ĐẶT VẤN ĐỀ Trong những thập kỷ cuối của thế kỷ XX, tiêu chảy là nguyên nhân hàng đầu về số mắc bệnh và tử vong của trẻ em tại các nước đang phát triển. Mỗi đứa trẻ dưới 5 tuổi có thể bị tiêu chảy từ 2 đến 8 lần trong một năm.300 triệu lượt trẻ em trên thế giới mắc bệnh tiêu chảy; 4 triệu trẻ em ở châu Á, Phi, Mỹ Latinh chết vì bệnh tiêu chảy. Như vậy, cứ sau 8 đến 10 phút lại có một trẻ bị tử vong vì tiêu chảy. Nguyên nhân chính gây tử vong là do mất nước [12].
TCC dễ dẫn đến tiêu chảy kéo dài và SDD. Sức đề kháng của những trẻ bị SDD thường giảm, do đó trẻ dễ bị nhiễm trùng kèm theo, trong đó hay gặp nhất là viêm phổi. Vòng xoắn bệnh lý: Tiêu chảy - SDD - Nhiễm trùng cứ thúc đẩy nhau phát triển làm cho tình trạng của trẻ ngày một nặng thêm. Hậu quả cuối cùng của vòng xoắn bệnh lý này là tử vong [12].
Tại Việt Nam, TCC ở trẻ em vẫn là bệnh hay gặp. Mỗi năm trẻ dưới 2 tuổi trung bình mắc 3,2 lần tiêu chảy; khoảng 11.000 trẻ tử vong do tiêu chảy hoặc liên quan tới tiêu chảy và tiêu chảy là nguyên nhân tử vong thứ 2 sau nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính, trong đó trẻ dưới 2 tuổi chiếm 80% [5]. Từ năm 1982 chương trình phòng chống bệnh tiêu chảy quốc gia được triển khai và đi vào hoạt động với mục tiêu giảm tỷ lệ mắc và tỷ lệ tử vong do bệnh tiêu chảy ở trẻ em gây ra. Chẩn đoán TCC không khó, vấn đề cần quan tâm là xử trí sớm, đúng tại nhà và tại cơ sở tế vì xử trí muộn có thể gây ảnh hưởng đến tính mạng của trẻ bệnh do tình trạng mất nước và việc nuôi dưỡng không đúng khi trẻ tiêu chảy có thể sẽ làm trẻ mắc SDD [5].
Tại khoa Nhi Tiêu hóa - Dinh dưỡng - Lây Bệnh viện Đa khoa Xanh Pôn, sáu tháng cuối năm 2020 đã có hơn 1607 trẻ dưới 5 tuổi nhập viện vào khoa trong đó có 372 trẻ nhập viện vì tiêu chảy, chiếm 23,12%. Có nhiều trường hợp trẻ tái mắc hoặc cả anh chị em trong gia đình đều bị mắc bệnh [41]. Nguyên nhân nhiễm khuẩn tiêu hóa do phẩy khuẩn, lỵ hoặc do Rotavirus. Một số nguyên nhân khác như chế độ ăn dặm chưa hợp lý, do dùng kháng sinh kéo dài….
TCC có thể dẫn đến tình trạng mất nước và rối loạn điện giải ở trẻ. Việc chăm sóc, điều trị trẻ tiêu chảy khi trẻ vào viện tới khi ra viện là hoạt động rất quan trọng song song với các hoạt động theo dõi, tư vấn, giáo dục sức khỏe cho các bà mẹ/ người nuôi trẻ. Nhằm cung cấp các bằng chứng khoa học cho Thang Long University Library 2 việc chăm sóc, theo dõi, điều trị và tư vấn giáo dục sức khỏe, chúng tôi tiến hành đề tài nghiên cứu: “Kết quả chăm sóc bệnh nhi dƣới 5 tuổi mắc tiêu chảy cấp và một số yếu tố liên quan tại Bệnh viện Đa khoa Xanh Pôn năm 2021” với những mục tiêu sau: 1. Mô tả dấu hiệu lâm sàng, cận lâm sàng và tình trạng dinh dưỡng của bệnh nhi dưới 5 tuổi bị tiêu chảy cấp tại Khoa Nhi Tiêu hóa - Dinh dưỡng - Lây, Bệnh viện Đa khoa Xanh Pôn từ 06/ 2021 – 12/ 2021; 2.
