ĐẶT VẤN ĐỀ Cùng với sự phát triển kinh tế - xã hội, đời sống của người dân ngày càng được nâng cao thì nhu cầu chăm sóc sức khỏe của người dân cũng gia tăng. Đe đáp ứng nhu cầu khám, chữa bệnh và chăm sóc sức khỏe của nhân dân, các cơ sở y tế cũng gia tăng nhanh chóng cả về số lượng lẫn quy mô. Bên cạnh những mặt tích cực mà các cơ sở y tế đem lại thì nguy cơ tác động tiêu cực lên môi trường và sức khoẻ con người cũng ngày một gia tăng từ việc gia tăng phát thải chất thải y tế (CTYT) đặc biệt là chất thải y tế nguy hại (CTYTNH) [33]. Chất thải y tế bao gồm chất thải rắn, lỏng và khí, trong đó, chất thải rắn y tế là loại chất thải y tế có những đặc điểm và tính chất phức tạp [15, 38].
Với quan điểm bảo vệ môi trường là vấn đề sống còn [5], việc quản lý chất thải đang vấn đề được quan tâm giải quyết hàng đầu trong chiến lược bảo vệ môi trường của Chính phủ cũng như các Bộ, ngành với mục tiêu đến năm 2015: 100% các cơ sở y tế tuyến Trung ương và tuyến tỉnh, 70% các cơ sở y tế tuyến huyện và 100% các cơ sở y tế tư nhân thực hiện xừ lý chất thải rắn bảo đảm tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về môi trường [35], Chương trình xử lý chất thải bệnh viện đã được Chính phủ đã phê duyệt là một trong 36 chương trình ưu tiên cấp quốc gia về bảo vệ môi trường đến năm 2010 định hướng đến năm 2020 [34]. Năm 2010, hàng ngày ước tính tại các cơ sở y tế trên toàn quốc số lượng chất thải y tế phát sinh hơn 380 tấn (trong đó có khoảng 45 tấn là chất thải rắn y tế nguy hại), và tiếp tục gia tăng đến năm 2015 là 600 tấn; năm 2020 khoảng trên 800 tấn. Lượng chất thải lỏng phát sinh tại các cơ sở y tế có giường bệnh năm 2010 khoảng trên 150.000 m 3/ngày, đêm chưa kể lượng nước thải của các cơ sở y tế hệ dự phòng, các cơ sở đào tạo y dược và cơ sở sản xuất thuốc [26], Riêng tại các Bệnh viện, tổng lượng CTYT các bệnh viện phát thải hàng ngày là 160.688 kg, trong đó, CTYTNH là trung bình mỗi ngày tại Bệnh viện tuyến trung ương 5.122 kg và Bệnh viện tuyến tỉnh, huyện là 24. CTYT mà đặc biệt là CTYTNH là loại chất thải nguy hiểm chứa các mầm bệnh dễ lây nhiễm, các hoá chất độc hại, nguy hiểm, chất phóng xạ và các vật sắc nhọn.
CTYT nếu không được phân loại, thu gom, vận chuyển và tiêu huỷ đúng cách 1 sẽ tạo nên những nguy cơ cho môi trường và sức khoẻ con người đặc biệt là những người trực tiếp tiếp xúc với CTYT. Ngày 30/11/2007 Bộ Y tế đã ban hành Quy chế quản lý CTYT kèm theo Quyết định số 43/2007/QĐ-BYT, theo đó đã quy định chi tiết công tác quản lý chất thải tại các cơ sở y tế[l 1], Trong những năm qua, được quan tâm đầu tư cơ sở vật chất và có những quy định chặt chẽ, công tác quản lý CTYT tại các cơ sở y tế đã được cải thiện, tuy nhiên vẫn chưa đạt được mục tiêu đề ra. Các cuộc điều tra và các công trình nghiên cứu cho thấy tỷ lệ các cơ sở y tế thực hiện tốt công tác quản lý chất thải y tế (QLCTYT) còn thấp, nhân viên y tế (NVYT) có kiến thức, thái độ và thực hành tốt chưa cao [16, 19, 32, 37]; về phương tiện, trang thiết bị phục vụ công tác phân loại, thu gom, vận chuyển, lưu giữ và xử lý tiêu huỷ còn thiếu, công nghệ còn lạc hậu, chưa thân thiện với môi trường [6, 17, 33], Bệnh viện đa khoa Quảng Ngãi là một bệnh viện tuyến tỉnh, hạng II, trực thuộc Sở Y tế với quy mô thiết kế 800 giường, hàng ngày phải khám cho từ 600 - 800 lượt người bệnh và điều trị nội trú cho khoảng 1.200 người bệnh [28]. Mỗi ngày, Bệnh viện phát sinh 650 kg chất thải rắn y tế (CTRYT) trong đó 150kg chất thải rắn y tế nguy hại (CTRYTNH) cần phải xử lý [29].
