ĐẶT VẤN ĐỀ Sốt xuất huyết Dengue (SXHD) là một bệnh truyền nhiễm cấp tính, do vi rút Dengue gây ra và muỗi Aedes aegypti và Aedes albopictus là trung gian truyền bệnh, trong đó muỗi Aedes aegypti là véc tơ truyền bệnh chính. Bệnh lƣu hành trên 100 nƣớc thuộc các khu vực có khí hậu nhiệt đới và cận nhiệt đới vùng Đông Nam Á và Tây Thái Bình Dƣơng. Ƣớc tính hàng năm có từ 100-400 triệu ngƣời mắc SXHD hàng năm và khoảng 2,5 tỷ ngƣời sống trong các vùng có nguy cơ cao về Dengue (1). Đáng lƣu ý là SXHD là một trong những bệnh thƣờng gặp nhất ở nhóm ngƣời trẻ trong độ tuổi 13 tới 35 (2).
SXHD là một trong những nguyên nhân tử vong hàng đầu ở một số nƣớc châu Á và châu Mỹ La Tinh (1). Tại Việt Nam, SXHD trở thành bệnh dịch lƣu hành, nhất là ở các tỉnh đồng bằng sông Cửu Long, đồng bằng Bắc bộ và ven biển miền Trung (3). Nhiều nguyên nhân làm bệnh gia tăng trong đó có thực trạng ngƣời dân chƣa ý thức và thực hành đúng trong công tác phòng chống bệnh tại cộng đồng, còn chủ quan ỷ lại, không tích cực tham gia thực hiện. Trong gia đình, học sinh đƣợc coi là đối tƣợng tích cực tham gia vào các chiến dịch vệ sinh môi trƣờng diệt lăng quăng/ bọ gậy tại hộ gia đình (4).
Học sinh cũng là đối tƣợng nguy cơ mắc SXHD cao (2, 5). Tuy vậy, ở Việt Nam, chƣa có nhiều nghiên cứu về kiến thức, thái độ và thực hành về phòng chống SXHD trên đối tƣợng học sinh. Các nghiên cứu đã xuất bản ở Việt Nam chỉ ra rằng KAP phòng chống SXHD ở học sinh qua các nghiên cứu còn rất hạn chế (6-8). Nghiên cứu của Phạm Thị Nhã Trúc năm 2014 trên đối tƣợng là học sinh ở 2 trƣờng THCS Phong Phú và THCS Tân Hiệp thuộc huyện Giá Rai, tỉnh Bạc Liêu với kết quả kiến thức đúng ở từng trƣờng lần lƣợt là: 63,9% và 37,1% (9).
Tƣơng tự, nghiên cứu cho 217 sinh viên trƣờng Đại học Hoà Bình cho thấy chỉ 62,5% trả lời đúng đƣờng lây truyền là do muỗi cái đốt và chỉ có 3,6% (8 ngƣời) sinh viên trả lời đúng muỗi đốt gây sốt xuất huyết là vào thời điểm ban ngày (10). Các yếu tố liên quan tới KAP phòng chống SXHD đƣợc chỉ ra gồm cá nhân học sinh, gia đình và hoạt động truyền thông trong nhà trƣờng (11, 12). 2 Quảng Bình là tỉnh có số ngƣời mắc SXHD cao trong khu vực Trung Bộ trong những năm trở lại đây. Dịch SXHD đang có xu hƣớng diễn biến ngày càng phức tạp hơn trong 5 năm gần đây tại Quảng Bình do giao thƣơng đi lại và chính sách đẩy mạnh phát triển du lịch của tỉnh Quảng Bình.
Dịch SXHD xuất hiện và tăng mạnh không những tại các huyện đồng bằng mà tăng cao ở cả các huyện và xã miền núi (13). Xã Phúc Trạch, huyện Bố Trạch của tỉnh Quảng Bình cũng là một trong những xã miền núi tham gia dự án. Xã Phúc Trạch có số ca mắc SXHD tăng cao đột ngột từ năm 2019 (589 ca mắc, một trong những xã có số ca mắc cao nhất trong huyện) và đến năm 2022 tuy có giảm nhiều (132 ca mắc) nhƣng số ca mắc vẫn vƣợt ngƣỡng so với tỷ lệ mắc trung bình trong toàn huyện (150/100.000 ngƣời) và đặc biệt hơn nữa trong năm 2020 tại xã Phúc Trạch có 38 ca mắc và 01 ca tử vong (dƣới 15 tuổi) (14). Để có cơ sở và bằng chứng khoa học khi tiếp cận và huy động sự tham gia của học sinh vào hoạt động dự án, câu hỏi đặt ra là kiến thức, thái độ và thực hành về phòng bệnh SXHD của đối tƣợng học sinh tại xã Phúc Trạch ra sao? Và yếu tố nào liên quan đến kiến thức, thái độ thực hành phòng bệnh SXHD của các em học sinh trung học cơ sở? Dựa trên cơ sở đó, chúng tôi thực hiện nghiên cứu “Kiến thức, thái độ, thực hành về phòng bệnh Sốt xuất huyết Dengue và một số yếu tố liên quan của học sinh Trường trung học cơ sở xã Phúc Trạch, huyện Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình năm 2022”.
