cũng luôn được trình bày trong phân lớn các bộ thông sử của Việt Nam, Trung Quốc và lịch sử vương triều Minh, vương triều Trần, Hồ và vương triều Lê sơ. Trong phạm vi luận án, chúng tôi đề cập tới những nghiên cứu tiêu biểu, quan trọng, có nội dung gần với đề tài và liên quan mật thiết tới luận án. Những nghiên cứu của Việt Nam Do những mối liên hệ thường xuyên giữa lịch sử Trung Hoa và Việt Nam, quan hệ Trung Quốc-Việt Nam được nhắc đến rất nhiều trong sách lịch sử, các chuyên khảo, các công trình nghiên cứu.
Trong phần lớn tài liệu có đề cập tới ngoại giao Trung-Việt thế kỷ XIV, XV đều nhắc tới cuộc xâm lược của triều Minh ở những mức độ khác nhau. Tuy nhiên, theo thống kê của chúng tôi, số lượng các nghiên cứu tập trung vào vấn đề này không nhiều. Chúng tôi xin nêu ra một số công trình tiêu biểu có liên quan như sau: Trong những tài liệu viết về quan hệ Trung-Việt trong lịch sử, hai cuốn sách cuốn sách Chuyện di sứ, tiếp sứ thời xưa (2001) [39] và bộ sách về Bang giao Đại Việt (2005) [38 & 38] của tác giả Nguyễn Thế Long đã phác dựng một về diễn trình và những sự kiện xảy ra trong quan hệ Trung Quốc-Việt Nam trong thời phong kiến. Trong những tác phẩm này, việc đi lại và các hoạt động sứ giả được nêu lên khá chỉ tiết, nhưng tác giả chủ yếu trình bày theo hình thứ kế và mô tả hoạt động, diễn tiễn các sự kiện, không nghiên cứu và trình bày một cách hệ thống về các vấn đề lý thuyết trong quan hệ hai nước.
Vì lý do ấy, trong các công trình này, tác giả chỉ đề cập đên sự xâm lược của triều Minh với Đại Việt như một phần trong lịch sử quan hệ ngoại giao của hai nước, một sự kiện dẫn tới sự đô hộ của Trung Quốc tại Việt Nam mà không nghiên cứu về những tác động của khu vực dẫn tới sự kiện này hay những ảnh hưởng trở lại của nó với lịch sử khu vực. 14 Cuốn chuyên khảo Ngoại giao Việt Nam từ thưở dựng nước đến trước cách mạng tháng Tám 1945 (2001) [20] của Học viện quan hệ quốc tế có nội dung bao trùm lịch sử Việt Nam từ thời Bắc thuộc, các triều đại phong kiến Việt Nam cho tới nửa đầu thế kỷ XX. Đối với vấn đề mà đề tài quan tâm, cuốn sách đã tập trung nhiều vào chiến tranh và hoạt động quân sự giữa Việt Nam và Trung Quốc, mô tả và thong kê nhiều sự kiện lịch sử, chiến sự được ghi chép trong các thư tịch cô. Điểm mạnh của công trình này là đã phần nào phục dựng lại được diễn biến và diện mạo những sự kiện lịch sử, trong đó có cuộc xâm lược của triều Minh.
Tuy thế, những mặt khác của hoạt động ngoại giao giữa hay nước như hoạt động sứ giả, quá trình đấu tranh ngoại giao của triều Hồ, sự thay đổi thái độ của Minh Thành Tổ, và những mối liên hệ giữa quan hệ hai nước với bối cảnh chung của Đông Á. còn chưa được nghiên cứu ở tầm mức tương xứng. Hơn thế nữa, do dựa chủ yếu vào những ghi chép từ các thư tịch cổ nhiều thuật ngữ được sử dụng trong cuốn sách và cách lý giải và lý thuyết được nêu ra trong cuốn sách, theo chúng tôi, còn nhiều chỗ chưa chính xác và thỏa đáng. Chuyên khảo Tau biểu đấu tranh Ngoại giao của Nguyễn Trãi (2003) [49] của tác giả Nguyễn Văn Nguyên là một công trình nghiên cứu công phu, trong đó tác giả đã trình bày về bản chất, truyền thống của chính sách đối ngoại và tư tưởng của người Trung Hoa về các dân tộc xung quanh.
