Kinh nghiệm phát triển kinh tế số thế giới và bài học cho Việt Nam

Tổng hợp kinh nghiệm phát triển kinh tế số của thế giới, từ đó rút ra những bài học quý báu và định hướng chiến lược phù hợp cho Việt Nam.

• Tác giả: Đào Thị Loan
• Người hướng dẫn: Nguyễn Thị Vũ Hà
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội - Trường Đại học Kinh tế
• Chuyên ngành: Kinh tế Quốc tế
• Đề tài: Kinh nghiệm phát triển kinh tế số ở một số quốc gia trên thế giới và bài học cho Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn Thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Khái Niệm và Tầm Quan Trọng của Kinh Tế Số

Kinh tế số là nền kinh tế vận hành chủ yếu dựa trên công nghệ số và các giao dịch điện tử thông qua internet. Đây còn được gọi là kinh tế internet, kinh tế mới hoặc kinh tế mạng. Trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay, phát triển kinh tế số đã trở thành một xu hướng tất yếu và là chiến lược phát triển quan trọng của các quốc gia trên thế giới. Việt Nam cần nhận thức rõ ràng về tầm quan trọng này để không bị tụt hậu trong cuộc cách mạng công nghệ số. Kinh tế số không chỉ mang lại cơ hội tăng trưởng kinh tế mà còn giúp cải thiện chất lượng cuộc sống của người dân và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc tế.

1.1. Định Nghĩa và Các Loại Hình Kinh Tế Số

Kinh tế số bao gồm các hoạt động kinh tế dựa trên công nghệ kỹ thuật số. Các loại hình chính gồm thương mại điện tử, dịch vụ tài chính số, nền tảng số, và các giao dịch trực tuyến. Mỗi loại hình này đều có đặc điểm riêng nhưng đều hướng đến mục tiêu chung là tối ưu hóa hiệu suất kinh tế và mở rộng cơ hội kinh doanh trong môi trường số.

1.2. Vai Trò và Tác Động Đến Phát Triển Kinh Tế

Phát triển kinh tế số tạo ra các cơ hội mới cho doanh nghiệp, tạo việc làm, và tăng cường tính cạnh tranh. Kinh tế số góp phần quan trọng vào tăng trưởng GDP, cải thiện năng suất lao động, và tạo ra các mô hình kinh doanh đổi mới. Nó cũng giúp kết nối các thị trường, giảm chi phí giao dịch và mở rộng phạm vi hoạt động kinh tế.

II. Ba Yếu Tố Chính Để Phát Triển Kinh Tế Số

Để phát triển kinh tế số thành công, cần có ba yếu tố quan trọng nhất: thể chế, hạ tầng số và nguồn nhân lực. Thể chế cung cấp khung pháp lý và chính sách hỗ trợ cho sự phát triển của kinh tế số. Hạ tầng số bao gồm mạng Internet, công nghệ thông tin và các cơ sở vật chất kỹ thuật số. Nguồn nhân lực đặc biệt là nhân lực công nghệ thông tin là yếu tố quyết định cho sự cạnh tranh và phát triển bền vững. Các quốc gia phát triển kinh tế số thành công đều chú trọng phát triển đồng bộ ba yếu tố này.

2.1. Yếu Tố Thể Chế và Chính Sách

Thể chế là nền tảng pháp lý cho phát triển kinh tế số. Các quốc gia cần xây dựng các quy định, luật lệ về bảo vệ dữ liệu, giao dịch điện tử, và an toàn mạng. Chính sách tài khóa, hỗ trợ doanh nghiệp khởi nghiệp, và khuyến khích đầu tư vào công nghệ số cũng rất quan trọng. Việt Nam cần hoàn thiện khung pháp lý để tạo môi trường thuận lợi cho kinh tế số phát triển.

2.2. Hạ Tầng Số và Công Nghệ

Hạ tầng số bao gồm mạng viễn thông tốc độ cao, trung tâm dữ liệu, và công nghệ điện toán đám mây. Mặc dù Việt Nam có hạ tầng viễn thông tương đối, nhưng chưa hoàn toàn đáp ứng yêu cầu của kinh tế số. Cần đầu tư mạnh mẽ vào công nghệ 5G, Internet vạn vật và các cơ sở hạ tầng số hiện đại.