Thực hiện tốt công tác quản lý CTYT sẽ giúp cho bệnh viện giảm chi phí, giảm thiểu những tai nạn, nguy cơ đối với NVYT, đối với môi trường và cộng đồng. Để công tác quản lý CTYT được thực hiện tốt thì cần phải có sự đầu tư, tổ chức thực hiện đồng bộ trong tất cả các nội dung từ phân loại đến tiêu huỷ CTYT. Để góp phần nắm rõ hơn thực trạng quản lý CTYT cũng như kiến thức của NVYT về công tác quản lý CTYT giúp cho ngành y tế Quảng Ngãi xây dựng kế hoạch can thiệp phù hợp nhằm cải thiện công tác quản lý CTYT góp phần đạt mục tiêu chung, chúng tôi tiến hành nghiên cứu: “Kiến thức của nhân viên y tế và thực hành tuân thủ quy định về quản lý chất thải rắn y tế tại Bệnh viện đa khoa tỉnh Quảng Ngãi năm 2013”. Mô tả kiến thức và thực hành tuân thủ quy định của nhân viên y tế về quản lý thải rắn y tế tại Bệnh viện đa khoa Quảng Ngãi năm 2013.
Mô tả thực trạng tuân thủ quy định của về đầu tư cơ sở vật chất, trang thiết bị quản lý chất thải rắn y tế của Bệnh viện đa khoa Quảng Ngãi năm 2013. Mô tả một số yếu tố liên quan đến kiến thức, thực hành tuân thủ quy định về quản lý chất thải rắn y tế của nhân viên y tế Bệnh viện đa khoa Quảng Ngãi năm 2013. 3 Chưong 1 TỎNG QUAN 1. Một số khái niệm: 1.
Tuân thủ quy định về quản lý chất thải y tế Tuân thủ: theo từ điển tiếng Việt năm 2010 là giữ và làm đúng theo điều đã quy định [23]. Quy định về quản lý CTYT trong nghiên cứu này là những quy định đã được nêu trong Quy chế quản lý chất thải y tế được ban hành kèm theo Quyết định số 43/2007/QĐ- BYT của Bộ Y tế [11], Tuân thủ quy định về QLCTYT là việc làm đúng những điều đã được quy định trong Quy chế quản lý chất thải y tế ban hành kèm theo Quyết định số 43/2007/QĐ-BYT của Bộ Y tế. Việc thực hành tuân thủ quy định quản lý CTRYT gồm việc tuân thủ đầu tư về nguồn lực phục vụ hoạt động quản lý chất thải y tế và việc đảm bảo thực hiện đúng các quy định về phân loại, xử lý ban đầu, thu gom, vận chuyển, lưu giữ, giảm thiểu, tái sử dụng, tái chế, xử lý, tiêu hủy chất thải y tế và kiểm tra, giám sát việc thực hiện. Trong nghiên cứu này, chúng tôi tập trung đánh giá về thực trạng đầu tư cơ sở vật chất của bệnh viện và kiến thức, thực hành tuân thủ quy định của NVYT về phân loại, thu gom, vận chuyển, lưu giữ CTRYT đây là những hoạt động cơ bản không thể thiếu trong quản lý CTRYT.
