CHƯƠNG 1: ĐỊA LÍ TỰ NHIÊN BÀI 1. VỊ TRÍ ĐỊA LÍ VÀ PHẠM VI LÃNH THỔ I. VỊ TRÍ ĐỊA LÍ - Vị trí gần trung tâm của khu vực Đông Nam Á, trên đất liền tiếp giáp các nước Trung Quốc, Lào, Cam-pu-chia, chung Biển Đông với nhiều quốc gia. - Nước ta nằm trong vùng nội chí tuyến bán cầu Bắc.
- Phạm vi lãnh thổ phần đất liền được xác định bởi các điểm cực: + Điểm cực Bắc: khoảng vĩ độ 23°23’B tại xã Lũng Cú, huyện Đồng Văn, tỉnh Hà Giang. + Điểm cực Nam: khoảng vĩ độ 8°34’B tại xã Đất Mũi, huyện Ngọc Hiển, tỉnh Cà Mau. + Điểm cực Tây: khoảng vĩ độ 102°09’B tại xã Sín Thầu, huyện Mường Nhé, tỉnh Điện Biên. + Điểm cực Đông: khoảng vĩ độ 109°28’B tại xã Vạn Thạnh, huyện Vạn Ninh, tỉnh Khánh Hòa.
- Trên phạm vi lãnh thổ có kinh tuyền 105°Đ chạy qua nên phần lớn lãnh thổ nước ta nằm trong múi giờ số 7. - Trên biển, lãnh thổ của nước ta còn kéo dài tới khoảng vĩ độ 6°50'B và từ khoảng kinh độ 101°Đ đến khoảng 117°20'Đ tại Biển Đông. - Việt Nam nằm ở vị trí liền kể của: + Các vành đai sinh khoáng lớn trên Trái Đất + Giữa các luồng di lưu của nhiều loài sinh vật + Nằm ở vị trí trung chuyển của các tuyến đường biển, đường hàng không quốc tế và trong khu vực phát triển kinh tế năng động của thế giới. PHẠM VI LÃNH THỔ 1.
Vùng đất - Diện tích các đơn vị hành chính Việt Nam là hơn 331 nghìn km2 - Trên đất liền, đường bờ biển nước ta dài 3 260 km từ Quảng Ninh đến Kiên Giang. - Nước ta có hàng nghìn đảo và quần đảo, trong đó có quần đảo Hoàng Sa (thành phố Đà Nẵng) và quần đảo Trường Sa (tỉnh Khánh Hoà). Vùng biển - Vùng biển Việt Nam thuộc Biển Đông, có diện tích khoảng 1 triệu km2. - Vùng biển nước ta bao gồm: + nội thủy + lãnh hải + vùng tiếp giáp lãnh hải + vùng đặc quyền kinh tế + thềm lục địa thuộc chủ quyền, quyền chủ quyền và quyền tài phán quốc gia của Việt Nam 3.
Vùng trời - Vùng trời Việt Nam là khoảng không gian bao trùm lên trên lãnh thổ nước ta. - Biên giới quốc gia trên không là mặt thẳng đứng từ biên giới quốc gia trên đất liền và biên giới quốc gia trên biển lên vùng trời. ẢNH HƯỞNG CỦA VỊ TRÍ ĐỊA LÍ, PHẠM VI LÃNH THỔ ĐẾN TỰ NHIÊN, KINH TẾ - XÃ HỘI VÀ AN NINH QUỐC PHÒNG 1. Đối với tự nhiên - Việt Nam nằm trong vùng nội chí tuyến bán cầu Bắc, trong khu vực hoạt động của Tín phong và gió mùa châu Á → thiên nhiên mang tính chất nhiệt đới ẩm gió mùa.