2.3. Nguồn Nhân Lực Công Nghệ Thông Tin

Nhân lực công nghệ thông tin là yếu tố then chốt nhưng Việt Nam vẫn thiếu hụt về số lượng và chất lượng. Cần phát triển giáo dục công nghệ số, đào tạo chuyên gia CNTT, và thu hút nhân tài từ nước ngoài. Đầu tư vào nhân lực là đầu tư vào tương lai kinh tế số.

III. Thực Trạng Phát Triển Kinh Tế Số Tại Việt Nam

Kinh tế số ở Việt Nam đang trong giai đoạn phát triển nhưng còn đối mặt với nhiều thách thức. Mặc dù Việt Nam có lợi thế về dân số trẻ, thị trường tiêu dùng lớn và nhu cầu cao về dịch vụ số, nhưng thể chế vẫn còn nhiều hạn chế, công tác chuẩn bị luôn ở thế bị động. Nhận thức về xu hướng phát triển kinh tế số từ cấp quản lý nhà nước đến doanh nghiệp và người dân vẫn chưa cao. Bên cạnh đó, Việt Nam nằm trong top 3 quốc gia bị tấn công mạng nhiều nhất thế giới, điều này cho thấy vấn đề an toàn, an ninh số cần được ưu tiên.

3.1. Những Thành Tựu Đã Đạt Được

Việt Nam đã có những tiến bộ đáng kể trong phát triển kinh tế số với sự phát triển của thương mại điện tử, fintech, và các nền tảng công nghệ. Tỷ lệ sử dụng internet ngày càng tăng, các startup công nghệ phát triển mạnh. Giao dịch điện tử và thanh toán di động đã trở thành phổ biến, góp phần vào sự phát triển kinh tế.

3.2. Các Thách Thức Hiện Tại

Kinh tế số ở Việt Nam đối mặt với thách thức về an ninh mạng, thiếu nhân lực CNTT, hạ tầng chưa đủ, và khung pháp lý chưa hoàn chỉnh. Nhận thức của người dân và doanh nghiệp về rủi ro an toàn dữ liệu vẫn hạn chế. Sự chênh lệch trong tiếp cận công nghệ số giữa thành thị và nông thôn cũng cần được giải quyết.

IV. Bài Học và Khuyến Nghị Cho Việt Nam

Từ kinh nghiệm phát triển kinh tế số của các quốc gia trên thế giới, Việt Nam có thể rút ra những bài học quý báu. Cần xây dựng chiến lược phát triển kinh tế số toàn diện với sự tham gia của các bộ ngành, doanh nghiệp và cộng đồng. Hoàn thiện khung pháp lý, đầu tư vào hạ tầng số và đặc biệt là phát triển nguồn nhân lực CNTT chất lượng cao. Cần nâng cao nhận thức, xây dựng văn hóa số, đảm bảo an ninh mạng, và tạo môi trường cạnh tranh công bằng cho các doanh nghiệp. Việt Nam cũng nên tham khảo các mô hình thành công từ Singapore, Hàn Quốc, Trung Quốc và các quốc gia ASEAN khác.

4.1. Hoàn Thiện Thể Chế và Chính Sách Phát Triển

Cần xây dựng chiến lược quốc gia rõ ràng về phát triển kinh tế số với mục tiêu cụ thể và thời gian thực hiện. Hoàn thiện các luật về bảo vệ dữ liệu cá nhân, an ninh mạng, giao dịch điện tử. Tạo môi trường thuận lợi cho các startup và doanh nghiệp công nghệ thông qua các chính sách ưu đãi, hỗ trợ khởi nghiệp.

4.2. Đầu Tư Vào Hạ Tầng và Nhân Lực

Prioritize đầu tư vào hạ tầng số hiện đại như 5G, điện toán đám mây, và trung tâm dữ liệu. Phát triển giáo dục công nghệ số từ bậc phổ thông đến đại học. Hợp tác quốc tế để thu hút chuyên gia CNTT, khuyến khích các nhân tài về nước đóng góp cho phát triển kinh tế số.

