ĐẶT VẤN ĐỀ Trải qua hơn 30 năm thực hiện chƣơng trình phòng, chống HIV/AIDS, các quốc gia trên thế giới đã và đang phải đƣơng đầu với một đại dịch có tính chất hết sức nguy hiểm, HIV/AIDS không chỉ ảnh hƣởng tới sức khoẻ con ngƣời mà còn ảnh hƣởng tới an ninh, sự phát triển và nòi giống của loài ngƣời. Theo ƣớc tính của Tổ chức Y tế thế giới (WHO) và chƣơng trình phối hợp của Liên Hợp quốc về HIV/AIDS (UNAIDS), ƣớc tính đến cuối năm 2008, toàn thế giới có khoảng 33,4 triệu ngƣời hiện đang bị nhiễm HIV, trong đó số ngƣời lớn hiện nhiễm 31,3 triệu ngƣời; số nhiễm mới trong năm 2,7 triệu; số đã chết vì AIDS là 2 triệu [29]. Hơn 30 năm đấu tranh với đại dịch, tuy đã có những thành công nhất định nhƣng ở bình diện chung và cấp độ toàn cầu đã có thể thấy nhân loại chƣa có khả năng ngăn chặn đƣợc tốc độ lây nhiễm HIV/AIDS. Dịch HIV/AIDS vẫn tiếp tục gia tăng và tàn phá nặng nề các khu vực ở châu Phi và tiếp tục là ở Châu Á [21].
Kể từ trƣờng hợp nhiễm HIV đầu tiên đƣợc phát hiện vào năm 1990, theo báo cáo của Cục phòng chống HIV/AIDS, Bộ Y tế, Tính đến ngày 30/9/2010, cả nƣớc có 180.312 ngƣời nhiễm HIV/AIDS đang còn sống đƣợc báo cáo, trong đó có 42.339 bệnh nhân AIDS và tổng số ngƣời chết do AIDS đã đƣợc báo cáo là 48. Một trong số đặc điểm tình hình dịch HIV/AIDS ở Việt Nam là đối tƣợng nhiễm HIV có xu hƣớng “trẻ hoá” ngày càng rõ rệt. Tỷ lệ ngƣời nhiễm HIV ở lứa tuổi 20-29 là 15% vào năm 1993 đã tăng lên đến 62% vào năm 2002 [21]. Đến năm 2009 là 45,4% chiếm gần một nửa số ngƣời bị nhiễm HIV trên toàn quốc [1].
Ngoài ra, đối tƣợng nhiễm HIV/AIDS ở Việt Nam đa dạng, có ở mọi địa phƣơng, diễn biến phức tạp. Đối tƣợng nhiễm HIV ở Việt Nam không còn tập trung trong một số nhóm nguy cơ cao mà đã xuất hiện trong nông dân, học sinh, sinh viên, tân binh… [21] Hải Dƣơng là một tỉnh nằm ở vùng đồng bằng sông Hồng, Việt Nam. Trung tâm hành chính của tỉnh là thành phố Hải Dƣơng nằm cách thủ đô Hà Nội 57km; tiếp giáp với các tỉnh Hải Phòng, Bắc Ninh, Bắc Giang, Quảng Ninh, Thái Bình, Hƣng Yên [23]. Với vị trí địa lý trên, Hải Dƣơng nằm giữa các tỉnh đứng đầu trong 2 cả nƣớc về tỷ lệ nhiễm HIV/AIDS.
Từ trƣờng hợp nhiễm HIV đầu tiên đƣợc phát hiện vào năm 1993. Theo Trung tâm Phòng chống HIV/AIDS tỉnh Hải Dƣơng, tính đến 31/12/2009 trên toàn tỉnh đã ghi nhận 5.265 ngƣời nhiễm HIV, trong đó 1685 trƣờng hợp chuyển sang giai đoạn AIDS và 1044 trƣờng hợp tử vong do AIDS. Trong đó, 3804 ngƣời nhiễm HIV có hộ khẩu tại tỉnh Hải Dƣơng, còn lại là ngoại tỉnh và trại giam. Hải Dƣơng là một trong những tỉnh có số ngƣời nhiễm, và tỷ lệ nhiễm đang ở mức cao trong cả nƣớc (190/100.00 ngƣời dân).
Toàn bộ 12 huyện, thành phố; và 248 xã, phƣờng, thị trấn của Hải Dƣơng đều đã phát hiện đƣợc ngƣời nhiễm HIV. Hình thái lây nhiễm chủ yếu là qua tiêm chích ma tuý khoảng 42,72% ngƣời nhiễm HIV (+) đƣợc phát hiện là nghiện chích ma tuý. Đối tƣợng nhiễm HIV chủ yếu là nằm trong độ tuổi còn trẻ từ 20-29 chiếm 48,41% [18]. Thị xã Chí Linh nằm ở phía Đông Bắc tỉnh Hải Dƣơng.
