Tiểu luận về kinh tế tuần hoàn: Kinh nghiệm quốc tế và đề xuất chính sách cho Việt Nam

Chuyên khảo kinh tế phân tích Tiểu luận kinh tế tuần hoàn kinh nghiệm quốc tế và đề xuất chính sách phát triển tại việt nam, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng

• Tác giả: Ngô Thị Thu Hà
• Người hướng dẫn: PGS.TS Trần Thị Bích Ngọc
• Trường học: Trường Đại Học Bách Khoa Hà Nội
• Chuyên ngành: Kinh tế và Quản lý
• Đề tài: Kinh Tế Tuần Hoàn: Kinh Nghiệm Quốc Tế Và Chính Sách Phát Triển Cho Việt Nam
• Loại tài liệu: công trình nghiên cứu
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CHỮ CÁI VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH CÁC HÌNH VẼ
• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ KINH TẾ TUẦN HOÀN
• 1.1. Lịch sử phát triển kinh tế tuần hoàn
• 1.2. Kinh nghiệm quốc tế về xây dựng chính sách phát triển Kinh tế tuần hoàn
• 1.2.1. Liên Minh Châu Âu (EU)
• 1.2.2. Cộng hòa Liên bang Đức
• 1.2.3. Vương quốc Hà Lan
• 1.2.4. Hợp chủng quốc Hoa Kỳ
• 1.2.5. Vương Quốc Nhật Bản
• 1.2.6. Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa
• 1.2.7. Đại Hàn Dân Quốc
• 1.2.8. Tổng kết về các kinh nghiệm quốc tế về xây dựng các chính sách phát triển kinh tế tuần hoàn
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG VỀ RÁC THẢI TẠI ĐÔ THỊ VÀ NÔNG THÔN VIỆT NAM
• 2.1. Nguồn phát sinh và thành phần chất thải rắn sinh hoạt
• 2.1.1. Nguồn phát sinh các nguồn phát sinh chất thải rắn sinh hoạt
• 2.1.2. Thành phần chất thải rắn sinh hoạt
• 2.2. Rác thải tại đô thị
• 2.3. Thực trạng về thu gom và xử lý rác thải tại VN
• 2.3.1. Thực trạng về thu gom và xử lý rác thải tại Việt Nam
• 2.4. Các hạn chế đặt ra về rác thải đối với môi trường tại VN hiện nay
• 3. CHƯƠNG 3: TỔNG QUAN VỀ PHÁT TRIỂN KINH TẾ TUẦN HOÀN TẠI VIỆT NAM
• 3.1. Các chính sách KTTH của Việt Nam
• 3.2. Các mô hình KTTH của Việt Nam
• 3.3. Những hạn chế trong phát triển kinh tế tuần hoàn tại Việt Nam hiện nay
• 4. CHƯƠNG 4: ĐỀ XUẤT CHÍNH SÁCH PHÁT TRIỂN KINH TẾ TUẦN HOÀN CHO VIỆT NAM
• 4.1. Thách thức
• 4.2. Một số định hướng phát triển kinh tế tuần hoàn tại Việt Nam
• 4.3. Phân tích sự đồng tình của sinh viên khoa môi trường ở các trường Đại học trên địa bàn Thành phố Hà Nội về các giải pháp nêu trên
• 4.3.1. Đặc điểm mẫu nghiên cứu
• 4.3.2. Thang đo dùng trong nghiên cứu
• 4.3.3. Phương pháp phân tích
• 4.3.4. Kết quả phân tích
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Cơ sở lý thuyết về kinh tế tuần hoàn

Khái niệm kinh tế tuần hoàn (KTTH) đã xuất hiện từ thế kỷ 18 trong lĩnh vực nông nghiệp. Tuy nhiên, nó được biết đến nhiều hơn qua báo cáo của Stahel và Ready vào năm 1976, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc kéo dài vòng đời sản phẩm. Họ lập luận rằng một nền kinh tế khép kín, ưu tiên tái sử dụng và sửa chữa sẽ tiết kiệm năng lượng và tài nguyên. KTTH không chỉ là một khái niệm mà còn là một xu hướng phát triển bền vững, giúp giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường. Theo tổ chức Ellen MacArthur Foundation, KTTH được định nghĩa là hệ thống có tính cải tạo và khôi phục, thay thế khái niệm 'kết thúc vòng đời' bằng khái niệm khôi phục. Điều này cho thấy sự chuyển dịch từ kinh tế tuyến tính sang kinh tế tuần hoàn là cần thiết để bảo vệ môi trường và phát triển bền vững.