Khái niệm về chất thải y tế. Chất thải y tế: Chất thải y tế là vật chất ở thể rắn, lỏng và khí được thải ra từ các cơ sở y tế bao gồm chất thải y tế nguy hại và chất thải thông thường [11], Trong phạm vi nghiên cứu này, chúng tôi chỉ tiến hành nghiên cứu việc quản lý đối với những loại chất thải y tế ở trạng thái rắn. Chất thải y tế nguy hại: Chất thải y tế nguy hại là chất thải y tế chứa yếu tố nguy hại cho sức khỏe con người và môi trường như dễ lây nhiễm, gây ngộ độc, phóng xạ, dễ cháy, dễ nổ, 4 dễ ăn mòn hoặc có đặc tính nguy hại khác nếu những chất thải này không được tiêu hủy an toàn [11]. Chất thải thông thường: Chất thải thông thường tại các cơ sở y tế giống như chất thải sinh hoạt tại các hộ gia đình [11].
Có khoảng 75- 90% chất thải tại các cơ sở y tế là chất thải thông thường (chất thải không nguy hại), số còn lại 10- 25% là chất thải y tế nguy hại cần được quản lý và xử lý triệt để [47]. Khái niệm về quản lý chất thải y tế. Quản lý chất tải y tế là hoạt động quản lý việc phân loại, xử lý ban đầu, thu gom, vận chuyển, lưu giữ, giảm thiểu, tái sử dụng, tái chế, xử lý, tiêu hủy chất thải y tế và kiểm tra, giám sát việc thực hiện [11], - Phân loại CTYT: là hoạt động phân tách chất thải thành các nhóm và cho vào các dụng cụ chứa đựng theo quy định. Bất kỳ ai làm phát sinh chất thải đều phải thực hiện việc phân loại ngay tại nguồn.
- Thu gom CTYT: là việc tập hợp, đóng gói và lưu giữ tạm thời chất thải tại địa điểm phát sinh chất thải trong cơ sở y tế. - Vận chuyển CTYT: là quá trình chuyên chở chất thải từ nơi phát sinh, tới nơi xử lý ban đầu, lưu giữ, tiêu hủy. - Giảm thiểu CTYT: là các hoạt động làm hạn chế tối đa sự phát thải chất thải y tế, bao gồm: giảm lượng chất thải y tế tại nguồn, sử dụng các sản phẩm có thể tái chế, tái sử dụng, quản lý tốt, kiểm soát chặt chẽ quá trình thực hành và phân loại chất thải chính xác. - Tải sử dụng: là việc sử dụng một sản phẩm nhiều lần cho đến hết tuổi thọ sản phẩm hoặc sừ dụng sản phẩm theo một chức năng mới, mục đích mới.
- Tải chế: là việc tái sản xuất các vật liệu thải bỏ thành những sản phẩm mới. - Xử lý ban đầu: là quá trình khử khuẩn hoặc tiệt khuẩn các chất thải có nguy cơ lây nhiễm cao tại nơi chất thải phát sinh trước khi vận chuyển tới nơi lưu giữ hoặc tiêu hủy. 5 - Xử lý và tiêu hủy CTYT: là quá trình sử dụng các công nghệ nhằm làm mất khả năng gây nguy hại của chất thải đối với sức khỏe con người và môi trường. Phân loại chất thải y tế 1.
Phân loại theo WHO Chất thải rắn y tế nguy hại được phân thành 9 nhóm gồm: chất thải lây nhiễm; chất thải bệnh phẩm và chất thải giải phẫu; chất thải dược phẩm; chất thải hóa học; chất thải chứa kim loại nặng, độc; các bình chứa khí nén; chất thải vật sắc nhọn; chất thải gây độc tế bào; chất thải phóng xạ [47]. - Chất thải lây nhiễm: Là chất thải có chứa các mầm bệnh như: Vi khuẩn, vi rút, ký sinh trùng, nấm với số lượng đủ lớn để gây bệnh cho những người dễ bị cảm nhiễm (ví dụ: Chất thải từ các phòng xét nghiệm, phòng mổ, phòng cách ly.