3 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU 1. Mô tả kiến thức, thái độ, thực hành về phòng bệnh sốt xuất huyết Dengue của học sinh Trƣờng trung học cơ sở xã Phúc Trạch, huyện Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình năm 2022. Xác định một số yếu tố liên quan đến kiến thức, thái độ và thực hành phòng bệnh sốt xuất huyết Dengue của học sinh Trƣờng trung học cơ sở xã Phúc Trạch, huyện Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình năm 2022. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.
Một số khái niệm chính của đề tài 1. Đặc điểm của bệnh Sốt xuất huyết Dengue Sốt xuất huyết Dengue SXHD là bệnh truyền nhiễm do vi rút Dengue thuộc nhóm Flavivirus, họ Flaviviridae với 4 týp huyết thanh là DEN-1, DEN-2, DEN-3 và DEN-4, vi rút truyền từ ngƣời bệnh sang ngƣời lành do muỗi đốt. Muỗi Aedes aegypti là trung gian truyền bệnh chủ yếu (15), bệnh xảy ra quanh năm, thƣờng gia tăng vào mùa mƣa, bệnh thƣờng gặp ở trẻ em nhiều hơn ngƣời lớn. Bệnh SXHD có biểu hiện lâm sàng đa dạng, diễn biến nhanh chóng từ nhẹ đến nặng.
Bệnh thƣờng khởi phát đột ngột và diễn biến qua ba giai đoạn: giai đoạn sốt, giai đoạn nguy hiểm và giai đoạn hồi phục, phát hiện sớm bệnh, giúp chẩn đoán, điều trị đúng và kịp thời sẽ hạn chế nguy cơ tử vong cho ngƣời bệnh (3, 16). Cơ chế lây truyền và véc tơ truyền bệnh Sốt xuất huyết Dengue SXHD không lây truyền trực tiếp từ ngƣời sang ngƣời mà do muỗi đốt ngƣời bệnh, truyền vi rút qua ngƣời lành qua vết đốt, khi muỗi đã mang virus thì có thể truyền bệnh suốt đời và dễ dàng bùng ổ dịch nếu không xử lý kịp thời các muỗi mang virus này. Thời kỳ ủ bệnh từ 3-14 ngày. Thông thƣờng từ 5-7 ngày.
Bệnh nhân là nguồn lây bệnh trong thời kỳ có sốt, nhất là 5 ngày đầu của sốt là giai đoạn trong máu có nhiều vi rút. Thứ hai, bệnh có thể do thông qua truyền máu nhƣng tỉ lệ này thƣờng ít gặp. Ở Việt Nam, 2 loài muỗi truyền bệnh SXHD là Aedes aegypti và Aedes albopictus, trong đó quan trọng nhất là Aedes aegypti (3, 16). Các ổ chứa bọ gậy, lăng quăng thông thƣờng là ổ chứa tự nhiên nhƣ hốc cây, thân tre, vỏ ốc, kẽ bẹ lá, ít khi gặp trên hốc đá; 5 ổ chứa nhân tạo nhƣ bể cảnh, lu, khạp, hồ, phuy, chai lọ, chân chén chống kiến, lọ hoa, võ nhựa dùng 1 lần, những vật dụng phế thải xung quanh nhà có chứa nƣớc.
Điều trị bệnh Điều trị bệnh SXHD theo hƣớng dẫn tại Quyết định 3705/QĐ-BYT ngày 22/8/2019 của Bộ Y tế gồm (16): Điều trị SXHD cho phần lớn các trƣờng hợp đều đƣợc điều trị ngoại trú và theo dõi tại y tế cơ sở. Điều trị SXHD có dấu hiệu cảnh báo cho ngƣời bệnh đƣợc nhập viện điều trị. Điều trị SXHD nặng cho ngƣời bệnh phải đƣợc nhập viện điều trị cấp cứu. Hướng dẫn về phòng bệnh Sốt xuất huyết Dengue 1.
