Luận Văn Thạc Sĩ Về Kinh Tế Tri Thức và Những Vấn Đề Đặt Ra Đối Với Việt Nam

Luận văn thạc sĩ UEB khám phá kinh tế tri thức và các thách thức đối với Việt Nam, cung cấp cái nhìn sâu sắc về phát triển bền vững.

• Tác giả: Phùng Bình Lâm
• Người hướng dẫn: PGS.TS Phí Mạnh Hồng
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Kinh tế chính trị xã hội chủ nghĩa
• Đề tài: Kinh Tế Tri Thức: Thách Thức và Cơ Hội Đối Với Việt Nam
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2002
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: Khái luận về kinh tế tri thức
• 1.1. Khái niệm kinh tế tri thức
• 1.2. Một số đặc điểm của kinh tế tri thức
• 1.3. Đo lường trình độ phát triển kinh tế tri thức của một quốc gia
• 2. CHƯƠNG 2: Chiến lược hướng tới kinh tế tri thức của một số quốc gia
• 2.1. Tình hình phát triển kinh tế tri thức trên thế giới
• 2.2. Thích ứng với xu hướng kinh tế tri thức qua chiến lược phát triển ở một số quốc gia
• 2.3. Nhận xét chung về các chiến lược
• 3. CHƯƠNG 3: Một số định hướng và giải pháp nhằm tiếp cận kinh tế tri thức ở Việt Nam
• 3.1. Tổng quan kinh tế Việt Nam hiện nay
• 3.2. Đánh giá nền móng kinh tế tri thức ở Việt Nam
• 3.3. Một số giải pháp định hướng
• Phụ lục
• Phụ lục 1. Hệ thống chỉ tiêu đo lường kinh tế tri thức của APEC
• Phụ lục 2. Hệ thống chỉ tiêu đo lường kinh tế tri thức KAM của Ngân hàng thế giới
• Tài liệu tham khảo
• Kết luận

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Kinh Tế Tri Thức Khái Niệm Và Đặc Điểm

Kinh tế tri thức là một khái niệm đang ngày càng trở nên quan trọng trong bối cảnh toàn cầu hóa và cách mạng công nghiệp 4.0. Nó không chỉ đơn thuần là việc sử dụng tri thức trong sản xuất mà còn là cách mà tri thức được tạo ra, chia sẻ và ứng dụng trong các lĩnh vực khác nhau của đời sống. Đặc điểm nổi bật của kinh tế tri thức bao gồm khả năng tạo ra giá trị từ tri thức, sự phát triển của công nghệ thông tin và sự gia tăng vai trò của giáo dục và đào tạo trong việc nâng cao năng lực cạnh tranh. Kinh tế tri thức không chỉ là một xu hướng mà còn là một yêu cầu tất yếu đối với sự phát triển bền vững của các quốc gia, đặc biệt là Việt Nam.

1.1. Khái Niệm Kinh Tế Tri Thức Định Nghĩa Và Ý Nghĩa

Kinh tế tri thức được định nghĩa là nền kinh tế mà trong đó tri thức trở thành yếu tố sản xuất chủ yếu. Điều này có nghĩa là tri thức không chỉ là một nguồn lực mà còn là động lực chính cho sự phát triển kinh tế. Theo Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), tri thức bao gồm các hiểu biết về bản thân và thế giới, từ đó tạo ra giá trị cho xã hội.

1.2. Đặc Điểm Của Kinh Tế Tri Thức Từ Lý Thuyết Đến Thực Tiễn

Kinh tế tri thức có những đặc điểm nổi bật như tính không cạnh tranh và không loại trừ. Tri thức có thể được chia sẻ mà không làm giảm giá trị của nó. Điều này tạo ra một môi trường thuận lợi cho sự phát triển và đổi mới sáng tạo. Hơn nữa, tri thức có thể được chuyển giao qua các mạng lưới, giúp tăng cường khả năng cạnh tranh của các doanh nghiệp và quốc gia.

II. Thách Thức Đối Với Việt Nam Trong Kinh Tế Tri Thức

Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức trong việc chuyển đổi sang kinh tế tri thức. Một trong những thách thức lớn nhất là sự thiếu hụt về nguồn nhân lực có trình độ cao. Mặc dù Việt Nam có một lực lượng lao động đông đảo, nhưng chất lượng lao động vẫn chưa đáp ứng được yêu cầu của nền kinh tế tri thức. Bên cạnh đó, cơ sở hạ tầng công nghệ thông tin còn yếu kém, chưa đủ khả năng hỗ trợ cho sự phát triển của các ngành công nghiệp dựa trên tri thức. Hơn nữa, việc áp dụng công nghệ mới trong sản xuất và quản lý vẫn còn chậm.

