Kỹ thuật gây trồng một số loài cây lâm sản ngoài gỗ (NXB Nông Nghiệp 2008)

Hướng dẫn kỹ thuật gây trồng, chăm sóc và khai thác các loài cây lâm sản ngoài gỗ giá trị. Tài liệu giúp nâng cao hiệu quả và thu nhập bền vững.

• Tác giả: Nguyễn Viết Khoa
• Chuyên ngành: Lâm nghiệp
• Đề tài: Kỹ thuật gây trồng một số loài cây lâm sản ngoài gỗ
• Loại tài liệu: Book
• Năm xuất bản: 2008
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Giới thiệu về kỹ thuật trồng cây lâm sản ngoài gỗ

Cây lâm sản ngoài gỗ là một trong những lĩnh vực nông lâm nghiệp quan trọng tại Việt Nam. Việt Nam với vị trí địa lý thuộc vùng khí hậu nhiệt đới ẩm, có đất đai phù hợp trồng các loài cây lâm sản đa dạng. Phát triển kỹ thuật trồng cây lâm sản không chỉ giúp tăng thu nhập cho nông dân gắn với rừng mà còn cải thiện môi trường sinh thái và bảo tồn đa dạng sinh học. Năm 2007, Bộ Nông nghiệp phê duyệt đề án phát triển và bảo tồn lâm sản ngoài gỗ quốc gia giai đoạn 2007-2010. Thị trường lâm sản ngoài gỗ trong và ngoài nước có triển vọng lớn, đòi hỏi nâng cao diện tích gây trồng và chất lượng sản phẩm.

1.1. Tầm quan trọng phát triển lâm sản ngoài gỗ

Lâm sản ngoài gỗ mang lại nhiều lợi ích kinh tế và sinh thái. Các loài cây này cung cấp nguyên liệu quý báu cho các ngành thủ công mỹ nghệ, dược phẩm, thực phẩm chức năng. Phát triển kỹ thuật trồng cây lâm sản ngoài gỗ góp phần tạo việc làm, tăng giá trị gia tăng và bảo vệ rừng. Đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng của thị trường xuất khẩu là mục tiêu chủ yếu.

1.2. Điều kiện khí hậu và địa lý thích hợp

Cây lâm sản ngoài gỗ tại Việt Nam phát triển tốt nhất ở vùng khí hậu nhiệt đới mưa mùa. Nhiệt độ bình quân trên 20°C, độ ẩm không khí 80%, lượng mưa trên 1500mm/năm là điều kiện lý tưởng. Độ cao 10-800m so với mực nước biển, nơi có tầng đất dày trên 60cm, đất xốp ẩm, không bị úng ngập là những yếu tố cần thiết cho trồng cây lâm sản ngoài gỗ hiệu quả.

II. Kỹ thuật trồng tre mai loài cây lâm sản chủ yếu

Tre mai là loài cây lâm sản đa tác dụng phổ biến ở Việt Nam, đặc biệt ở vùng Đông Bắc và Bắc Bộ. Cây mọc thành bụi lớn, không có gai, đường kính thân 12-20cm, cao 15-18m. Kỹ thuật trồng tre mai được áp dụng rộng rãi do giá trị kinh tế cao. Măng tre mai là thực phẩm quý, thân cây dùng làm nhà, sàn nhà, ống dẫn nước. Tre mai yêu cầu nơi có tầng đất dày, ẩm, ven các khe cạn, chân đồi. Không bị che bóng, địa hình bằng phẳng (độ dốc <15°) là điều kiện tốt nhất.

2.1. Đặc điểm sinh thái và yêu cầu môi trường

Tre mai phát triển tốt ở khí hậu nhiệt đới mưa mùa, nhiệt độ bình quân trên 20°C. Cây thích nơi có đất rừng, tầng dày trên 60cm, xốp ẩm từ các loại đá như Phyllit, Micachiste, Gneiss. Kỹ thuật trồng cây lâm sản này cần độ ẩm không khí 80%, lượng mưa 1500mm/năm. Vùng có địa hình bằng phẳng, không bị che bóng, tránh úng ngập lâu ngày là lựa chọn tối ưu.