Trên cơ sở đó, chuyên khảo khảo cứu chỉ tiết về công văn qua lại giữa Việt Nam và Trung Quốc trong giai đoạn cuối và sau thời kỳ thống trị của triều Minh (1407-1427) cũng như quá trình đấu tranh ngoại giao của sứ giả và triều Lê sơ dé khang định nên độc lập. Công trình này là một nguồn có giá trị tham khảo về những lý thuyết về tư tưởng Hoa-Di và chính sách ngoại giao của Trung Quốc và về mặt sử liệu về thời gian của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn và từ khi Đại Việt giành lại nền độc lập và vương triều Lê sơ hình thành. Dù vậy, nghiên cứu này không dé cập nhiều tới cuộc xâm lược của triều Minh và bối cảnh Đông A trong khoảng đầu thế ky XV. Trong số những nghiên cứu liên quan tới đề tài, có rất nhiều bài viết, chuyên khảo về quan hệ Trung-Việt, về những ảnh hưởng của Trung Quốc với Việt Nam và Đông Á, hay về các vấn đề lý thuyết liên quan đến bối cảnh lịch sử, kinh tế, chính trị Đại Việt và Đông Á cho đến thế kỷ XV như: Nghiên 15 cứu Sự bành trướng ra biển của người Trung Hoa (1980) của Stepanov đã được dịch sang tiếng Việt [63]; công trình Chủ nghĩa banh trướng bá quyền Trung Quốc ở Đông Nam Á (1983) của Nhuận Vũ [74]; công trình: Bước đầu tìm hiểu tiếp xúc và giao lưu văn hóa Viét-Hoa trong lịch sử (1998) của Trung tâm nghiên cứu xã hội va phát triển [70]; công trình Ngoại giao Dai Việt- Trung Quốc (2000) của tác giả Lưu Van Loi [40]; bài viết “Nguyên nhân di cư và các dạng di trú của người Hoa trong lịch sử” (2000) của tác giả Trần Khánh [19]; bài viết “Sự khăng định chủ quyền quốc gia của các nhà nước quân chủ Việt Nam” (2004) của tác giả Vũ Thị Phụng [53]; luận văn Ngoại thương Trung Quốc với khu vực Đông Nam A từ thé kỷ XV đến nửa dau thé kỷ XVII (2005) của Dương Văn Huy [18]; bài viết “Đại Việt và thương mại biển Đông từ thế kỷ X đến thế kỷ XV” (2004) của Momoki Shiro (bài viết tiếng Anh được dịch sang tiếng Việt) [45&112]; cuỗn sách Lich sử ngoại giao Việt Nam — Trung Quốc (từ khởi thủy đến thé kỷ XVIII) (2018) của Văn Tân [64a].
Trong số nhiều nghiên cứu ở Việt Nam liên quan đến sự bành trướng ảnh hưởng và thế lực của Trung Quốc và những truyền thống ngoại giao của Trung Quốc trong lịch sử, dang chú ý có bài viết “Về chính sách ngoại giao của Trung Quốc với Việt Nam trong lịch sử” (1979) của tác giả Văn Tân đăng trên tạp chí Nghiên cứu Lịch sử [64]. Trong bài viết của mình, tác giả đã trình bài đường lối ngoại giao và những ấm mưu, sự xâm lược Việt Nam của Trung Quốc theo từng vương triều từ thời Tống cho tới hết thời vương triều Thanh và lên án mạnh mẽ những chính sách bảnh trướng của người Trung Quốc. Tuy nhiên, khi bàn về chính sách ngoại giao của Trung Quốc thời Minh, tác giả chỉ đề cập tới cuộc chiến tranh xâm lược Đại Việt, sự thống trị của triều Minh ở Việt Nam và quá trình người Việt đấu tranh giành độc lập. Các vấn đề liên quan tới sự thiết lập và duy trì ngoại giao thời kỳ trước Minh Thành Tổ, và sự tái thiết bang giao sau khi vương triều Lê ở Đại Việt hưng khởi không được nhắc đến.
