CHƯƠNG I: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Giới thiệu về vắc xin 1. Định nghĩa vắc xin Vắc xin là chế phẩm sinh học với thành phần là các kháng nguyên có nguồn gốc từ các vi sinh vật gây bệnh đã được bào chế để làm giảm hoặc mất khả năng gây bệnh. Vắc xin được chủ động đưa vào trong cơ thể để kích thích cơ thể sinh miễn dịch chủ động phòng bệnh [7].
Phân loại vắc xin Vắc xin có thể được chế tạo từ vi khuẩn, vi rút hoặc độc tố của chúng hay tái tổ hợp từ các kháng nguyên đặc hiệu [24]. Vắc xin được chế tạo từ vi khuẩn - Vắc xin sống giảm động lực: vắc xin phòng lao - BCG, thương hàn uống. - Vắc xin bất hoạt toàn thân vi khuẩn: vắc xin ho gà, tả, thương hàn tiêm. - Vắc xin giải độc tố: vắc xin bạch hầu, uốn ván.
- Vắc xin thứ đơn vị: vắc xin ho gà vô bào, vắc xin cộng hợp Hib, vắc xin cầu khuẩn phổi. Vắc xin được chế tạo từ vi rút - Vắc xin vi rút sống giảm động lực: vắc xin sởi, bại liệt uống (OPV), quai bị, rubella, sốt vàng. - Vắc xin bất hoạt toàn thân: vắc xin cúm, dại, viêm não Nhật Bản, bại liệt (IPV), viêm gan A. - Vắc xin thứ đơn vị: vắc xin cúm, vắc xin viêm gan B tái tổ hợp.
Bảo quản vắcxin: Vắc xin phải được bảo quản theo đúng quy định về bảo quản thuốc trong dây chuyền lạnh [26]. 6 Nhiệt độ bảo quản vắc xin phải theo đúng hướng dẫn của nhà sản xuất. Đa số các loại vắc xin được yêu cầu phải bảo quản ở nhiệt độ từ +2oC đến +8oC và không được tiếp xúc với nhiệt độ đông băng [27]. Giới thiệu chương trình Tiêm chủng mở rộng (TCMR): 1.
Khái niệm về tiêm chủng Tiêm chủng là việc sử dụng các hình thức khác nhau để đưa vắc xin, sinh phẩm y tế vào cơ thể con người với mục đích kích thích cơ thể tạo ra miễn dịch chủ động để phòng bệnh [8]. Tiêm chủng là hình thức gây miễn dịch chủ động nhờ vắc xin. Mũi tiêm chủng đầu tiên cho người chưa bao giờ tiếp xúc với kháng nguyên thường tạo ra kháng thể loại IgM. Tùy thuộc vào khả năng đáp ứng và thời gian tiêm, mũi thứ hai sẽ kích thích đáp ứng miễn dịch nhanh hơn, cao hơn và thường là kháng thể loại IgG.
Sau khi tiêm đủ các mũi cơ bản, miễn dịch sẽ duy trì ở mức độ cao trong thời gian dài và cho dù lượng kháng thể giảm xuống nhưng do cơ chế trí nhớ miễn dịch nên đa số trường hợp vẫn có khả năng kích thích cơ thể đáp ứng nhanh khi tiếp xúc lại với mầm bệnh [24]. Trong suốt 200 năm qua kể từ khi thầy thuốc người Anh Edward Jenner dùng vẩy đậu bò để phòng bệnh đậu mùa ở người cho đến nay, tiêm chủng đã góp phần đáng kể vào việc phòng ngừa bệnh, kiểm soát được ít nhất 10 bệnh chính sau đây ở nhiều khu vực trên thế giới: đậu mùa, uốn ván, sốt vàng, các bệnh gây ra bởi Haemophilus influenza type B, bại liệt, sởi, quai bị và rubella [2]. Tác động của việc tiêm chủng đối với sức khỏe con người trên toàn thế giới là vô cùng to lớn mà không có một phương thức hay một kháng sinh nào có thể ảnh hưởng lớn đến việc làm giảm tỷ lệ chết cho cộng đồng như vắc xin [32]. Chương trình tiêm chủng mở rộng trên thế giới: Chương trình TCMR được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khởi xướng từ năm 1974.