2.2. Phương pháp nhân giống tre mai

Nhân giống tre mai có thể sử dụng ba phương pháp: giống gốc, giống chét, và giống cành chiết. Giống gốc là phổ biến nhất hiện nay. Chọn cây trong cụm sinh trưởng tốt, không hoa, không sâu bệnh, tuổi 1-măng, cành lá phát triển đầy đủ. Đánh gốc bằng dao sắc, chặt phần thân khí sinh chừa 3-4 lóng, cắt đứt rễ xung quanh, giữ rễ 1-2cm. Giống chiết cành có nhiều triển vọng phát triển.

III. Quy trình chăm sóc và khai thác cây lâm sản ngoài gỗ

Chăm sóc cây lâm sản ngoài gỗ là bước quan trọng quyết định năng suất và chất lượng sản phẩm. Sau khi trồng, cây cần được tưới nước đều đặn, đặc biệt vào mùa khô. Kỹ thuật quản lý cây bao gồm bổ sung phân bón định kỳ, loại bỏ cỏ dại, kiểm soát sâu bệnh. Cây lâm sản ngoài gỗ như tre mai cần được tỉa cành để hình dáng đẹp và tăng năng suất. Khai thác măng nên thực hiện vào đúng thời vụ để đảm bảo chất lượng cao nhất. Bảo quản giống cây phải che đậy giữ ẩm, tránh tổn hại phần thân ngầm.

3.1. Bảo quản giống cây lâm sản

Bảo quản giống cây lâm sản ngoài gỗ đòi hỏi kỹ thuật chuyên biệt. Khi vận chuyển xa, phải che đậy giữ ẩm, tránh làm giập mắt ngủ hoặc tổn hại thân ngầm và thân khí sinh. Giống cây lâm sản nếu không trồng ngay có thể ủm trong đất ẩm nơi râm mát 5-7 ngày. Huyền rễ bằng bọn ao có trên lẫn phân chuồng hoai trước khi đem trồng. Chúng ta phải quản lý nhiệt độ, độ ẩm hợp lý để giống cây luôn tươi tốt.

3.2. Lựa chọn cây mẹ cho nhân giống chiết cành

Cây mẹ để lấy giống chiết cành phải tuổi 1-1,5 năm ở bụi cây trên 3 năm tuổi, sinh trưởng tốt, không sâu bệnh, không có hoa. Đường kính cành trên 1cm, cành đã tỏa hết lá. Mắt ngủ trên đùi gà không bị sâu thối. Thời vô chiết cành nên vào vô xuân và vô thu khi thời tiết mưa ẩm. Cách này giúp tỷ lệ sống cao, giống cây lâm sản ngoài gỗ chất lượng tốt.

IV. Ứng dụng thực tiễn và triển vọng phát triển lâm sản ngoài gỗ

Lâm sản ngoài gỗ Việt Nam có tiềm năng phát triển rất lớn trên thị trường quốc tế. Kỹ thuật trồng cây lâm sản ngoài gỗ hiện đại giúp tăng năng suất, cải thiện chất lượng sản phẩm. Các loài cây như tre mai, cây dược liệu, cây tinh dầu có giá trị kinh tế cao. Ứng dụng kỹ thuật gây trồng khoa học giúp tối ưu hóa sản xuất và bền vững. Phát triển lâm sản ngoài gỗ góp phần bảo vệ môi trường, tạo việc làm nông thôn, tăng xuất khẩu. Cần đẩy mạnh tuyên truyền, đào tạo kỹ thuật cho các hộ nông dân.