1.1. Lịch sử phát triển kinh tế tuần hoàn

KTTH đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển. Từ những năm 1970, khái niệm này đã được nghiên cứu và áp dụng rộng rãi ở nhiều quốc gia. Các nước như Đức, Hà Lan, và Nhật Bản đã tiên phong trong việc xây dựng chính sách phát triển KTTH. Họ đã áp dụng các mô hình kinh tế xanh và phát triển bền vững để giảm thiểu ô nhiễm và tối ưu hóa việc sử dụng tài nguyên. Những kinh nghiệm này có thể được áp dụng cho Việt Nam, nơi đang đối mặt với nhiều thách thức về ô nhiễm môi trường và quản lý tài nguyên. Việc học hỏi từ các quốc gia phát triển sẽ giúp Việt Nam xây dựng chính sách phù hợp với thực trạng và nhu cầu phát triển của đất nước.

II. Kinh nghiệm quốc tế về phát triển kinh tế tuần hoàn

Nhiều quốc gia đã áp dụng thành công mô hình kinh tế tuần hoàn. Châu Âu, đặc biệt là Liên minh Châu Âu (EU), đã đưa ra nhiều chính sách khuyến khích tái chế và giảm thiểu chất thải. Đức là một trong những quốc gia đi đầu trong việc áp dụng kinh tế xanh, với hệ thống thu gom và xử lý rác thải hiệu quả. Hà Lan cũng đã phát triển các mô hình kinh tế tuần hoàn thông qua việc khuyến khích doanh nghiệp áp dụng công nghệ xanh và tái chế. Những kinh nghiệm này cho thấy rằng việc xây dựng chính sách phát triển KTTH cần có sự phối hợp giữa chính phủ, doanh nghiệp và cộng đồng. Việt Nam có thể học hỏi từ những mô hình này để phát triển chính sách phù hợp với điều kiện thực tế của mình.

2.1. Các chính sách phát triển kinh tế tuần hoàn tại một số quốc gia

Các quốc gia như Nhật Bản và Hàn Quốc đã xây dựng các chính sách cụ thể để phát triển kinh tế tuần hoàn. Nhật Bản đã áp dụng mô hình tái chế và tái sử dụng trong nhiều lĩnh vực, từ sản xuất đến tiêu dùng. Hàn Quốc cũng đã triển khai các chương trình giáo dục cộng đồng về quản lý chất thải và khuyến khích người dân tham gia vào các hoạt động tái chế. Những chính sách này không chỉ giúp giảm thiểu ô nhiễm mà còn tạo ra nhiều cơ hội việc làm mới. Việt Nam có thể tham khảo và điều chỉnh các chính sách này để phù hợp với bối cảnh và nhu cầu phát triển của đất nước.

III. Thực trạng về rác thải tại đô thị và nông thôn Việt Nam

Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức về quản lý rác thải, đặc biệt là tại các đô thị lớn. Theo thống kê, lượng rác thải rắn sinh hoạt phát sinh ngày càng tăng, với khoảng 11,6 triệu tấn vào năm 2016 và dự đoán sẽ tăng gấp đôi vào năm 2050. Hệ thống thu gom và xử lý rác thải hiện tại còn nhiều hạn chế, dẫn đến ô nhiễm môi trường nghiêm trọng. Việc áp dụng mô hình kinh tế tuần hoàn có thể giúp cải thiện tình hình này bằng cách tối ưu hóa quy trình thu gom và xử lý rác thải, đồng thời khuyến khích tái chế và tái sử dụng. Cần có sự đầu tư mạnh mẽ vào công nghệ và hạ tầng để phát triển bền vững.

3.1. Nguồn phát sinh và thành phần chất thải rắn sinh hoạt

Chất thải rắn sinh hoạt tại Việt Nam chủ yếu phát sinh từ các khu vực đô thị, với thành phần chủ yếu là thực phẩm, nhựa và giấy. Việc phân loại rác thải tại nguồn còn hạn chế, dẫn đến khó khăn trong việc tái chế và xử lý. Cần có các chương trình giáo dục cộng đồng để nâng cao nhận thức về quản lý chất thải và khuyến khích người dân tham gia vào các hoạt động tái chế. Việc áp dụng các công nghệ mới trong xử lý rác thải cũng cần được xem xét để giảm thiểu ô nhiễm và tối ưu hóa việc sử dụng tài nguyên.