- Tác động của các khối khí di chuyển qua biển, kết hợp với vai trò là nguồn dự trữ nhiệt và ẩm dồi dào của Biển Đông → thiên nhiên nước ta chịu ảnh hưởng sâu sắc của biển. - Việt Nam nằm trên trên đường di lưu của nhiều loài động, thực vật→ sự đa dạng của tài nguyên sinh vật. - Nước ta nằm ở vị trí liền kể của 2 vành đai sinh khoang lớn là Thái Bình Dương và Địa Trung Hải → tài nguyên khoáng sản khá đa dạng và phong phú. - Vị trí địa lí và đặc điểm lãnh thổ nước → sự phân hóa đa dạng của tự nhiên - Nước ta thuộc khu vực chịu tác động của nhiều thiên tai như bão, lũ lụt, hạn hán, xâm nhập mặn,.
Đối với kinh tế - xã hội và an ninh quốc - Việt Nam nằm ở vị trí cầu nối giữa Đông Nam Á lục địa và Đông Nam Á hải đảo → thuận lợi để tăng cường hợp tác với các quốc gia trong khu vực. - Việt Nam nằm trên các trục giao thông quan trọng, các tuyến hàng hải, hàng không quốc tế cùng với các tuyến đường bộ, đường sắt xuyên Á, hành lang kinh tế Đông - Tây,. → thuận lợi cho giao thương, thực hiện chính sách mở cửa, hội nhập và thu hút đầu tư nước ngoài. - Vị trí liền kề cùng nhiều nét tương đồng về lịch sử, văn hóa - xã hội và mối giao lưu lâu đời → nước ta duy trì và phát triển các mối quan hệ hòa bình, hợp tác hữu nghị với các nước trong khu vực.
- Việt Nam có vị trí quan trọng trong khu vực Đông Nam Á nói riêng và khu vực châu Á - Thái Bình Dương nói chung - là khu vực có nền kinh tế phát triển năng động và nhạy cảm với những biến động chính trị thế giới → sự nghiệp bảo vệ chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ đất nước phải luôn được đề cao. THIÊN NHIÊN NHIỆT ĐỚI ẨM GIÓ MÙA I- THIÊN NHIÊN NHIỆT ĐỚI ẨM GIÓ MÙA 1. Khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa a/ Tính chất nhiệt đới - Do nước ta nằm trong vùng nội chí tuyến bán cầu Bắc: + Có góc nhập xạ lớn + Trong năm có 2 lần Mặt Trời lên thiên đỉnh - Biểu hiện: + Nền nhiệt cao, nhiệt độ trung bình năm: trên 20°C (trừ vùng núi cao) + Lượng bức xạ mặt trời lớn, tổng số giờ nắng năm dao động từ 1400 – 3000 giờ tùy nơi + Cán cân bức xạ quanh năm dương. b/ Tính chất ẩm 4 - Do ảnh hưởng của các khối khí di chuyển qua biển kết hợp yếu tố địa hình - Biểu hiện: + Độ ẩm tương đối của không khí cao: trên 80 – 85% + Lượng mưa trung bình: 1500 -2000 mm, vùng núi cao và sườn núi chắn gió lượng mưa đạt 3500 – 4000 mm.
+ Cân bằng ẩm luôn dương không khí hoạt động theo mùa. c/ Tính chất gió mùa - Do nước ta nằm trong: + Khu vực hoạt động của gió Tín phong bán cầu Bắc + Chịu ảnh hưởng của của các khối c.1 – Gió mùa đông - Thời gian hoạt động: từ T11 – T4 năm sau - Hướng gió: Đông Bắc - Phạm vi hoạt động + Miền khí hậu phía Bắc: Từ vĩ tuyến 16 (Dãy Bạch Mã) trở ra * Nguồn gốc của gió: các khối không khí lạnh từ áp cao Xi-bia * Tính chất: nữa đầu mùa đông lạnh khô, nửa sau mùa đông lạnh ẩm có mưa phùn. + Miền khí hậu phía Nam: Từ vĩ tuyến 16 (Dãy Bạch Mã) trở vào * Nguồn gốc của gió: gió Tín phong bán cầu Bắc * Tính chất: nóng - ẩm cho duyên hải miền Trung, nóng - khô cho Tây Nguyên và Nam bộ.2 – Gió mùa hạ - Thời gian hoạt động: từ T5 – T10 - Hướng gió: Tây Nam và Đông Nam (ở Bắc bộ vào giữa và cuối mùa hạ) - Nguồn gốc và tính chất: + Đầu mùa hạ: * Nguồn gốc: gió mùa hướng tây nam từ Bắc Ấn Độ Dương * Tính chất: mưa lớn cho Nam Bộ và Tây Nguyên, khô – nóng cho đồng bằng ven biển miền Trung và 1 phần khu vực Tây Bắc. + Giữa và cuối mùa hạ: * Gió mùa hướng tây nam từ áp cao cận chí tuyền nam → mưa lớn cho Nam Bộ và Tây Nguyên.