2.1. Thiếu Hụt Nguồn Nhân Lực Vấn Đề Cần Giải Quyết

Nguồn nhân lực chất lượng cao là yếu tố quyết định cho sự phát triển kinh tế tri thức. Tuy nhiên, hiện nay, Việt Nam vẫn gặp khó khăn trong việc đào tạo và phát triển nguồn nhân lực có kỹ năng phù hợp với yêu cầu của thị trường. Việc cải cách giáo dục và đào tạo là cần thiết để nâng cao chất lượng nguồn nhân lực.

2.2. Cơ Sở Hạ Tầng Công Nghệ Rào Cản Phát Triển

Cơ sở hạ tầng công nghệ thông tin tại Việt Nam còn nhiều hạn chế, ảnh hưởng đến khả năng tiếp cận và ứng dụng công nghệ mới. Đầu tư vào hạ tầng công nghệ là cần thiết để tạo điều kiện cho sự phát triển của kinh tế tri thức, từ đó nâng cao năng lực cạnh tranh của quốc gia.

III. Phương Pháp Đổi Mới Sáng Tạo Để Tiếp Cận Kinh Tế Tri Thức

Để tiếp cận kinh tế tri thức, Việt Nam cần áp dụng các phương pháp đổi mới sáng tạo. Một trong những phương pháp quan trọng là tăng cường đầu tư vào nghiên cứu và phát triển (R&D). Việc khuyến khích các doanh nghiệp và tổ chức nghiên cứu sẽ tạo ra nhiều sản phẩm và dịch vụ mới, từ đó nâng cao giá trị gia tăng cho nền kinh tế. Bên cạnh đó, việc xây dựng các mạng lưới hợp tác giữa các trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp cũng rất cần thiết để thúc đẩy việc chia sẻ tri thức và công nghệ.

3.1. Đầu Tư Vào Nghiên Cứu Và Phát Triển Yếu Tố Quyết Định

Đầu tư vào R&D là một trong những yếu tố quan trọng giúp Việt Nam tiếp cận kinh tế tri thức. Các chính sách khuyến khích đầu tư vào nghiên cứu sẽ tạo ra động lực cho các doanh nghiệp và tổ chức nghiên cứu phát triển sản phẩm mới, nâng cao năng lực cạnh tranh.

3.2. Xây Dựng Mạng Lưới Hợp Tác Chia Sẻ Tri Thức Và Công Nghệ

Việc xây dựng các mạng lưới hợp tác giữa các trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp sẽ giúp tăng cường khả năng chia sẻ tri thức và công nghệ. Điều này không chỉ giúp nâng cao chất lượng nghiên cứu mà còn tạo ra nhiều cơ hội hợp tác trong việc phát triển sản phẩm và dịch vụ mới.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Kinh Tế Tri Thức Tại Việt Nam

Việt Nam đã có những bước tiến đáng kể trong việc ứng dụng kinh tế tri thức vào thực tiễn. Nhiều doanh nghiệp đã bắt đầu áp dụng công nghệ thông tin và các giải pháp số hóa trong quản lý và sản xuất. Các lĩnh vực như giáo dục, y tế và nông nghiệp cũng đã có những ứng dụng thành công của tri thức và công nghệ. Tuy nhiên, để phát triển bền vững, cần có những chính sách hỗ trợ và khuyến khích việc ứng dụng tri thức trong các lĩnh vực này.

4.1. Ứng Dụng Công Nghệ Thông Tin Trong Doanh Nghiệp

Nhiều doanh nghiệp tại Việt Nam đã bắt đầu áp dụng công nghệ thông tin để nâng cao hiệu quả sản xuất và quản lý. Việc sử dụng phần mềm quản lý và các giải pháp số hóa giúp doanh nghiệp tiết kiệm chi phí và nâng cao năng suất lao động.

4.2. Tri Thức Trong Giáo Dục Và Y Tế Những Thành Tựu Đáng Kể

Trong lĩnh vực giáo dục, việc áp dụng công nghệ thông tin đã giúp cải thiện chất lượng giảng dạy và học tập. Tương tự, trong lĩnh vực y tế, tri thức và công nghệ đã giúp nâng cao chất lượng dịch vụ chăm sóc sức khỏe, từ đó cải thiện sức khỏe cộng đồng.