IV. Đề xuất chính sách phát triển kinh tế tuần hoàn cho Việt Nam

Để phát triển kinh tế tuần hoàn tại Việt Nam, cần xây dựng các chính sách cụ thể nhằm khuyến khích tái chế và tái sử dụng. Các chính sách này nên bao gồm việc hỗ trợ doanh nghiệp áp dụng công nghệ xanh, khuyến khích đầu tư vào hạ tầng xử lý rác thải và nâng cao nhận thức cộng đồng về quản lý chất thải. Đồng thời, cần có sự phối hợp giữa các cơ quan nhà nước, doanh nghiệp và cộng đồng để thực hiện hiệu quả các chính sách này. Việc áp dụng mô hình KTTH không chỉ giúp giảm thiểu ô nhiễm mà còn tạo ra nhiều cơ hội việc làm và thúc đẩy phát triển bền vững cho đất nước.

4.1. Thách thức trong việc triển khai chính sách

Việc triển khai chính sách phát triển kinh tế tuần hoàn tại Việt Nam gặp nhiều thách thức, bao gồm sự thiếu hụt về nguồn lực, công nghệ và nhận thức của cộng đồng. Cần có các chương trình đào tạo và hỗ trợ kỹ thuật cho doanh nghiệp và cộng đồng để nâng cao khả năng áp dụng các mô hình KTTH. Đồng thời, cần có sự cam kết mạnh mẽ từ chính phủ trong việc đầu tư vào hạ tầng và công nghệ để phát triển bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ KINH TẾ TUẦN HOÀN 1. Lịch sử phát triển kinh tế tuần hoàn Kinh tế tuần hoàn không còn là một khái niệm mới, khái niệm KTTH đã xuất hiện trong nông nghiệp vào thế kỉ 18. Tuy nhiên, được biết đến nhiều nhất là báo cáo của Stahel và Ready (1976), trong lĩnh vực chế tạo ô tô và xây dựng với ý tưởng cốt lõi là việc kéo dài vòng đời của sản phẩm sẽ giúp tiết kiệm năng lượng và sức lao động của ngành này [9]. Từ đó, họ lập luận rằng, một nền kinh tế về vòng sản phẩm hoàn toàn khép kín, ưu tiên tái sử dụng, ưu tên sửa chữa và tái sản xuất hàng hóa hơn sản xuất hàng hóa mới sẽ có tác động tích cực trong tạo việc làm, cạnh tranh kinh tế, tiết kiệm tài nguyên môi trường.

Đây là một quan điểm mới mang tính đột phá ở thời điểm đó. Những năm sau, khái niệm KTTH tiếp tục được trải qua nhiều bước thay đổi để phát triển toàn diện nhiều hơn. Tới gần đây, đã có 114 cách hiểu về KTTH được đưa ra. Trong đó các cách hiểu đơn giản như KTTH là giảm phát thải, đến những khái niệm phức tạp hơn 3R hay 4R.

Kinh tế tuyến tính Kinh tế tuần hoàn Hình 1.1: Kinh tế tuyến tính và kinh tế tuần hoàn (Nguồn: Ellen MacArthur Foundation)[10] và (Báo cáo chính phủ Hà Lan) [11] Đến nay, được thừa nhận rộng rãi nhất là khái niệm KTTH do tổ chức Ellen MacArthur Foundation trình bày tại hội nghị Kinh tế toàn cầu năm 2012: “KTTH là một hệ thống có tính cải tạo và khôi phục thông qua các kế hoạch và thiết kế chủ động. Nó thay thế khái niệm ‘kết thúc vòng đời’ của vật liệu bằng khái niệm khôi phục, chuyển dịch theo hướng sử dụng năng lượng tái tạo, không dùng các hóa chất độc hại gây tổn hại đến việc tái sử dụng và giảm thiểu chất thải thông qua việc thiết kế vật liệu, sản phẩm, hệ thống kĩ thuật và các mô hình kinh doanh trong phạm vi của nó”.[10] 6 Cùng thời điểm đó, tổ chức Phát triển công nghiệp Liên hợp quốc (UNIDO) năm 2017 (Circular Economy, 2017) cho rằng “KTTH là một cách để tạo ra giá trị và hướng tới mục tiêu cao nhất là sự thịnh vượng, nó hoạt động bằng cách kéo dài vòng đời sản phẩm thông qua việc cải tiến thiết kế và bảo dưỡng, chuyển chất thải từ cuối chuỗi cung ứng trở lại điểm đầu… qua đó, sử dụng các tài nguyên hiệu quả hơn bằng cách sử dụng nhiều lần chứ không chỉ một lần”.[12] Tổng kết các khái niệm KTTH hiện đại, “The Circular Economy and A new sustainability paradigm” của Geissdoerfer và cộng sự đã đưa ra một cách nhìn cụ thể về KTTH, đó là “một hệ thống mà trong đó tài nguyên đầu vào và chất thải, phát thải, hao hụt năng lượng dược giảm thiểu thông qua việc làm chậm, làm hẹp và đóng kín các vòng vận động của vật liệu và năng lượng. Điều này có thể đạt được thông qua các thiết kế có tính dài hạn, bảo dưỡng, sửa chữa, tái sử dụng, tái sản xuất, làm mới và tái chế”.[13] Khái niệm này rất gần gũi với quan niệm KTTH là 9R của chính phủ Hà Lan. [14] Như vậy, nếu xem xét từ góc nhìn tổng thể xã hội, KTTH là một hệ thống kinh tế có tính cải tạo và khôi phục, thông qua việc thay đổi cách mà hàng hóa, dịch vụ được thiết kế, sản xuất và tiêu dùng.