4.1. Giá trị kinh tế và thị trường của lâm sản ngoài gỗ

Thị trường lâm sản ngoài gỗ trong và ngoài nước có triển vọng phát triển mạnh. Măng tre, cây dược liệu, tinh dầu là những sản phẩm lâm sản có giá trị xuất khẩu cao. Sản phẩm lâm sản ngoài gỗ được sử dụng rộng rãi trong dược phẩm, mỹ phẩm, thực phẩm chức năng. Giá bán sản phẩm tươi hay chế biến đều có lợi nhuận tốt. Kỹ thuật trồng cây lâm sản ngoài gỗ hiện đại giúp tăng sản lượng và chất lượng đáp ứng nhu cầu thị trường.

4.2. Hướng phát triển bền vững lâm sản ngoài gỗ

Phát triển lâm sản ngoài gỗ cần kết hợp bảo vệ môi trường và tăng thu nhập nông dân. Kỹ thuật trồng cây lâm sản phải tuân thủ quy tắc canh tác bền vững. Cần tăng cường đào tạo kỹ thuật cho nông dân, cán bộ khuyến nông các cấp. Thúc đẩy ứng dụng khoa học công nghệ vào sản xuất lâm sản ngoài gỗ. Xây dựng liên kết sản xuất-tiêu thụ, phát triển các chuỗi giá trị sản phẩm lâm sản có chất lượng cao, bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

NGUYỄN VIẾT KHOA - THS. TRẦN NGỌC HẢI KỸ THUẬT GÂY TRỒNG MỘT SỐ LOÀI CÂY LÂM SẢN NGOÀI GỖ NHÀ XUẤT BẢN NÔNG NGHIỆP HÀ NỘI - 2008 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn 1 LỜI NÓI ĐẦU Ngày nay, phát triển lâm sản ngoài gỗ đã mang lại nhiều lợi ích cho con người, không những góp phần tăng thu nhập cho nông dân nghèo gắn với rừng mà còn cải thiện môi trường sinh thái và đa dạng sinh học của rừng. Việt Nam thuộc vùng khí hậu nhiệt đới ẩm, đất đai phù hợp với trồng các loài cây lâm sản ngoài gỗ khác nhau với các phương thức khác nhau. Dự báo thị trường lâm sản ngoài gỗ trong và ngoài nước có nhiều triển vọng để phát triển và bảo tồn lâm sản ngoài gỗ.

Năm 2006, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn đã phê duyệt đề án phát triển và bảo tồn lâm sản ngoài gỗ quốc gia giai đoạn 2007-2010 và tầm nhìn 2020 (QĐ số 2242/QĐ-BNN-LN ngày 7/8 năm 2007). Một trong những mục tiêu của đề án là nâng cao diện tích gây trồng và chất lượng lâm sản ngoài gỗ phục vụ sản xuất trong nước và xuất khẩu trong những năm tới. Nhằm góp phần thực hiện sự nghiệp trồng rừng nói chung và đề án phát triển bảo tồn lâm sản ngoài gỗ nói riêng, Trung tâm khuyến nông biên soạn cuốn ”Kỹ thuật gây trồng một số loài cây lâm sản ngoài gỗ” nhằm giới thiệu kỹ thuật gây trồng, chăm sóc, khai thác, chế biến, bảo quản. một số loài cây lâm sản ngoài gỗ chủ yếu cho cán bộ khuyến nông các cấp và đông đảo bạn đọc.

Đời sống của cây rừng thường kéo dài nhiều năm và phụ thuộc vào từng vùng sinh thái cụ thể, có thể còn nhiều vấn đề sản xuất đòi hỏi nhưng trong khuôn khổ cuốn sách chưa giải đáp được. Chúng tôi mong nhận được nhiều ý kiến đóng góp của bạn đọc để nội dung cuốn sách được bổ sung đầy đủ hơn. Xin trân trọng giới thiệu cùng bạn đọc. Các tác giả Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn 2 KỸ THUẬT TRỒNG CÂY LÂM SẢN NGOÀI GỖ A.

NHÓM CÂY NGUYÊN LIỆU THỦ CÔNG MỸ NGHỆ 1. KỸ THUẬT TRỒNG TRE MAI 1. Tên thƣờng gọi: Mai Tên địa phương: Mai ống 2. Giá trị sử dụng Mai là loài cây đa tác dụng.