V. Kết Luận Tương Lai Của Kinh Tế Tri Thức Tại Việt Nam

Kinh tế tri thức sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển của Việt Nam trong tương lai. Để tận dụng được những cơ hội mà kinh tế tri thức mang lại, Việt Nam cần có những chính sách đồng bộ và hiệu quả. Việc đầu tư vào giáo dục, nghiên cứu và phát triển, cũng như xây dựng cơ sở hạ tầng công nghệ thông tin sẽ là những yếu tố quyết định cho sự thành công trong việc chuyển đổi sang kinh tế tri thức. Tương lai của Việt Nam trong kinh tế tri thức sẽ phụ thuộc vào khả năng thích ứng và đổi mới sáng tạo của các doanh nghiệp và tổ chức.

5.1. Chính Sách Hỗ Trợ Phát Triển Kinh Tế Tri Thức

Chính phủ cần xây dựng các chính sách hỗ trợ phát triển kinh tế tri thức, từ đó tạo điều kiện thuận lợi cho các doanh nghiệp và tổ chức nghiên cứu. Việc khuyến khích đầu tư vào R&D và giáo dục sẽ giúp nâng cao năng lực cạnh tranh của quốc gia.

5.2. Tương Lai Của Kinh Tế Tri Thức Cơ Hội Và Thách Thức

Tương lai của kinh tế tri thức tại Việt Nam sẽ đối mặt với nhiều cơ hội và thách thức. Việc nắm bắt và ứng dụng tri thức một cách hiệu quả sẽ quyết định sự phát triển bền vững của nền kinh tế trong thời gian tới.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Kinh tế tri thức là xu hướng phát triển toàn cầu với tác động sâu rộng đến kinh tế thế giới, đặc biệt đối với các nước đang phát triển như Việt Nam. Theo ước tính, tỷ trọng các ngành dựa trên tri thức tại các nước phát triển chiếm trên 50% GDP, trong khi các nước đang phát triển vẫn còn nhiều hạn chế trong việc khai thác và ứng dụng tri thức. Luận văn tập trung nghiên cứu khái niệm kinh tế tri thức, các đặc điểm nổi bật, hệ thống chỉ số đo lường phổ biến và chiến lược phát triển kinh tế tri thức của một số quốc gia tiêu biểu như Phần Lan, Singapore, Hàn Quốc. Qua đó, đề xuất các giải pháp định hướng phát triển kinh tế tri thức phù hợp với điều kiện Việt Nam trong giai đoạn hiện nay.

Phạm vi nghiên cứu bao gồm phân tích lý luận về kinh tế tri thức, so sánh chiến lược phát triển kinh tế tri thức của các quốc gia và đánh giá thực trạng kinh tế tri thức tại Việt Nam trong khoảng thời gian từ những năm 1990 đến đầu thế kỷ 21. Mục tiêu chính là làm rõ khái niệm, đo lường trình độ phát triển kinh tế tri thức, đồng thời đề xuất các giải pháp nhằm thúc đẩy phát triển kinh tế tri thức ở Việt Nam, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bền vững.

Việc nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong bối cảnh toàn cầu hóa và cách mạng công nghệ thông tin đang diễn ra mạnh mẽ, giúp Việt Nam tận dụng cơ hội, vượt qua thách thức, thu hẹp khoảng cách phát triển với các nước tiên tiến, đồng thời nâng cao phúc lợi xã hội thông qua ứng dụng tri thức trong các lĩnh vực kinh tế, giáo dục, y tế và môi trường.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết kinh tế tri thức hiện đại, trong đó có:

• Lý thuyết tăng trưởng nội sinh: Nhấn mạnh vai trò của tri thức và đổi mới sáng tạo như nguồn lực nội sinh thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bền vững, dựa trên công trình của P. Romer và K. Arrow. Tri thức không chỉ là yếu tố bên ngoài mà là nhân tố quyết định trong hàm sản xuất.

• Mô hình kinh tế tri thức của OECD: Định nghĩa kinh tế tri thức là nền kinh tế dựa trên sản xuất, phân phối và sử dụng tri thức, bao gồm các yếu tố như môi trường kinh tế, vốn con người, kết cấu hạ tầng thông tin và hệ thống đổi mới.