Thị xã đƣợc chia thành 8 phƣờng và 12 xã, có diện tích tự nhiên khoảng 300km² dân số trên 160. Chí Linh nằm trong vùng tam giác kinh tế Hà Nội - Hải Phòng – Quảng Ninh; có đƣờng giao thông thuận lợi. Đƣờng bộ có quốc lộ 18 chạy dọc theo hƣớng Đông – Tây qua trung tâm thị xã nối liền Hà Nội – Quảng Ninh, đƣờng quốc lộ 37 nối quốc lộ 5 và đƣờng 18. Chí Linh có tốc độ đô thị hoá cao, giao thông thuận tiện, phát triển kinh tế nhanh, hệ thống giáo dục đa dạng với nhiều ngành nghề từ đại học cho đến trung cấp.
Do đó trong những năm gần đây, thị xã đã thu hút đƣợc một lƣợng lớn ngƣời đến làm ăn, sinh sống và học tập phần lớn là học sinh, sinh viên đến học tập tại các trƣờng đại học, cao đẳng, trung học chuyên nghiệp. Hàng năm, Chí Linh tiếp nhận hàng ngàn sinh viên từ các tỉnh khác nhau trên toàn quốc đến học tập. Sự gia tăng dân số do có sự nhập cƣ của nhiều ngƣời đến Chí Linh học tập và công tác đã khiến cho Thị xã ngày càng phải đối mặt nhiều hơn với các mặt trái của sự phát triển. Một trong những vấn đề gây nhức nhối cho các cấp chính quyền, ngành y tế đó là sự gia tăng nhanh chóng của số ngƣời nhiễm HIV trên địa bàn thị xã.
Theo báo cáo của Trung tâm Y tế thị xã Chí Linh tính đến 31/12/2009, trên địa bàn có 681 ngƣời nhiễm HIV, 308 trƣờng hợp chuyển sang giai đoạn AIDS, 232 trƣờng hợp tử vong do AIDS. Chí Linh đứng thứ 2 trong toàn tỉnh về số ngƣời 3 nhiễm HIV sau thành phố Hải Dƣơng. Kết quả giám sát phát hiện qua các năm cho thấy nhiễm HIV vẫn tập chung chủ yếu ở nhóm tuổi trẻ từ 20-29, năm 2009 tỷ lệ này là trên 40%. Đối tƣợng nhiễm HIV đa dạng, không chỉ tập trung vào các đối tƣợng nguy cơ cao nhƣ nghiện chích ma tuý, mại dâm mà còn có cả nông dân, học sinh, sinh viên, cán bộ… [19] Trƣờng Cao đẳng nghề LICOGI đƣợc thành lập trên cơ sở trƣờng Trung cấp nghề cơ giới, cơ khí xây dựng, trực thuộc Tổng công ty Xây dựng và phát triển hạ tầng.
Hàng năm nhà trƣờng đào tạo từ 1500 – 1700 lao động có trình độ tay nghề cao. Đào tạo nghề theo 3 cấp độ: Cao đẳng nghề (thời gian đào tạo 2 - 3 năm), trung cấp nghề (thời gian đào tạo 1 - 2 năm), sơ cấp nghề (03 tháng đến dƣới 1 năm) [20]. Qua trao đổi với Ban Giám hiệu nhà trƣờng thì phần lớn học sinh trong trƣờng là nam giới, chủ yếu là từ các tỉnh, huyện khác đến học tập. Do ký túc xá của trƣờng chỉ có chỗ cho khoảng 300 - 400 học sinh ở nên phần lớn các em đều phải đi thuê nhà trọ.
Nhà trƣờng khó có thể quản lý đƣợc hết các hoạt động của học sinh khi hết giờ ở trƣờng. Thêm vào đó, các em mới bắt đầu ra ngoài sống tự lập, môi trƣờng xã hội phức tạp rất dễ lôi cuốn các em vào các tệ nạn xã hội, một trong những nguyên nhân làm lây nhiễm HIV. Từ trƣớc tới nay chƣa có nghiên cứu nào về kiến thức, thái độ, thực hành phòng, chống HIV cho đối tƣợng là học sinh trƣờng nghề trên địa bàn thị xã. Chính vì vậy chúng tôi tiến hành nghiên cứu “Kiến thức, thái độ, thực hành và tìm hiểu một số yếu tố liên quan trong phòng, chống HIV/AIDS của học sinh Trường Cao đẳng nghề LICOGI năm 2011”.