Phân tích kết quả chăm sóc bệnh nhi dưới 5 tuổi mắc tiêu chảy cấp và một số yếu tố liên quan. 3 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Theo định nghĩa của WHO: TCC (tiêu chảy cấp) là tình trạng trẻ đi ngoài nhiều lần trong ngày, trên 3 lần trong 24 giờ, phân lỏng, nhiều nước hoặc phân có máu [5], [16]. Khái niệm về đợt tiêu chảy: Là giai đoạn bắt đầu từ khi tiêu chảy trên 3 lần trong 24 giờ cho đến ngày cuối cùng trẻ còn tiêu chảy trên 3 lần, kế tiếp ít nhất là 2 ngày để đi ngoài phân trở lại bình thường.
Nếu sau 2 ngày trẻ tiếp tục đi tiêu chảy lại trên 3 lần/ ngày, thì phải đánh giá lại tình trạng mất nước và ghi nhận là đợt tiêu chảy mới [26]. Phân loại bệnh tiêu chảy [5], [8], [16]. Tiêu chảy cấp: Là những trường hợp tiêu chảy dưới 14 ngày có thể gây mất nước và điện giải, những trường hợp này cần được bù nước sớm tại nhà, trường hợp có biểu hiện mất nước cần đưa trẻ tới cơ sở y tế kịp thời. Tiêu chảy kéo dài: Là những trường hợp tiêu chảy kéo dài tới 14 ngày hoặc nhiều hơn.
Trong các trường hợp này, điều tốt nhất là các bà mẹ cần đưa trẻ tới các cơ sở y tế khám để xác định rõ nguyên nhân. Hội chứng lỵ: Là tiêu chảy thấy có máu trong phân, có thể kèm theo chất nhầy, thường có sốt. Những trường hợp này cần đưa trẻ đến cơ sở y tế để có chỉ định thuốc đặc hiệu điều trị tác nhân gây bệnh. Dịch tễ học [5], [38], [44].
Các yếu tố nguy cơ. Các yếu tố vật chủ làm tăng tính cảm thụ đối với bệnh tiêu chảy: - Tuổi: Trẻ dưới 2 tuổi hay bị tiêu chảy, đặc biệt 6 - 11 tháng (giai đoạn ăn sam). - Tình trạng dinh dưỡng: Trẻ SDD (suy dinh dưỡng) dễ mắc bệnh tiêu chảy và bệnh thường nặng gây tử vong cho trẻ. - Tình trạng suy giảm miễn dịch: Trẻ bị bệnh sởi, AIDS thường tăng tính cảm thụ đối với bệnh tiêu chảy.
- Cơ địa: Trẻ đẻ non, đẻ yếu. Thang Long University Library 4 - Tập quán làm tăng nguy cơ tiêu chảy: Trẻ không bú mẹ, ăn nhân tạo không đúng phương pháp; trẻ bú bình vì bình và nắp cao su rất khó rửa sạch; ăn sam sớm, thức ăn để lâu; sử dụng nguồn nước bị ô nhiễm; chế độ vệ sinh cá nhân và vệ sinh ăn uống kém. - Tính chất mùa: Tiêu chảy do virus thường xảy ra vào mùa đông; tiêu chảy do vi khuẩn thường xảy ra vào mùa hè. - Các nhiễm khuẩn ngoài ruột cũng có thể gây ỉa chảy: viêm phổi; viêm tai giữa, viêm tai xương chũm; nhiễm trùng đường tiết niệu.
- Sử dụng kháng sinh không hợp lý, lạm dụng kháng sinh: do kháng sinh tiêu diệt các vi khuẩn có lợi cho cơ thể, gây nên ỉa chảy do loạn khuẩn [42], [45]. Tác nhân gây bệnh. Nhiễm trùng tại ruột [42], [45]. - Nhiễm trùng, ký sinh trùng đường ruột do các tác nhân gây bệnh: Virus: Rotavirus, Adenovirus, Norwalk virus trong đó Rotavirus là tác nhân chính gây tiêu chảy cho trẻ em dưới 2 tuổi.
Vi khuẩn: Coli đường ruột, trực trùng lị Shigella, Campylobacter Jejuni, phẩy khuẩn tả Vibrio Cholerae…. Ký sinh trùng: Entamoeba histolytica, Giardia lamblia, Cryptosporidium. - Nhiễm nấm, thông thường là Candida albicans. Nhiễm trùng ngoài ruột.