• Khái niệm tri thức: Phân biệt giữa dữ liệu, thông tin và tri thức; tri thức hiện (explicit knowledge) và tri thức ngầm (tacit knowledge). Tri thức có đặc điểm không cạnh tranh, không loại trừ, có thể được điển chế hóa và truyền bá rộng rãi.

Các khái niệm chính bao gồm: tri thức, kinh tế tri thức, đổi mới sáng tạo, vốn con người, hệ thống đổi mới, và cấu trúc mạng trong nền kinh tế tri thức.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa lý luận và thực tiễn:

• Phân tích và tổng hợp các tài liệu khoa học, báo cáo quốc tế, văn bản pháp luật liên quan đến kinh tế tri thức.

• Đối chiếu và so sánh chiến lược phát triển kinh tế tri thức của các quốc gia tiêu biểu như Phần Lan, Singapore, Hàn Quốc nhằm rút ra bài học kinh nghiệm.

• Phân tích số liệu thống kê từ Tổng cục Thống kê Việt Nam, các tổ chức quốc tế như OECD, Ngân hàng Thế giới, APEC để đánh giá thực trạng kinh tế tri thức tại Việt Nam.

• Phương pháp luận biện chứng duy vật được áp dụng để kết hợp giữa lý luận và thực tiễn, đảm bảo tính hệ thống và logic trong nghiên cứu.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm các báo cáo, số liệu thống kê quốc gia và quốc tế trong giai đoạn từ 1990 đến đầu những năm 2000. Phương pháp chọn mẫu là chọn lọc các nguồn dữ liệu có tính đại diện và độ tin cậy cao. Phân tích dữ liệu sử dụng phương pháp so sánh định tính và định lượng, kết hợp với phân tích lịch sử để nhận diện xu hướng phát triển kinh tế tri thức.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Kinh tế tri thức đã trở thành xu hướng phát triển chủ đạo của nhiều quốc gia phát triển: Tỷ trọng các ngành dựa trên tri thức chiếm trên 50% GDP tại Mỹ (55,3%), Singapore (57,3%), Nhật Bản (53%) và Canada (51%). Đầu tư cho R&D chiếm từ 1,13% đến 2,82% GDP tại các quốc gia này, trong đó Mỹ chiếm 2,63% GNI.

2. Chiến lược phát triển kinh tế tri thức của các quốc gia có sự khác biệt nhưng đều tập trung vào phát triển nguồn nhân lực, hạ tầng công nghệ và đổi mới sáng tạo: Phần Lan xây dựng chiến lược xã hội thông tin toàn diện từ năm 1994, tập trung vào đổi mới khu vực công và tư, phát triển công nghiệp thông tin và nâng cao kỹ năng công dân. Singapore xác định 8 ngành công nghiệp dựa trên tri thức cần phát triển, đồng thời chú trọng thu hút nhân tài và phát triển doanh nghiệp đẳng cấp thế giới. Hàn Quốc đặt mục tiêu chuyển đổi nền kinh tế dựa trên tri thức như chiến lược trung và dài hạn.

3. Tốc độ biến đổi tri thức và công nghệ ngày càng nhanh, tạo áp lực và cơ hội cho các quốc gia: Lượng tri thức nhân đôi sau mỗi 15 năm, chi phí công nghệ giảm mạnh (chi phí máy tính giảm 125 lần từ 1930 đến 1990). Thời gian từ phát hiện khoa học đến ứng dụng kỹ thuật rút ngắn từ 30 năm xuống còn khoảng 5 năm.

4. Việt Nam đang ở giai đoạn đầu của phát triển kinh tế tri thức với nhiều thách thức về năng lực sản xuất và ứng dụng tri thức: Khả năng tạo ra tri thức còn hạn chế, chi tiêu cho R&D thấp, hạ tầng công nghệ thông tin chưa đồng bộ, và khoảng cách số (digital divide) còn lớn so với các nước phát triển.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của sự phát triển mạnh mẽ kinh tế tri thức tại các quốc gia phát triển là do đầu tư bài bản vào giáo dục, nghiên cứu khoa học, hạ tầng công nghệ và chính sách đổi mới sáng tạo. Ví dụ, Phần Lan đã vượt qua khủng hoảng kinh tế đầu những năm 1990 nhờ chiến lược xã hội thông tin toàn diện, trong khi Singapore xây dựng nền kinh tế dựa trên tri thức với sự hỗ trợ mạnh mẽ từ chính phủ và doanh nghiệp.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế, kết quả luận văn phù hợp với quan điểm của OECD và Ngân hàng Thế giới về vai trò của môi trường kinh tế, vốn con người, hạ tầng thông tin và hệ thống đổi mới trong phát triển kinh tế tri thức. Các biểu đồ so sánh tỷ trọng GDP ngành tri thức, chi tiêu R&D và số lượng lao động tri thức có thể minh họa rõ nét sự khác biệt giữa các quốc gia.