Từ đó, kéo dài tuổi thọ của vật liệu, chuyển chất thải từ điểm cuối của vòng sản xuất hay tiêu dùng trở lại điểm ban đầu, giảm thiểu các tác động tiêu cực tới môi trường. Theo đó, KTTH không là một mô hình đồng nhất cho nền kinh tế mà nó là nhiều mô hình khác nhau được xây dựng theo cùng một triết lý, đó là triết lý Tái tạo (Regeneration) và Khôi phục (Restoration). KTTH có 3 nguyên tắc cơ bản, gồm: - Bảo tồn và phát triển tài nguyên thiên nhiên thông qua việc kiểm soát, nhằm sử dụng các tài nguyên và tái tạo hệ thống tự nhiên, đặc biệt đẩy mạnh sử dụng năng lượng tái tạo; - Tối ưu hóa lợi ích của tài nguyên bằng cách tuần hoàn các sản phẩm và vật liệu nhiều nhất có thể trong các chu trình kĩ thuật và sinh học; - Nâng cao hiệu suất chung của toàn hệ thống bằng cách tối thiểu hóa các ngoại ứng tiêu cực, thông qua thiết kế chất thải, thiết kế ô nhiễm ngay từ đầu của quá trình sản xuất. Kinh nghiệm quốc tế về xây dựng chính sách phát triển Kinh tế tuần hoàn Trên thực tế, các chính sách liên quan đến KTTH đã xuất hiện ở trước đó rất lâu ở các quốc gia, với nhiều cách tiếp cận khác nhau.

Ngay tại châu Âu, Hà Lan đã có bước đi đầu về tiên vào năm 1970 với “thang Lansink”, ưu tiên ngăn ngừa và hạn chế sinh chất thải, thúc đẩy sử dụng và tái chế, sau đó là việc xử lý rác thải bằng phương pháp đốt trước khi áp dụng biện pháp cuối cùng là chôn lấp [15]. Tại Đức là luật về Quản lý chất thải và chu trình khép kín (Closed Substance Cycle and Waste Management Act) năm 1996 [16, 17]. Tại châu Mỹ là Hoa Kỳ với cách tiếp cận dựa vào thị trường đối với rác thải vào năm 1677 [18]. Tại châu Á, Nhật Bản khởi xướng với Luật cơ bản cho việc thành lập một xã hội dựa trên tái chế (The Basic Law for Establishing a Recycling – Based Society) từ năm 2002 [19].

Năm 2009, Trung Quốc có Luật xúc tiến Kinh tế tuần hoàn (Cicrular Economy Promotion Law) [20]. 7 Tổng hợp 45 chiến lược KTTH và hơn 100 trường hợp trên thế giới, Kalmykova và cộng sự (2018) đã rút ra và đưa ra kết luận rằng về mặt chính sách, hiện nay có hai cách tiếp cận thực hiện KTTH, đó là [21]: a. Tiếp cận hệ thống nền kinh tế (a systemic economy – wide implementation) Nền Kinh tế ở đây có nhiều cấp độ khác nhau về quy mô. Đó là nền kinh tế ở cấp địa phương (khu công nghiệp, thành phố, tỉnh) hay nền kinh tế ở cấp vùng (liên tỉnh, liên thành phố), cấp quốc gia thậm trí liên quốc gia.