Tương tự như vậy, bài viết “Quan hệ Trung — Việt và Việt — Trung” (1979) của tác giả Văn Phong trên Nghiên cứu Lịch sử [50] dù có phạm vi nghiên cứu về mặt thời gian từ thời Tần tới hết thời Mãn Thanh, nhưng cũng chủ yếu tập trung đến chính sách bành trướng của Trung Quốc, ít đề cập tới những biểu hiện khác của quan hệ ngoại giao. Nhiều nghiên cứu của Việt Nam trong khoảng thời gian cuối thập niên 1970 và thập niên 1980 16 đều có những nội dung tương tự. Tôi cho rằng việc bỏ qua những biểu hiện của sự thiết lập quan hệ bang giao là thiếu sót, vì như vậy khó có thể cho thấy bản chất và nguồn gốc của sự bành trướng và xâm lược của Trung Quốc với Việt Nam trong các mối liên hệ giữa hai quốc gia về kinh tế và chính trị và các truyền thống trong ngoại giao hai nước. Trong xu thế nghiên cứu về lịch sử thương mại ở Đông Bắc Á, Đông Nam A đang được nhiều người quan tâm đã nổi bật lên các công trình liên quan tới lịch sử thương mai Đông A thế ky XV.
Trong số những công trình xem xét mối liên hệ giữa ngoại giao và thương mại, có thé ké tới cuốn sách Quan hệ của Nhật Bản với Đông Nam A thé kỷ XV-XVII (2003) [26] và bài viết “Quan hệ của vương quốc Ryukyu với các nước Đông Nam Á thế kỷ XIV-XVI” (2003) [25] của tác giả Nguyễn Văn Kim. Trong hai tác phẩm trên, tác giả đã nêu lên sự kết hợp giữa các mục đích về ngoại giao và mục đích thương mại trong những mối liên hệ của các nước Đông Bắc Á với Trung Quốc và với Đông Nam Á trong khoảng thời gian mà đề tài quan tâm. Ngoài những công trình nêu trên, có một số nghiên cứu đã tập trung trực tiếp vào quan hệ sách phong và triều cống của Trung Quốc với Đại Việt và các quốc gia Đông Nam Á trong thế kỷ XIV-XVII. Luận văn Quan hệ triều cong các nước Đông Nam A với Trung Quốc thời Minh (2007) của Nguyễn Nhật Linh đã nghiên cứu về Bối cảnh Trung Quốc và Đông Nam Á trong thế ky XIV-XVII, về sự hình thành và các hoạt động triều cống của các quốc gia Đông Nam Á với Trung Quốc, trong đó, Việt Nam là một trường hợp điển hình; và cuộc chiến tranh xâm lược của triều Minh ở Đại Việt được đánh giá là một sự biến có ý nghĩa quan trọng tạo ra bước chuyền đột ngột trong ngoại g1ao hai nước, khiến lãnh thô Đại Việt trở thành một bộ phận của Trung Hoa trong thời gian từ 1407 đến 1427.
Luận án Quan hệ sách phong, triều cong Minh-Đại Việt (2013) va cuén sách có nội dung tương tự: Vẻ quan hệ sách phong, triều cống Minh — Đại Việt (2016) của Nguyễn Thị Kiều Trang [68&69] đã nghiên cứu về cơ sở của quan hệ sách phong, triều cống Minh-Đại Việt và quan hệ sách phong, triều công giữa triều Minh với nhà Tran, Hồ, Lê so, Mac và Lê Trung Hưng ở Việt Nam.