Ý nghĩa của kết quả nghiên cứu là Việt Nam cần xây dựng chiến lược phát triển kinh tế tri thức phù hợp, tập trung vào nâng cao năng lực nội sinh, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, hoàn thiện thể chế và hạ tầng công nghệ thông tin để tận dụng cơ hội phát triển trong bối cảnh toàn cầu hóa.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Xây dựng chiến lược phát triển kinh tế tri thức quốc gia rõ ràng và toàn diện: Định hướng phát triển các ngành công nghiệp dựa trên tri thức, ưu tiên đầu tư cho giáo dục, nghiên cứu khoa học và công nghệ. Thời gian thực hiện trong 5-10 năm, do Bộ Kế hoạch và Đầu tư phối hợp với Bộ Khoa học và Công nghệ chủ trì.

2. Tăng cường đầu tư cho nghiên cứu và phát triển (R&D): Đẩy mạnh chi tiêu công và khuyến khích doanh nghiệp đầu tư R&D, hướng tới đạt mức chi tiêu tối thiểu 1,5% GDP trong vòng 5 năm. Bộ Tài chính và Bộ Khoa học và Công nghệ phối hợp thực hiện.

3. Phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và kỹ năng đổi mới sáng tạo: Đổi mới hệ thống giáo dục theo hướng phát triển năng lực học tập suốt đời, kỹ năng công nghệ thông tin và quản lý tri thức. Thời gian 5 năm, Bộ Giáo dục và Đào tạo chủ trì.

4. Hoàn thiện thể chế và phát triển hạ tầng công nghệ thông tin: Xây dựng khung pháp lý bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, phát triển hạ tầng viễn thông và Internet băng rộng, giảm khoảng cách số. Thời gian 3-5 năm, do Bộ Thông tin và Truyền thông phối hợp với các bộ ngành liên quan thực hiện.

5. Khuyến khích hợp tác quốc tế và thu hút đầu tư nước ngoài trong lĩnh vực công nghệ cao và tri thức: Tận dụng các kênh chuyển giao công nghệ, đào tạo nhân lực và phát triển mạng lưới tri thức toàn cầu. Thời gian liên tục, do Bộ Ngoại giao và Bộ Kế hoạch và Đầu tư phối hợp.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà hoạch định chính sách và cơ quan quản lý nhà nước: Giúp xây dựng chiến lược phát triển kinh tế tri thức, hoàn thiện thể chế và chính sách hỗ trợ đổi mới sáng tạo.

2. Các nhà nghiên cứu và giảng viên kinh tế, quản trị: Cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn về kinh tế tri thức, các mô hình và chỉ số đo lường phát triển kinh tế tri thức.

3. Doanh nghiệp và nhà đầu tư trong lĩnh vực công nghệ và tri thức: Hiểu rõ xu hướng phát triển, cơ hội và thách thức trong nền kinh tế tri thức để định hướng đầu tư và đổi mới.

4. Sinh viên và học viên cao học chuyên ngành kinh tế, quản trị, công nghệ thông tin: Nâng cao nhận thức về kinh tế tri thức, áp dụng kiến thức vào nghiên cứu và thực tiễn.

Câu hỏi thường gặp

1. Kinh tế tri thức là gì và tại sao nó quan trọng?
   Kinh tế tri thức là nền kinh tế dựa trên sản xuất, phân phối và sử dụng tri thức làm nhân tố sản xuất chủ đạo. Nó quan trọng vì thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bền vững, nâng cao năng suất và cải thiện phúc lợi xã hội.

2. Làm thế nào để đo lường trình độ phát triển kinh tế tri thức của một quốc gia?
   Có nhiều hệ thống chỉ số như của OECD, APEC và Ngân hàng Thế giới, đo lường qua các yếu tố như đầu tư R&D, vốn con người, hạ tầng công nghệ thông tin và hệ thống đổi mới.

3. Việt Nam đang đối mặt những thách thức gì trong phát triển kinh tế tri thức?
   Việt Nam còn hạn chế về năng lực sản xuất tri thức, chi tiêu cho R&D thấp, hạ tầng công nghệ chưa đồng bộ và khoảng cách số lớn so với các nước phát triển.