4.3. Đảm Bảo An Ninh và Nâng Cao Nhận Thức

Tăng cường an ninh mạng, xây dựng các cơ chế phòng chống tấn công mạng và bảo vệ dữ liệu. Nâng cao nhận thức của người dân, doanh nghiệp và cán bộ quản lý về tầm quan trọng của kinh tế số và rủi ro an toàn. Xây dựng một cộng đồng số an toàn, tin cậy là nền tảng cho phát triển bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý luận về phát triển kinh tế số 5 Chương 2: Phương pháp nghiên cứu Chương 3: Kinh nghiệm phát triển kinh tế số trên thế giới Chương 4: Một số kinh nghiệm cho Việt Nam 7. Đóng góp của luận văn 7. Về lý luận Luận văn tổng hợp những nghiên cứu trong và ngoài nƣớc về kinh tế số, phát triển kinh tế số tại các quốc gia trên thế giới và Việt Nam. Trên cơ sở những nghiên cứu đó, luận văn tổng hợp lý luận về phát triển kinh tế số nhƣ: Khái niệm, những loại hình kinh tế số, đặc điểm và tiêu chí đánh giá phát triển kinh tế số, vai trò của kinh tế số trong phát triển kinh tế tại một quốc gia, các điều kiện để phát triển kinh tế số.

Luận văn có thể là tài liệu để các sinh viên, học viên nghiên cứu về kinh tế số của các quốc gia trên thế giới và tại Việt Nam. Về thực tiễn Luận văn thực hiện nghiên cứu kinh nghiệm phát triển kinh tế số của một số quốc gia trên thế giới trên các vấn đề nhƣ: Chiến lƣợc và kế hoạch phát triển kinh tế số của các quốc gia; Điều kiện để phát triển kinh tế số tại các quốc gia đó; Thực trạng phát triển kinh tế số của một số quốc gia trên thế giới; Đánh giá chung về phát triển kinh tế số của các quốc gia trên thế giới. Trên cơ sở đó vận dụng và thực tiễn phát triển kinh tế số tại Việt Nam luận văn đƣa ra những bài học kinh nghiệm nhằm phát triển kinh tế số tại Việt Nam trong thời gian tới nhƣ: Bài học về thể chế, chính sách, chƣơng trình hành động; Bài học về phát triển cơ sở hạ tầng, hệ sinh thái và tài nguyên số; Bài học về phát triển nguồn nhân lực. Trong phạm vi nghiên cứu, luận văn đóng góp ý kiến có thể tham khảo trong phát triển kinh tế số tại Việt Nam.

6 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN KINH TẾ SỐ 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu trong nước “Tƣơng lai nền kinh tế số Việt Nam hƣớng tới năm 2030 – 2045” Báo cáo tóm tắt của nhóm tác giả Cameron A, Pham T H, Atherton J, Nguyen D H, Nguyen T P, Tran S T, Nguyen T N, Trinh H Y, & Haijkowlicz năm 2022 đã đƣa ra những phân tích nhằm chỉ ra những kịch bản nền kinh tế số Việt Nam có thể đạt đƣợc hƣớng tới năm 2030 – 2045. Bên cạnh đó, nhóm tác giả cũng đã chỉ ra những rủi ro, thách thức của nền kinh tế số Việt Nam trong khoảng thời gian tới.

“Kỷ yếu hội thảo khoa học quốc gia: Nền kinh tế số - Những vấn đề lý luận và thực tiễn” của trƣờng Đại học Kinh tế quốc dân tháng 10 năm 2020 đã tổng hợp đƣợc những bài viết mang tính chất lý luận chung về nền kinh tế số, những cơ hội, thách thức, những bài học kinh nghiệm trong chuyển đổi số và nền kinh tế số trên thế giới và ở Việt Nam. Bên cạnh đó, các bài viết trong kỷ yếu cũng đã phản ánh rõ các vấn đề liên quan đến kinh tế số và chuyển đổi số, đánh giá các mặt ứng dụng của công nghệ trong thời kì chuyển đối số trong các lĩnh vực khác nhau của đời sống kinh tế, xã hội. “Phát triển nền kinh tế số nhìn từ kinh nghiệm một số nƣớc châu Á và hàm ý đối với Việt Nam” của Nguyễn Thị Phƣơng Loan, năm 2021, chuyên đề số 4/2021, Viện nghiên cứu quản lý kinh tế trung ƣơng cũng đã chỉ ra 1 số bài học kinh nghiệm của các quốc gia để đƣa ra những khuyến nghị cho Việt Nam. “Quản lý nhà nƣớc trong nền kinh tế số”, tạp chí Lý luận chính trị số 6/2022 của nhóm tác giả Trần Thị Hằng, Nguyễn Thị Minh Hiền đã phân tích những thuận lợi và vấn đề đặt ra trƣớc sự phát triển của kinh tế số, chỉ ra vai trò của quản lý Nhà nƣớc trong nền kinh tế số để từ đó đƣa ra một số những giải pháp quản lý Nhà nƣớc trong nền kinh tế số ở Việt Nam.