- Nhiễm khuẩn hô hấp; - Nhiễm khuẩn đường tiểu; - Tiêu chảy do thuốc: liên quan đến việc sử dụng một số loại thuốc như kháng sinh, thuốc nhuận tràng và các loại thuốc khác [5], [45]. - Dị ứng thức ăn: dị ứng protein sữa bò, sữa đậu nành và một số loại thức ăn khác như lạc, trứng, tôm, cá biển…. Các nguyên nhân ít gặp khác [45]: - Rối loạn quá trình tiêu hóa - hấp thu; - Viêm ruột do hóa trị hay xạ trị; - Các bệnh lý ngoại khoa: viêm ruột thừa cấp, lồng ruột; - Thiếu vitamin (niacin)….1: Tác nhân gây tiêu chảy ở trẻ. Nguồn: (https://bvndtp.vn/nhung-dieu-chua-biet-ve-benh-tieu-chay-o-tre/).
Tổng quan về tình trạng dinh dƣỡng của trẻ dƣới 5 tuổi. Khái niệm về tình trạng dinh dưỡng. Dinh dưỡng đóng vai trò quan trọng đối với cơ thể con người. Các chất dinh dưỡng giúp cơ thể tồn tại, hoạt động và chống lại bệnh tật.
Đối với trẻ em thì các chất dinh dưỡng còn giúp phát triển cả thể chất và tinh thần [42]. Từ lâu người ta đã biết có mối liên quan chặt chẽ giữa dinh dưỡng và tình trạng sức khỏe. Số lượng và chủng loại thực phẩm cần để đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng của con người khác nhau theo tuổi, giới, tình trạng sinh lý (ví dụ: thời kỳ có thai, cho con bú…), mức độ hoạt động thể lực. Việc hấp thu, sử dụng chất dinh dưỡng từ thực phẩm trong cơ thể phụ thuộc vào tình trạng sức khỏe của cá thể.
Ví dụ: tiêu chảy ảnh hưởng tức thì tới tiêu hóa, hấp thu thức ăn [42]. Thang Long University Library 6 SDD do thiếu calo - protein là một tình trạng bệnh lý xảy ra khi chế độ ăn nghèo protein và năng lượng, thường kèm theo tác động của nhiễm khuẩn và ngược lại tạo điều kiện cho nhiễm khuẩn phát triển và làm tình trạng thiếu dinh dưỡng nặng thêm. Bệnh SDD đang là vấn đề sức khỏe quan trọng và phổ biến nhất của trẻ em trong các nước đang phát triển như nước ta hiện nay [42]. Nguyên nhân và hậu quả của suy dinh dưỡng.
Nguyên nhân là thiếu ăn cả về số lượng, chất lượng và mắc các bệnh nhiễm khuẩn. SDD và nhiễm khuẩn luôn là vòng luẩn quẩn. Nhiễm khuẩn làm tăng nguy cơ SDD, đồng thời SDD làm giảm miễn dịch của cơ thể vì vậy làm tăng khả năng nhiễm trùng. Trẻ bị SDD khi bị tiêu chảy tình trạng bệnh sẽ nặng hơn, nguy cơ tử vong cao hơn [42].
Vấn đề lựa chọn thực phẩm, sử dụng sữa mẹ, chăm sóc trẻ khi bị bệnh, tập quán nuôi dưỡng trẻ… cũng ảnh hưởng tới TTDD (tình trạng dinh dưỡng) của trẻ. Sữa mẹ đóng vai trò quan trọng đối với sự phát triển của trẻ, làm giảm khả năng mắc bệnh, nhất là bệnh tiêu chảy và nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính. Một nghiên cứu tại Hà Nội của Lê Thị Hợp cho thấy các yếu tố như cai sữa trước 12 tháng, ăn bổ sung sớm, chất lượng bữa ăn bổ sung kém, mắc bệnh tiêu chảy, nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính trong 2 tuần là các yếu tố liên quan tới SDD [20]. Các quan niệm dinh dưỡng sai lầm trong thực hành nuôi dưỡng của người mẹ như nuôi con bằng sữa mẹ và thức ăn bổ sung cũng như thực hành chăm sóc thai sản là những nguyên nhân trực tiếp dẫn tới SDD ở trẻ.
Trẻ không được bú sữa mẹ hay bú chai nhưng số lượng không đủ, dụng cụ bú sữa không đảm bảo vệ sinh đều có thể dẫn đến SDD. Mặt khác, cho trẻ ăn bổ sung quá sớm hoặc thức ăn đặc quá muộn, số lượng không đủ; năng lượng và protein trong khẩu phần thấp cũng dễ dẫn đến SDD [12], [42]. Triệu chứng lâm sàng của trẻ dưới 5 tuổi mắc tiêu chảy cấp [12], [26], [45]. Triệu chứng mất nước.