Về cơ bản, cách thực hiện này là kết nối các hoạt động kinh doanh và sản xuất thành các vòng tuần hoàn vật liệu trong một không gian kinh tế nhất định. Tiêu biểu của cách tiếp cận này là tại Đan Mạch, Trung Quốc, Nhật Bản và Canada. Tuy nhiên, cách thức áp dụng của mỗi nước không hoàn toàn giống nhau. Tiếp cận theo nhóm ngành, sản phẩm, nguyên liệu hoặc vật liệu (Group of sectors, products, materials and substances) Cách tiếp cận thực hiện KTTH này không giới hạn ở phạm vi một không gian hay một hệ thống kinh tế nhất định mà tập trung theo nhóm ngành, sản phẩm hoặc nguyên vật liệu.

Để ngắn gọn, có thể gọi đây là cách tiếp cận theo vật liệu. Diễn đàn Kinh tế thế giới cũng đồng tình với cách tiếp cận này khi khẳng định đây là “mẫu số chung lớn nhất” của tất cả các ngành và không gian địa lý [22]. Theo đó, làm ưu tiên thực hiện KTTH. Tiêu biểu cách tiếp cận này là Khối liên minh Châu Âu, Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan và Singapore Tuy nhiên hai cách tiếp cận này trên thực tế không hoàn toàn được phân biệt rõ ràng với nhau.

Đơn giản như một khu công nghiệp được tạo ra có thể nhắm tới việc tuần hoàn một hoặc một vài vật liệu nhất định. Vì thế, ở rất nhiều nước, chúng ta có thể thấy hai cách tiếp cận này được sử dụng kết hợp với nhau, tùy vào đặc điểm của từng quốc gia. Liên Minh Châu Âu (EU) 1. Chính sách của Liên Minh Châu Âu (EU) Kế hoạch hành động KTTH của châu Âu đã chỉ rõ cần thực hiện KTTH qua 4 khâu/giai đoạn của vòng đời sản phẩm, gồm: (i) Sản xuất (production), trong đó cần chú ý đến khâu thiết kế (redesign) - Ủy ban sẽ bao gồm hướng dẫn về thực hành quản lý chất thải tốt nhất và hiệu quả tài nguyên trong các lĩnh vực công nghiệp trong các tài liệu tham khảo về Kỹ thuật tốt nhất hiện có (BREFs) và sẽ ban hành hướng dẫn và thúc đẩy các thực hành tốt nhất về chất thải khai thác; - Ủy ban đang đề xuất (trong các đề xuất luật sửa đổi về chất thải) làm rõ các quy tắc về các sản phẩm phụ để tạo điều kiện thuận lợi cho cộng sinh công nghiệp và giúp tạo ra một sân chơi bình đẳng trên toàn EU; - Ủy ban sẽ thúc đẩy khả năng sửa chữa, khả năng nâng cấp, độ bền và khả năng tái chế của sản phẩm bằng cách phát triển các yêu cầu sản phẩm liên quan đến nền kinh tế tuần hoàn trong công việc tương lai của mình theo Chỉ thị thiết kế sinh thái, nếu thích hợp và có tính đến các đặc điểm cụ thể của các nhóm sản phẩm khác nhau.

Kế hoạch làm việc của Ecodesign cho giai đoạn 2015-2017 sẽ trình bày chi tiết về cách thức thực hiện điều này. Ủy ban cũng sẽ sớm đề xuất các yêu cầu về Thiết kế sinh thái đối với màn hình điện tử; - Các đề xuất luật sửa đổi về chất thải tạo ra động lực kinh tế để thiết kế sản phẩm tốt hơn thông qua các quy định về trách nhiệm mở rộng của người sản xuất; 8 - Ủy ban sẽ xem xét các lựa chọn và hành động để có một khung chính sách chặt chẽ hơn về các mảng công việc khác nhau của chính sách sản phẩm của mình trong đóng góp của họ vào nền kinh tế tuần hoàn. (ii) Tiêu dùng (Consumption): - Ủy ban sẽ đặc biệt xem xét các yêu cầu tương ứng về độ bền và sự sẵn có của thông tin sửa chữa và phụ tùng thay thế trong công việc của mình trên Thiết kế sinh thái, cũng như thông tin về độ bền trong các biện pháp Dán nhãn Năng lượng trong tương lai; - Trong các đề xuất về chất thải được sửa đổi, Ủy ban đề xuất các quy tắc mới sẽ khuyến khích các hoạt động tái sử dụng; - Ủy ban sẽ làm việc hướng tới việc thực thi tốt hơn các bảo đảm đối với các sản phẩm hữu hình, kiểm tra các lựa chọn có thể có để cải tiến và giải quyết các tuyên bố sai về màu xanh lá cây; - Ủy ban sẽ chuẩn bị một chương trình thử nghiệm độc lập theo Horizon 2020 để giúp xác định các vấn đề liên quan đến sự lỗi thời theo kế hoạch có thể xảy ra.