4. Các quốc gia phát triển đã làm gì để thúc đẩy kinh tế tri thức?
   Họ đầu tư mạnh vào giáo dục, nghiên cứu khoa học, phát triển hạ tầng công nghệ thông tin, xây dựng chính sách đổi mới sáng tạo và thu hút nhân tài toàn cầu.

5. Làm thế nào doanh nghiệp có thể tận dụng kinh tế tri thức để phát triển?
   Doanh nghiệp cần đầu tư R&D, áp dụng công nghệ mới, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và tham gia mạng lưới hợp tác tri thức để nâng cao năng lực cạnh tranh.

Kết luận

• Kinh tế tri thức là xu hướng phát triển tất yếu, đóng vai trò quyết định trong tăng trưởng kinh tế và nâng cao phúc lợi xã hội.
• Các quốc gia phát triển đã xây dựng chiến lược toàn diện, tập trung vào đổi mới sáng tạo, phát triển nguồn nhân lực và hạ tầng công nghệ.
• Việt Nam cần đẩy mạnh đầu tư cho R&D, hoàn thiện thể chế và phát triển hạ tầng công nghệ thông tin để bắt kịp xu thế toàn cầu.
• Việc phát triển kinh tế tri thức đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các bộ ngành, doanh nghiệp và xã hội trong dài hạn.
• Hành động ngay từ bây giờ với các giải pháp cụ thể sẽ giúp Việt Nam tận dụng cơ hội, vượt qua thách thức và phát triển bền vững trong kỷ nguyên tri thức.

Các nhà hoạch định chính sách và doanh nghiệp cần phối hợp xây dựng kế hoạch phát triển kinh tế tri thức phù hợp, đồng thời tăng cường đào tạo và đổi mới sáng tạo để nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: KHÁI LUẬN VỀ KINH TẾ TRI THỨC 1. KHÁI NIỆM KINH TẾ TRI THỨC 1. Khái niệm tri thức 1. Định nghĩa, phân loại Tri thức có thể được định nghĩa trong sự phân biệt với thông tin và dữ liệu: - Dữ liệu là các sự kiện không cấu trúc hóa, không mang theo ý nghĩa, ngoài ngữ cảnh hay một tập hợp các hình thức cụ thể như con số, chữ, tiếng động, hình ảnh cho phép có thể rút ra thông tin.

- Thông tin là các dữ liệu đã được tổ chức, xử lý, có mục đích nhưng chưa được đồng hóa. - Tri thức là một khối lượng thông tin đã được xử lý, đồng hóa, đưa vào sự nhận thức của cá nhân. Mức độ tinh vi của xử lý thông Tri tin (nghĩa rộng) thức Thông tin ẹ Dữ liệu Nói một cách ngắn gọn thì thông tin ( theo nghĩa hẹp ) là dữ liệu đã được xử lý đến mức độ nào đó. Tri thức là thông tin được chế biến ở mức độ cao hơn.

Ví dụ như: quan sát các hiện tượng thời tiết ( dữ liệu ) người ta biết 7 được có mưa ( thông tin ) và mưa có ảnh hưởng đến sinh trưởng của thực vật ( tri thức ). Tuy nhiên, sự phân biệt chỉ mang tính chất tương đối. Nó có thể thay đổi theo thời gian hoặc khi áp dụng vào những đối tượng cụ thể tùy theo sự hiểu biết của mỗi người: thông tin đối với người này chỉ có thể là dữ liệu đối với người khác, và lại có thể là tri thức đối với người khác nữa. Sự phân biệt thông tin và tri thức còn được xem xét trên cơ sở khả năng chuyển giao.

Thông tin được được xem là cái sẵn sàng để chuyển giao, còn tri thức bao gồm nhiều loại. Một số có thể điển chế hóa và do đó có thể biến đổi thành thông tin để chuyển giao. Một số tri thức khác không điển chế hóa được chỉ có thể thu nhận được nhờ quá trình học hỏi. Hai loại tri thức theo sự phân biệt như vậy được gọi là tri thức hiện ( explicit knowledge ) và tri thức ngầm ( tatic knowledge ).