“Kinh tế số: Bối cảnh thế giới và liên hệ với Việt Nam” của nhóm tác giả Hà 7 Quang Thuy, Phan Xuân Hiếu, Nguyễn Trí Thành, Trần Trọng Hiếu, Trần Mai Vũ, Nguyễn Hữu Đức, tạp chí Công thƣơng (2020) với những trao đổi về phát triển kinh tế số ở Việt Nam, trong đó có sử dụng đến khái niệm kinh tế số phổ biến, giới thiệu mô hình quan niệm, mô hình triển khai và một quy trình đo lƣờng kinh tế số từ đó xây dựng lên những khái niệm căn bản về kinh tế số. Tổng quan tình hình nghiên cứu nước ngoài Các tổ chức và các nhà khoa học từ nhiều quốc gia trên thế giới đã có những nghiên cứu về kinh tế số, chất lƣợng và hiệu quả của nền kinh tế số tại các quốc gia, khu vực; những thuận lợi, khó khăn, xây dựng nền tảng và tạo điều kiện để phát triển kinh tế số,v.v… đã đƣợc chỉ ra và đƣa ra những khuyến nghị. Ngân hàng Thế giới (World Bank) là một tổ chức tài chính quốc tế nơi cung cấp những khoản vay nhằm thúc đẩy kinh tế cho các nƣớc đang phát triển thông qua các chƣơng trình vay vốn. WorldBank đã và đang dành nhiều sự quan tâm đến chất lƣợng và hiệu quả của một nền kinh tế số tại các quốc gia đang phát triển, đặc biệt là khu vực Đông Nam Á.

Năm 2022, tác phẩm :”The Digital Economy in Southeast Asia: Strengthening the Foundarations for Future Growth” (Nền Kinh tế số tại Đông Nam Á: Tăng cƣờng nền tảng cho tăng trƣởng trong tƣơng lai) đã đƣợc World Bankxuất bản. Ấn phẩm đã đƣa ra các chỉ số ảnh hƣởng trực tiếp đến sự phát triển kinh tế số cũng nhƣ các thể chế, chính sách của các quốc gia Đông Nam Á e-Conomy SEA là dự án đƣợc thực hiện bởi Google và Temasek – công ty đầu tƣ toàn cầu tại Singapore với mục đích cung cấp thông tin về nền kinh tế số tại Đông Nam Á. Nghiên cứu bao gồm 6 thị trƣờng lớn nhất Đông Nam Á: Indonesia, Malaysia, Philippines, Singapore, Thái Lan và Việt Nam. Báo cáo e-Conomy SEA sử dụng công cụ Google Consumer Barometer, nghiên cứu của Temasek, ý kiến của các chuyên gia trong ngành và nguồn thông tin từ các bên thứ ba để cung cấp những đánh giá và dự đoán có giá trị về các số liệu và xu hƣớng của nền kinh tế số trong tƣơng lai.

Từ 2019 – 2022, dự án e-conomy SEA mỗi năm đều có 1 báo cáo. Đánh giá các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước Từ nhiều các góc độ tiếp cận khác nhau, các nhà khoa học đã đƣa ra nhiều những định nghĩa khác nhau về kinh tế số cũng nhƣ chỉ ra vai trò quan trọng kinh tế số. Qua việc phân tích cũng nhƣ tổng hợp để đƣa ra các khái niệm về kinh tế số, ta cũng có thể tìm ra những nội hàm cơ bản, quy luật, nội dung của kinh tế số. Các công trình khoa học quốc tế đã khái quát đƣợc các nội dung cơ bản về kinh tế số cũng nhƣ chỉ ra các xu hƣớng phát triển của nó tại một số các quốc gia.