4 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU Mục tiêu chung Mô tả kiến thức, thái độ, thực hành và tìm hiểu một số yếu tố liên quan trong phòng chống HIV/AIDS của học sinh trƣờng Cao đẳng nghề LICOGI, thị xã Chí Linh, tỉnh Hải Dƣơng từ tháng 1/2011 đến tháng 5/2011. Mục tiêu cụ thể 1. Tìm hiểu kiến thức, thái độ , thực hành về phòng, chống HIV/AIDS của học sinh trƣờng Cao đẳng nghề LICOGI. Tìm hiểu một số yếu tố liên quan đến kiến thức, thái độ, thực hành trong phòng, chống HIV/AIDS của học sinh trƣờng Cao đẳng nghề LICOGI.
5 Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Đại cƣơng về HIV/AIDS 1. HIV/AIDS là gì? AIDS là tên viết tắt theo tiếng Anh của Acquired Immuno Deficiency Syndrome, có nghĩa là hội chứng suy giảm miễn dịch mắc phải. Viết theo tiếng Pháp là SIDA (Syndrome de Immuno Déficience Acquise).
AIDS do một loại vius gây suy giảm miễn dịch mắc phải ở ngƣời có tên gọi tắt là HIV (Human Immunedeficiency Virus) gây nên, HIV thuộc một nhóm virus có tên là Retroviridae.2 Các phƣơng thức lây truyền Ngƣời ta đã phân lập đƣợc HIV từ máu, tinh dịch, dịch tiết từ âm đạo, nƣớc bọt, nƣớc mắt, sữa mẹ, nƣớc tiểu và các dịch khác của cơ thể. Nhìn chung sự lây nhiễm HIV phụ thuộc vào: - Số lƣợng HIV có trong máu hay dịch thể của ngƣời nhiễm HIV - Tình trạng nơi tiếp xúc (qua da xây xƣớc hay niêm mạc), làm đƣờng vào cho HIV xâm nhập dễ dàng hơn. - Thời gian tiếp xúc - Diện tiếp xúc - Sức đề kháng (hay miễn dịch) của cơ thể - Độc tính hay tính gây nhiễm của HIV Mặc dù có sự phân bố rộng lớn của HIV trong cơ thể, nhiều nghiên cứu về dịch tễ học cho thấy rằng chỉ có máu, tinh dịch và dịch tiết âm đạo đóng vai trò quan trọng trong việc làm lây truyền HIV. Do đó, chỉ có 3 phƣơng thức lây truyền HIV chủ yếu: 1.
Lây truyền theo đường tình dục Đây là phƣơng thức lây truyền HIV quan trọng và phổ biến nhất trên thế giới. Có ba hình thức quan hệ tình dục có xâm nhập chủ yếu, mức nguy cơ khác nhau và xếp theo thứ tự từ cao đến thấp là: quan hệ tình dục xâm nhập đƣờng hậu môn, âm đạo và cuối cùng là đƣờng miệng. Lây truyền theo đường máu HIV có trong máu toàn phần và các thành phần của máu nhƣ huyết tƣơng. Do đó HIV có thể đƣợc truyền qua máu hay các sản phẩm của máu có nhiễm HIV.
Nguy cơ lây truyền HIV qua đƣờng truyền máu có tỷ lệ rất cao, trên 90%. HIV cũng có thể truyền qua việc sử dụng chung bơm kim tiêm bị nhiễm HIV mà không diệt trùng cẩn thận, đặc biệt ở những ngƣời nghiện chích ma túy theo đƣờng tĩnh mạch. Việc sử dụng các dụng cụ tiêm, chích, chữa răng, phẫu thuật… trong y tế mà không đƣợc tiệt trùng cẩn thận cũng có khả năng làm lây truyền HIV. Lây truyền từ mẹ sang con - Thời kỳ chu sinh: Các nghiên cứu cho thấy rằng HIV đã đƣợc phân lập trong tế bào của bánh rau và máu bào thai lúc 8 tuần tuổi và HIV có thể đƣợc phân lập trong nhiều tuần sau đó.
Sự lây truyền HIV có thể xảy ra trong lúc mang thai, trƣớc và trong một thời gian ngắn sau đẻ. - Giai đoạn bú sữa mẹ: Có bằng chứng cho thấy rằng cho bú sữa mẹ có thể lây truyền HIV. Các nhà khoa học đã phân lập đƣợc HIV từ sữa của ngƣời mẹ bị nhiễm HIV. Tuy nhiên, việc nghiên cứu nguy cơ lây truyền qua sữa gặp nhiều khó khăn.
Bởi vì, chúng ta không thể chẩn đoán trẻ nhiễm HIV lúc đẻ, và khó có thể kết luận đƣợc đứa trẻ có nhiễm HIV khi còn trong bào thai, lúc sinh đẻ, hay qua bú sữa mẹ.