Tri thức ngầm không thể điển chế hóa được hoàn toàn nên khó có thể chuyển giao không phải do có tính chất trực giác mà vì trong quá trình hoạt động những yếu tố của tri thức ngầm mới lại liên tục xuất hiện. Tuy vậy nó lại có một vai trò quan trọng và là công cụ để lựa chọn và khai thác tri thức điển chế hóa mà ngày nay tương đối dễ có và rẻ hơn rất nhiều. Điển chế hóa là biến đổi một loại tri thức ngầm cụ thể thành một loại dễ hiểu hơn song vẫn còn ngầm ở một mức độ nào đó. Trong một số tài liệu, điển chế hóa tri thức được mô tả như một qui trình lấy thông tin từ các tác nhân con người, cố gắng phát biểu nó một cách rõ ràng, sau đó cấu trúc lại để làm giảm sự phức tạp sao cho có thể đưa vào vật thể vật chất hay mô tả trên giấy.

Nói cách khác, điển chế hóa là chuyển tri thức thành mã để nó trở nên có dạng hiện, có thể tiếp cận và dễ dàng hiểu được ở mức độ cao nhất. Nhờ vậy tri thức điển chế hóa có thể được chuyển giao vượt qua không gian và thời gian. Ở khía cạnh kinh tế, điển chế hóa có ý nghĩa rất to lớn khi nó cho phép giảm bớt tình trạng phân tán của tri thức, cũng như các khoản chi phí để tự tìm ra nó. Cuộc cách mạng kỹ thuật số và những thành tựu vượt bậc của 8 công nghệ thông tin đã thúc đẩy nhanh quá trình điển chế hóa tri thức.

Các mạng lưới điện tử ngày nay đã nối liền một tập hợp lớn các nguồn thông tin công cộng và tư nhân tạo nên những yếu tố rất đa dạng của một thư viện số mà mọi người có thể truy nhập. Tri thức ngày càng gần như một hàng hóa, các cuộc giao dịch trên thị trường đã trở nên dễ dàng, việc truyền tri thức tăng nhanh. Tuy nhiên trong thực tế tri thức luôn tồn tại là một tổ hợp của hai dạng ngầm và hiện. Chúng có thể biến đổi liên tục từ dạng này sang dạng kia thông qua quá trình học hỏi – học bằng làm, học bằng sử dụng, học để học.

Do đó nhiều học giả cho rằng nền kinh tế và xã hội trong tương lai là “nền kinh tế học hỏi” và “ xã hội học tập” bởi vì tri thức ngày càng có tầm quan trọng đặc biệt. Nhiều nghiên cứu cho thấy sự tiến bộ và phát triển của xã hội loài người là do kết quả hội tụ của nhiều quá trình tiến triển riêng rẽ và độc lập trong đó có sự thay đổi căn bản về ý nghĩa của tri thức. Tri thức theo cách hiểu của thời kỳ cổ đại là một thứ chung chung, chỉ phục vụ cho chính nó. Mục đích là làm cho con người có tri thức có thể hiểu được cái gì cần phải nói và làm thế nào để nói chúng.

Khi đó tri thức có nghĩa là logic, ngữ pháp và hùng biện và hoàn toàn tách rời kỹ thuật. Bởi vì theo quan niệm thời đó, kỹ thuật gắn liền với ứng dụng đặc biệt và không có những nguyên tắc áp dụng chung, chỉ có thể thu nhận qua kinh nghiệm, không thể dạy và học được. Tiếp theo đó đã có sự chuyển hóa căn bản về mặt ý nghĩa của tri thức. Trong giai đoạn đầu, tri thức được áp dụng cho các công cụ sản xuất, phương pháp sản xuất và sản phẩm tạo ra cuộc cách mạng công nghiệp.

Trong giai đoạn thứ hai, tri thức được áp dụng cho tổ chức lao động dẫn tới cuộc cách mạng năng suất gắn liền với tên tuổi của F. Giai đoạn cuối cùng tri thức được áp dụng cho chính bản thân nó, đó chính là dùng tri thức để tạo ra tri thức làm nên cuộc cách mạng quản lý, bước chuyển biến tới nền kinh tế tri 9 thức. Ngày nay quan niệm tri thức là những hệ thống kiến thức chuyên sâu, thể hiện được trong hành động và trở thành các bộ môn chuyên ngành. Mỗi một bộ môn chuyên ngành sẽ chuyển từng bí quyết thành phương pháp luận.