Măng Mai ăn rất ngon và là một loại thực phẩm có giá trị. Thân Mai có thể dùng làm nhà, sàn nhà, ống dẫn nước,. Đặc điểm nhận biết Cây mọc thành bụi lớn, không có gai, đường kính thân cây từ 12 - 20cm, thành tre dày, lóng dài 40cm, cây cao 15 - 18m; thân tròn đều, thẳng và nhẵn, nhỏ dần về phía ngọn. Thân non phủ phấn trắng.

Có một cành to, ở đùi gà có nhiều rễ trên các đốt, cành phát triển từ nửa thân phía trên, có một số cành phụ nhỏ hơn. Bẹ mo hình chuông lớn, mặt ngoài có ít lông mịn, phiến mo hình ngọn giáo. Lá quang hợp dài tới 40cm, rộng 5 - 7cm. Phân bố, sinh thái Mai được trồng nhiều ở các tỉnh vùng Đông Bắc, trung tâm Bắc Bộ, thường gặp ở những nơi có tầng đất dày, ẩm, ven các khe cạn, chân đồi.

Yêu cầu sinh thái: - Khí hậu nhiệt đới mưa mùa, nhiệt độ bình quân trên 200C. Độ ẩm không khí bình quân 80%. Lượng mưa bình quân trên 1500mm. - Độ cao so với mặt nước biển 10 - 800m, để kinh doanh măng có hiệu quả nên chọn nơi có địa hình bằng phẳng (độ dốc < 150).

- Nơi có tính chất đất rừng, tầng dày trên 60cm, đất xốp ẩm (không bị úng ngập lâu ngày) của nhiều loại đá mẹ như Phyllit, Micachiste, Gneiss. - Không bị che bóng. Kỹ thuật nhân giống Có thể trồng bằng giống: gốc, cành chét. Hiện nay dùng giống gốc là phổ biến, giống chét và giống cành có nhiều triển vọng.

Sau đây là hướng dẫn sử dụng giống gốc, chét và giống cành chét. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www. Giống gốc * Tiêu chuẩn cây lấy làm giống - Cây trong cụm sinh trưởng tốt, không có hoa, không sâu bệnh. - Cây tuổi 1-măng đã định hình, cành lá đã phát triển đầy đủ.

- Cây có đường kính trung bình hoặc nhỏ. - Các mắt ngủ ở thân ngầm không bị sâu thối. * Kỹ thuật đánh gốc - Dùng dao sắc chặt phần thân khí sinh chừa lại 3 - 4 lóng dưới cùng. - Cắt cây giống ra khỏi cây mẹ tại vị trí cổ thân ngầm.

- Cắt đứt rễ xung quanh gốc cây giống. - Dùng lực đẩy gốc đã đánh vào phía gốc cây mẹ, lấy cây giống ra khỏi cụm tre. - Dùng dao cắt rễ chừa lại 1 - 2cm. Gièng gèc ®ñ tiªu chuÈn H×nh 2.

C¸ch lÊy gièng gèc ®em trång * B¶o qu¶n gièng - Khi vËn chuyÓn ®i xa ph¶i che ®Ëy gi÷ Èm, kh«ng ®- îc lµm giËp m¾t ngñ hoÆc lµm tæn h¹i phÇn th©n ngÇm vµ th©n khÝ sinh. - NÕu kh«ng trång ngay cã thÓ - ¬m trong ®Êt Èm n¬i r©m m¸t 5 - 7 ngµy. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn 4 - Hå rÔ b»ng bïn ao cã trén lÉn ph©n chuång hoai tr- íc khi ®em trång. Gièng chÐt ChÐt cã ®- êng kÝnh tõ 2-7cm vµ khi chÐt cã ®ñ cµnh l¸ cã thÓ dïng lµm gièng - kü thuËt t¹o gièng nh- gièng gèc.