Đến nay, qua 4 thập kỷ, chương trình đã mở rộng diện triển khai và tăng tỷ lệ tiêm chủng ở các khu vực và nhiều quốc gia khác nhau. Các vắc xin phòng lao, 7 bạch hầu, ho gà, uốn ván, bại liệt, sởi, viêm gan B, viêm màng não mủ do Haemophius influenza type B được đưa vào chương trình TCMR ở hầu hết các nước kể cả các nước đang phát triển. Riêng vắc xin Quinvaxem cũng đã được triển khai tại hơn 90 nước trên thế giới. Thành quả của chương trình TCMR đem lại đã góp phần đẩy lùi nhiều bệnh tật và giảm tỷ lệ tử vong của con người, đặc biệt là đối với trẻ em ở các nước đang phát triển.
Đến nay, bệnh bại liệt đã được thanh toán ở nhiều nước Châu Mỹ, Châu Âu, Trung Đông và Tây Thái Bình Dương, và chỉ còn lưu hành ở một số nước Châu Phi, Châu Á như: Ấn Độ, Băngladesh, Pakistan, Công Gô. Năm 2002, có 135 nước đã loại trừ được bệnh uốn ván sơ sinh. Năm 2006 số mắc uốn ván sơ sinh trên toàn cầu giảm 1,55 lần so với năm 1980 [15]. Công tác phòng chống bệnh sởi được đẩy mạnh.
Số trẻ em chết vì bệnh sởi đã giảm khoảng 80% từ 733.000 trường hợp tử vong vào năm 2000 xuống còn 164. Chương trình tiêm chủng mở rộng tại Việt Nam Chương trình TCMR bắt đầu được triển khai ở Việt Nam từ năm 1981 do Bộ Y tế khởi xướng với sự hỗ trợ của WHO và UNICEF. Chương trình có mục tiêu ban đầu là cung cấp dịch vụ tiêm chủng miễn phí cho trẻ em dưới 1 tuổi, bảo vệ trẻ khỏi mắc 6 loại bệnh truyền nhiễm phổ biến gây tử vong cao. Sau một thời gian thí điểm (1981-1984), chương trình từng bước mở rộng dần về cả địa bàn và đối tượng tiêm chủng.
Tới nay, toàn bộ trẻ em dưới 1 tuổi trên toàn quốc đã có cơ hội được tiếp cận với chương trình TCMR [10]. Có 8 loại vắc xin sử dụng trong tiêm chủng mở rộng cho trẻ dưới 1 tuổi hiện đang triển khai trên toàn quốc [8]: Vắc xin lao (BCG): Phòng bệnh Lao. Vắc xin viêm gan B (VGB): Phòng bệnh viên gan B. Vắc xin bạch hầu – ho gà – uốn ván (DPT): Phòng bệnh Bạch hầu, Ho gà, Uốn ván.
Vắc xin bại liệt uống (OPV): Phòng bệnh Bại liệt 8 Vắc xin sởi: Phòng bệnh Sởi. Vắc xin uốn ván: Phòng bệnh uốn ván Vắc xin 5 trong 1 (Quinvaxem): Phòng được các bệnh Bạch hầu – Ho gà – Uốn ván, viêm gan B, viêm phổi và viêm màng não mủ do vi khuẩn Hib - Haemophilus influenzae type B. * Lịch tiêm chủng mở rộng cho trẻ dưới 1 tuổi tại Việt Nam [6]: Bảng 1.1 - Lịch tiêm chủng cho trẻ em dưới 1 tuổi trong chương trình TCMR Tháng tuổi Vắc xin Phòng bệnh Sơ sinh (càng sớm càng BCG Lao tốt, riêng VGB cần tiêm sớm trong vòng 24h sau Viêm gan B Viêm gan B sinh) OPV uống lần 1 Bại liệt 2 tháng tuổi Bạch hầu – ho gà – uốn ván – viêm Quinvaxem mũi 1 gan B – viêm màng não mủ do Hib OPV uống lần 2 Bại liệt 3 tháng tuổi Bạch hầu – ho gà – uốn ván – viêm Quinvaxem mũi 2 gan B – viêm màng não mủ do Hib OPV uống lần 3 Bại liệt 4 tháng tuổi Bạch hầu – ho gà – uốn ván – viêm Quinvaxem mũi 3 gan B – viêm màng não mủ do Hib 9 tháng tuổi Sởi mũi 1 Sởi Sau hơn 25 năm hoạt động, chương trình TCMR đã đạt được nhiều thành tựu to lớn, góp phần bảo vệ sức khỏe và nâng cao chất lượng cuộc sống của cộng đồng. Từ năm 1993 đến năm 2010, tỷ lệ tiêm chủng tiêm chủng đầy đủ cho trẻ dưới 1 tuổi liên tục đạt trên 90% (riêng năm 2007 chỉ đạt 81,8% do ảnh hưởng của các phản ứng sau tiêm vắc xin viêm gan B); tỷ lệ tiêm chủng vắc xin uốn ván cho phụ nữ có thai và phụ nữ tuổi sinh đẻ luôn đạt 80-90%.