Mỗi phương pháp luận đó chuyển đổi những vấn đề riêng lẻ, kinh nghiệm thành hệ thống do đó có thể dạy và học được. Bước chuyển từ đơn lên đa tri thức đã làm cho nó trở nên có sức mạnh sáng tạo nên một xã hội mới, làm cho cuộc sống con người tốt đẹp hơn. Đây chính là sự thay đổi rất cơ bản về nhận thức của tri thức [28, 160-208]. Định nghĩa tri thức đang được sử dụng phổ biến hiện nay, đặc biệt là trong các tài liệu của Tổ chức hợp tác và phát triển kinh tế ( OECD ) là “ Mọi hiểu biết của con người đối với bản thân và thế giới”.

Nó bao gồm biết cái gì? ( know what ), biết vì sao? ( know why ), biết làm thế nào? ( know how ), biết ai? ( know who ). Biết cái gì? còn bao gồm cả tri thức về thời gian và địa điểm ( know where và know when ). Trong nền kinh tế linh hoạt và năng động, tri thức về thời gian, địa điểm đang ngày càng quan trọng đảm bảo cho quá trình nhận thức, hành động được chính xác. Trong các loại tri thức trên thì tri thức về sự vật, sự kiện ( know what ) và nguyên nhân, giải thích ( know why ) thuộc nhóm hiện, có thể được thu nhận thông qua đọc tài liệu, truy nhập cơ sở dữ liệu.

Tri thức về cách làm ( know how ), về người biết ( know who ) thuộc nhóm ngầm và chỉ có được qua hoạt động, kinh nghiệm thực tế. Tri thức về cách làm, về người biết thường được phát triển, duy trì trong mỗi cá nhân, tổ chức riêng lẻ, không thể dễ dàng chuyển giao và có vai trò ngày càng lớn, nhất là trong những nền kinh tế mà các kỹ năng bị phân tán do sự phân công lao động. Đây chính là một lý do quan trọng để hình thành các mạng lưới doanh nghiệp và tổ chức nhằm kết hợp và chia sẻ những tri thức này. Đặc điểm của tri thức Với quan niệm mới về ý nghĩa, tri thức đã trở thành một nhân tố sản xuất mà tầm quan trọng ngày càng tăng của nó làm giảm vai trò của vốn và lao động.

Nó có thể được sinh ra, trao đổi và sử dụng trong các phương thức sản xuất để tạo ra các loại sản phẩm. Tuy nhiên nó có một số đặc điểm riêng khác với các tư liệu sản xuất khác. Thứ nhất, tri thức nói chung và khoa học, kỹ thuật, công nghệ nói riêng có một đặc điểm nổi bật là khi đã được phát hiện, phát minh, sáng chế ra nó có thể trở thành nền tảng cho các kỹ thuật, công nghệ khác ra đời, phát triển. Ngày nay sự gia tăng và đổi mới, thay thế giữa những thế hệ tri thức diễn ra thường xuyên, nhanh chóng.

Những tri thức mới thường là sự liên kết, tích hợp giữa các dòng tri thức khác nhau. Ví dụ như khoa học công nghệ viễn thông ngày nay là sự hội tụ các lĩnh lực trước đây tồn tại độc lập như truyền dẫn vô tuyến tín hiệu thoại, truyền dẫn hữu tuyến tín hiệu truyền hình, truyền hình cáp, truyền số liệu, Internet, vệ tinh và vô tuyến nhiều kênh. Thứ hai, mức độ lan truyền về không gian và thời gian của tri thức được mở rộng và đẩy mạnh nhờ khả năng hệ thống hóa của chúng. Ngày càng nhiều khối lượng tri thức có thể giản đơn hóa, đồng nhất hóa, tiêu chuẩn hóa.

thành những thông tin rõ ràng, ngắn gọn, dễ dàng cho việc truyền tải, lưu trữ và tái tạo. Thứ ba, tri thức có nhiều đặc tính cơ bản của một hàng hóa công cộng, thực chất là một hàng hóa công cộng toàn cầu: - Không có tính cạnh tranh. Một người sử dụng một khối lượng tri thức nhất định không ảnh hưởng đến việc những người khác cũng sử dụng những khối lượng tri thức đó. Thomas Jefferson đã mô tả tính chất không có cạnh tranh của tri thức và thông tin theo cách dưới đây: “ Ông ta là người 11 nhận được ý tưởng ở tôi, tự mình đã nhận được kiến thức mà không làm giảm kiến thức của tôi; vì ông là người châm dây thắp nến ở chỗ của tôi, đã nhận được ánh sáng mà không làm cho tôi bị tối đi” [17, 32].

- Không có tính loại trừ. Khi tri thức đã ở trong lĩnh vực công cộng thì người tạo ra tri thức đó rất khó ngăn không cho người khác dùng.