Gièng cµnh chiÕt * Chän c©y mÑ vµ cµnh lµm gièng: - C©y mÑ tõ 1-1,5 n¨m tuæi ë c¸c bôi trªn 3 n¨m tuæi, sinh tr- ëng tèt, kh«ng s©u bÖnh, kh«ng cã hoa (hiÖn t- îng khuy). - §- êng kÝnh cµnh trªn 1cm, cµnh ®· to¶ hÕt l¸. M¾t ngñ trªn ®ïi gµ kh«ng bÞ s©u thèi. * Thêi vô chiÕt: ChiÕt cµnh vµo vô xu©n vµ vô thu, thêi tiÕt m- a Èm.

* Kü thuËt chiÕt cµnh: - §é dµi cµnh chiÕt 30 - 40cm (cã trªn 2 ®èt). - T¹i n¬i tiÕp gi¸p gi÷a ®ïi gµ víi th©n c©y mÑ, phÝa trªn c- a 4/5 diÖn tÝch däc theo th©n c©y. - Dïng 150g - 200g hçn hîp bïn ao trén víi r¬m b¨m nhá theo tû lÖ 2 bïn 1 r¬m, ®ñ Èm, cho 1 bÇu chiÕt; dïng nilon kÝch th- íc 12  60cm bäc kÝn bÇu chiÕt. - Sau khi chiÕt kho¶ng 20 - 30 ngµy cµnh chiÕt ra rÔ, khi rÔ chuyÓn sang mµu vµng vµ ®ang h×nh thµnh rÔ thø cÊp th× c¾t xuèng ®Ó - ¬m t¹i v- ên - ¬m.

* Nu«i d-ìng cµnh chiÕt t¹i v-ên -¬m: - V- êm - ¬m ph¶i ®ñ s¸ng, kh«ng bÞ óng ngËp n- íc, ®é dèc < 50. §Êt thÞt nhÑ ®Õn thÞt trung b×nh. §Êt ®- îc cµy bõa, ph¬i ¶i vµ lµm s¹ch cá. - Luèng næi, kÝch th- íc luèng réng 1 - 1,2m, dµi kh«ng qu¸ 10m, r·nh gi÷a 2 luèng kho¶ng 40cm.

- Dïng ph©n chuång hoai bãn lãt tr- íc khi - ¬m cµnh tõ 10 ®Õn 15 ngµy, l- îng bãn tõ 1 ®Õn 3kg/m2 mÆt luèng. Bãn thóc 2 lÇn b»ng ph©n NPK vµo thêi ®iÓm sau khi - ¬m 1 vµ 3 th¸ng, l- îng bãn 10 - 200g/5 lÝt n- íc cho 1m2 mÆt luèng. Cµnh - ¬m ®- îc ®Æt theo r¹ch cù ly 40 - 25cm, nghiªng mét gãc kho¶ng 700 so víi mÆt luèng, lÊp ®Êt vµ lÌn chÆt, t- íi ngay sau khi - ¬m víi l- îng n- íc 10-15 lÝt/1m2 mÆt luèng. - Giµn che: cao kho¶ng 60cm, ®é che s¸ng 60 - 70%.

Thêi gian che s¸ng 20 - 30 ngµy kÓ tõ lóc gi©m cµnh. Cã thÓ sö dông vËt liÖu s½n cã nh- r¬m, r¹, tÕ guét. ®Ó phñ lªn mÆt luèng. - T- íi n- íc: Trong th¸ng ®Çu 4 - 5 ngµy t- íi mét lÇn l- îng n- íc 8 - 10 lÝt/ 1m2 mÆt luèng.

Tõ th¸ng thø 2, 10 - 12 ngµy t- íi mét lÇn, l- îng n- íc 13 - 15 lÝt/m2 mÆt luèng. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn 5 - Tiªu chuÈn c©y gièng xuÊt v- ên: Gièng nu«i d- ìng ë v- ên - ¬m sau 4 th¸ng trë lªn ®· cã mét thÕ hÖ to¶ l¸ lµ ®ñ tiªu chuÈn ®em trång. Kü thuËt trång, ch¨m sãc * ChuÈn bÞ ®Êt: Ph¸t dän toµn bé thùc b×, cuèc hè 60  60  60cm tr- íc khi trång mét th¸ng, lÊp hè (trén ®Òu 15 - 30kg ph©n h÷u c¬ vµo ®Êt mçi hè) tr- íc khi trång 1 tuÇn. * Ph-¬ng thøc trång: Trång thuÇn loµi, tËp trung hoÆc ph©n t¸n.