Vắc xin dự phòng Đến nay, bệnh SXHD chƣa có thuốc điều trị đặc hiệu và chƣa có vắc xin phòng bệnh, vì vậy diệt véc tơ, đặc biệt là diệt bọ gậy (lăng quăng) với sự tham gia tích cực của từng hộ gia đình (HGĐ) và cả cộng đồng là biện pháp hiệu quả trong phòng, chống SXHD phải đƣợc thực hiện thƣờng xuyên ngay từ khi chƣa có dịch. Phòng chống véc tơ truyền bệnh a. Giảm nguồn sinh sản của véc tơ: Xử lý dụng cụ chứa nƣớc và chống muỗi đẻ trứng trong các dụng cụ tích trữ nƣớc: - Dụng cụ chứa nƣớc sinh hoạt (chum, vại, bể nƣớc mƣa, cây cảnh…): dùng các biện pháp ngăn ngừa muỗi sinh đẻ (có nắp đậy thật kín, thả cá, Meso…). - Dụng cụ chứa nƣớc phế thải (lốp xe hỏng, võ nhựa, vật dụng gia đình bỏ không…): thu dọn và phá hủy.
- Các hốc chứa nƣớc tự nhiên (hốc cây, kẽ lá, gốc tre nứa…): loại bỏ, lấp kín, chọc thủng hoặc làm biến đổi. Phòng muỗi đốt: 6 - Làm lƣới chắn ở cửa ra vào, cửa sổ. Ngủ màn (mùng) kể cả ban ngày, nhất là đối với trẻ nhỏ. - Xua, diệt muỗi: Bằng hƣơng muỗi, bình xịt thuốc cá nhân, treo mành tre, rèm tẩm hóa chất diệt muỗi ở cửa ra vào, cửa sổ, vợt điện, máy hút muỗi… 1.
Tuyên truyền và hướng dẫn nâng cao kiến thức và thực hành phòng bệnh SXHD cho học sinh và cộng đồng. Tuyên truyền và hướng dẫn nâng cao kiến thức phòng bệnh SXHD cho học sinh Tuyến tỉnh, huyện phối hợp với các cơ quan thông tin tại địa phƣơng bao gồm: đài truyền hình, đài phát thanh, báo chí, trang web điện tử, và các phƣơng tiện thông tin khác. Tuyến xã, phƣờng tổ chức các buổi phổ biến kiến thức phòng bệnh SXHD trong các trƣờng học, đoàn thanh niên và tại hộ gia đình. Tập huấn cho lãnh đạo chính quyền, các ban ngành đoàn thể, mạng lƣới y tế, CTV, giáo viên, học sinh nhà trƣờng về bệnh SXHD, các hoạt động cụ thể loại trừ nơi sinh sản của véc tơ.
Vận động và hướng dẫn thực hành phòng bệnh SXHD Chính quyền địa phƣơng tổ chức các hoạt động diệt bọ gậy thƣờng xuyên đến từng hộ gia đình, thông qua hoạt động của CTV y tế, học sinh và các tổ chức quần chúng. Huy động học sinh, gia đình và cộng đồng tham gia thực hành phòng bệnh SXHD ; Vận động từng cá nhân học sinh và từng thành viên gia đình thực hiện các biện pháp thông thƣờng giúp phòng bệnh SXHD, loại trừ nơi sinh sản của véc tơ ở nhà cũng nhƣ ở trƣờng học (giám sát xử lý lăng quăng/bọ gậy, xử lý vật dụng chứa nƣớc… định kỳ mỗi tuần l/lần), làm giảm nguồn lây truyền, phòng chống muỗi đốt. Tại mỗi thôn xóm tổ chức các chiến dịch “truyền thông và vận động ngƣời dân thực hiện loại trừ lăng quăng, muỗi truyền bệnh SXHD” nhƣ các cuộc thi tìm hiểu về SXHD, động viên khen thƣởng kịp thời học sinh, tập thể lớp có nhiều đóng góp thiết thực, khuyến khích các hoạt động cải thiện môi trƣờng nhƣ thu gom rác, cung cấp nƣớc sinh hoạt. nhằm làm giảm nơi sinh sản của muỗi truyền bệnh.
Dịch tễ bệnh Sốt xuất huyết Dengue 1. Dịch tễ bệnh Sốt xuất huyết Dengue trên thế giới Theo ƣớc tính, hàng năm có khoảng 100-400 triệu ngƣời nhiễm SXHD với 22,000 trƣờng hợp tử vong (18). Tổ chức Y tế thế giới (WHO) ƣớc tính khoảng 3,9 tỷ ngƣời sống tại các khu vực có nguy cơ mắc SXHD, 70% trong số này sống tại các nƣớc châu Á (19, 20).