Năm 2000, Việt Nam chính thức được WHO công nhận thanh toán bại liệt. Năm 2005, Việt Nam tiếp tục được WHO công nhận loại trừ uốn ván sơ sinh trên đơn vị huyện. Bệnh ho gà và bạch hầu là những 9 bệnh có tỷ lệ mắc và chết cao ở trẻ em trước khi có chương trình TCMR, nay đã được khống chế [3]. Tỷ lệ mắc ho gà năm 2010 chỉ còn 0,10/100.000 dân giảm 844 lần so với năm 1984 (84,4/100.000) Tỷ lệ mắc bệnh bạch hầu năm 2010 còn 0,007/100.000dân giảm 586 lần với năm 1984 (4,1/100.
Phản ứng sau tiêm chủng: 1. Khái niệm phản ứng sau tiêm chủng: Phản ứng sau tiêm chủng là hiện tượng bất thường về sức khỏe bao gồm các biểu hiện tại chỗ tiêm chủng hoặc toàn thân xảy ra sau tiêm chủng, không nhất thiết do việc sử dụng vắc xin, bao gồm phản ứng thông thường sau tiêm chủng và tai biến nặng sau tiêm chủng [39]. Phản ứng nặng sau tiêm chủng là phản ứng bất thường sau tiêm chủng có thể đe dọa đến tính mạng người được tiêm chủng (bao gồm các triệu chứng như khó thở, sốc phản vệ hay sốc dạng phản vệ, hội chứng sốc nhiễm độc, sốt cao co giật, trẻ khóc kéo dài, tím tái, ngừng thở) hoặc để lại di chứng hoặc làm người được tiêm chủng tử vong [31]. Nguyên nhân phản ứng sau tiêm chủng: Phản ứng do thuộc tính của vắc xin: Tác dụng phòng vệ của vắc xin là do chúng kích thích hệ thống miễn dịch của người dùng, tổng hợp các kháng thể, đẩy mạnh sự phá hủy vi sinh vật nhiễm hoặc trung hòa độc tố của vi khuẩn[21].
Phản ứng tại chỗ, các triệu chứng toàn thân, sốt có thể là một phần của phản ứng miễn dịch cơ thể. Tuy nhiên, một số thành phần của vắc xin như tá dược, chất bảo quản, protein kháng nguyên (ho gà toàn tế bào) cũng có thể gây phản ứng [29]. Phản ứng do sai sót trong tiêm chủng: Sai sót khi thực hành tiêm chủng là những lỗi gây ra trong lúc chuẩn bị tiêm chủng do kỹ thuật tiêm, bảo quản hoặc sử dụng vắc xin [2]. Trùng hợp ngẫu nhiên: Xảy ra khi tiêm chủng nhưng nguyên nhân không phải do vắc xin hoặc do sai sót trong khi tiêm chủng hay lo sợ do bị tiêm mà do trùng hợp ngẫy nhiên với bệnh lý sẵn có hoặc do nguyên nhân khác.
Khi một phản ứng 10 sau tiêm là trùng hợp ngẫu nhiên thì tình trạng này có thể đã xảy ra ngay cả khi đối tượng chưa được tiêm chủng [29]. Do tâm lý lo sợ: xảy ra do sự lo sợ hoặc do bị tiêm đau, không phải do vắc xin hoặc sai sót trong thực hành tiêm chủng [4]. Điển hình là phản ứng dây chuyền do lo sợ tiêm vắc xin như trường hợp tại trường Trung học cơ sở xã Cao Sơn huyện Mường Khương tỉnh Lào Cai có 19 học sinh có biểu hiện đau đầu, chóng mặt và ngất xỉu sau khi tiêm vắc xin trong chiến dịch tiêm Sởi - Rubella năm 2014 [25]. Không rõ nguyên nhân: Không xác định được nguyên nhân gây ra phản ứng sau tiêm chủng [37].