* MËt ®é trång: 400 - 500côm/ha, cù li (5  5m - 5  4m). * Thêi vô trång: Trång vµo nh÷ng ngµy r©m m¸t khi ®Êt ®ñ Èm, gièng cµnh chiÕt trång vô xu©n (th¸ng 1, 2, 3) hoÆc vô thu (th¸ng 7, 8, 9). Gièng gèc gièng chÐt trång vµo vô xu©n (th¸ng 1, 2, 3). * Thao t¸c trång: Dïng cuèc ®µo ®Êt ë gi÷a hè víi ®é s©u ®¶m b¶o khi ®Æt gièng xuèng, nÕu trång b»ng gièng cµnh chiÕt th× mÆt bÇu thÊp h¬n mÆt ®Êt tù nhiªn kho¶ng 5-10cm.

NÕu trång b»ng gièng gèc, gièng chÐt th× c©y gièng ®Æt nghiªng, ®æ n- íc ®Çy vµo lãng trªn cïng cña gièng. LÊp ®Êt theo c«ng thøc 3 lÊp 2 lÌn (lÇn lÊp ®Êt thø 3 kh«ng lÌn). Sau khi trång, cÇn phñ c¸c vËt liÖu nh- cá, r¬m r¸c, cµnh l¸ vµo gèc c©y gièng ®Ó gi÷ Èm. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.

Bã bÇu trªn c©y mÑ H×nh 4. Gi©m cµnh chiÕt sau khi chiÕt tõ c©y mÑ xuèng H×nh 5. §Æt gièng cµnh vµo hè trång H×nh 6. C¸ch thøc ®Æt gièng gèc * Ch¨m sãc rõng: - N¨m thø nhÊt: Ch¨m sãc 4 lÇn LÇn 1: Sau khi trång 1 th¸ng, trång giÆm, lµm cá, xíi x¸o ®Êt xung quanh gèc trång réng 1m.

LÇn 2: Sau khi trång 3 th¸ng, xíi x¸o ®Êt ®- êng kÝnh réng 1m quanh gèc trång. LÇn 3: Sau khi trång 6 - 7 th¸ng, lµm cá xíi x¸o ®Êt ®- êng kÝnh 1m xung quanh gèc trång, bãn ph©n víi l- îng 15 - 20kg ph©n chuång/ hè trång. LÇn 4: Sau khi trång 9 - 10 th¸ng xíi ®Êt lé gèc. - N¨m thø 2 trë ®i ch¨m sãc nh- sau: Th¸ng 1: xíi ®Ó lé gèc.

Th¸ng 3: lÊp ®Êt b»ng mÆt ®Êt. Th¸ng 4: lÊp ®Êt ®· trén 15 - 25 kg ph©n chuång hoai cho 1 côm, tñ ®Êt vµo gèc tre víi ®é cao 20 - 30cm, ®- êng kÝnh tñ ®Êt tuú thuéc vµo côm tre to hay nhá. Th¸ng 6, 7, 8: hµng th¸ng bãn ph©n NPK víi liÒu l- îng 0,3 - 0,5kg/côm. Th¸ng 11: lµm cá xíi ®Êt.

Th¸ng 1: xíi ®Êt ®Ó lé gèc b¾t ®Çu chu kú ch¨m sãc n¨m tiÕp theo. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn 7 * Phßng trõ s©u bÖnh h¹i, löa rõng, b¶o vÖ kh«ng ®Ó tr©u bß ph¸ ho¹i. Kü thuËt t¸c ®éng t¨ng n¨ng suÊt m¨ng 7.