Tại Việt Nam, cùng với việc chỉ ra đƣợc những thuận lợi, khó khăn của Việt Nam khi đối mặt với thách thức phát triển từ kinh tế số, các nhà khoa học cũng đã đề xuất các giải pháp nhằm đẩy mạnh sự phát triển kinh tế số ở Việt Nam. Mặc dù đã có 1 số bài báo, công trình khoa học đã nghiên cứu về phát triển cũng nhƣ các bài học kinh nghiệm về phát triển kinh tế số, tuy nhiên, chƣa có công trình nào nghiên cứu về điều kiện phát triển kinh tế số tại Việt Nam, đặc biệt dƣới góc độ Kinh tế chính trị. Trong giai đoạn cách mạng công nghiệp 4.0 đang tác động mạnh mẽ đến nền kinh tế, yêu cầu về tạo lập các điều kiện đề phát triển kinh tế số ngày càng tỏ ra cấp thiết. Chính vì vậy, tác giả mong muốn nghiên cứu cần có những giải pháp nào nhằm tạo lập các điều kiện để phát triển nền kinh tế số Việt Nam trong thời gian tới? 1.

Cơ sở lý luận về phát triển kinh tế số 1. Khái niệm Có nhiều định nghĩa về kinh tế số. Theo định nghĩa chung của nhóm cộng tác Kinh tế số của Oxford, kinh tế số là “một nền kinh tế vận hành chủ yếu dựa trên công nghệ số, đặc biệt là các giao dịch điện tử tiến hành thông qua internet”. Kinh tế số cũng đƣợc gọi là kinh tế internet (internet economy), kinh tế mới (new economy) hay kinh tế mạng (web economy) R.Heeks đề xuất khung khái niệm kinh tế số ba phạm vi là kinh tế số lõi (Core Digital Economy), kinh tế số phạm vi hẹp (Digital Economy) và kinh tế số phạm vi rộng (Digitalised Economy, hay là kinh tế số hóa) 9 Kinh tế số lõi bao gồm chế tạo phần cứng, dịch vụ thông tin, phần mềm và tƣ vấn CNTT-TT Kinh tế số bổ sung dịch vụ số (Digital Services) và kinh tế nền tàng (platform economy) vào kinh tế số lõi.

Hơn nữa, kinh tế số phạm vi hẹp còn bao gói một bộ phận của kinh tế chia sẻ (sharing economy), kinh tế gắn kết lỏng (Gig economy) Kinh tế số hóa bổ sung kinh doanh điện tử, thƣơng mại điện tử, công nghiệp 4.v… Ở Việt Nam, theo báo cáo của Data61, nền kinh tế số bao gồm tất cả các doanh nghiệp, dịch vụ có mô hình kinh doanh chủ yếu dựa trên việc mua bán hoặc cung cấp các sản phẩm, dịch vụ số hoặc các thiết bị và cơ sở hạ tầng hỗ trợ Kinh tế số cũng gắn liền với quá trình số hóa. Theo Quỹ tiền tệ Quốc tế, số hóa là: “quá trình ứng dụng hàng loạt các công nghệ thông tin mới trong các mô hình kinh doanh và sản phẩm đang chuyển đổi nền kinh tế và các tƣơng tác xã hội”. Luận văn này, tác giả sẽ sử dụng khái niệm kinh tế số theo nghĩa rộng nhất: “Nền kinh tế số bao gồm tất cả các doanh nghiệp, các dịch vụ có mô hình kinh doanh chủ yếu dựa trên việc mua bán hoặc cung cấp các sản phẩm, dịch vụ số hoặc các thiết bị và cơ sở hạ tầng hỗ trợ”. Những loại hình kinh tế số Bảng 1.

Các loại hình kinh tế số Loại hình kinh tế số Ví dụ 1 Dịch vụ phi số đƣợc trung chuyển qua nền tảng số (ngang hàng) 1.1 Dịch vụ kinh tế chia sẻ qua nền tảng Dịch vụ chỗ ở Airbnb, dịch vụ số (ngang hàng) taxi uber,v.