* Sự hình thành và hoạt động của dải hội tụ nhiệt đới → gây côn bão và áp thấp nhiệt đới → mưa lớn cả nước. * Gió mùa hướng đông nam từ áp thấp Bắc Bộ → mưa lớn ở ĐB SH. => Khí hậu Việt Nam phân chia theo mùa: - Miền Bắc có 2 mùa khí hậu: mùa đông lạnh, ít mưa, mùa hạ nóng ẩm, mưa nhiều - Miền Nam có 2 mùa khí hậu: mùa mưa và mùa khô rõ rệt; Tây Nguyên và đồng bằng ven biển Trung Bộ có sự đối lập về mùa mưa và mùa khô. Các thành phần tự nhiên khác a/ Địa hình - Các quá trình phong hóa diễn ra mạnh mẽ làm cho bề mặt địa hình bị thay đổi.
+ Ở khu vực đá vôi hình thành địa hình các-xtơ với các dạng hang động, thung khô và các cánh đồng các-xtơ (Quảng Bình, Hà Giang, Ninh Bình,…) 5 + Ở khu vực đá mac8ma, biến chất, quá trình phong hóa chậm và yếu hơn. - Quá trình xâm thực – bồi tụ là quá trình chính trong sự hình thành địa hình Việt Nam + Xâm thực mạnh ở miền đồi núi: địa hình bị cắt xẻ, bào mòn, hiện tượng sạt lở đất diễn ra trên các sườn đồi, sườn núi vào mùa mưa lũ khá phổ biến. + Bồi tụ ở vùng đồng bằng: hình thành các đồng bằng hạ lưu sông, ĐB sông Hồng và ĐB sông Cửu Long và vùng trũng thấp. b/ Đất - Quá trình hình thành đất đặc trưng là quá trình feralit, điều kiện nhiệt ẩm cao, tốc độ phân giải vật chất hữu cơ nhanh → lớp đất dày.
- Mưa nhiều làm rửa trôi các chất badơ dễ tan, làm đất chua và tích tụ oxit sắt và oxit nhôm tạo ra màu đỏ vàng → đất feralit đỏ vàng. - Quá trình feralit diễn ra mạnh ở vùng đồi núi thấp → đất feralit là loại đất chính ở vùng đồi núi nước ta. c/ Sông ngòi - Mạng lưới sông ngòi dày đặc, phân bố rộng khắp, có khoảng 2360 con sông có chiều dài trên 10km. - Tổng lượng nước của sông ngòi khoảng 839 tỉ m3/năm.
- Tổng lượng phù sa các hệ thống sông khoảng 200 triệu tấn/năm. - Chế độ nước chia thành 2 mùa: mùa lũ và mùa cạn (mùa lũ trùng với mùa mưa, mùa cạn trùng với mùa khô). - Chế độ mưa thất thường làm cho chế độ dòng chảy cũng thay đổi thất thường. d/ Sinh vật: Sinh vật nước ta tiêu biểu cho vùng nhiệt đới gió mùa, phần lớn loài động và thực vật tự nhiên có nguồn gốc nhiệt đới.
+ Thảm thực vật rừng có lượng sinh khối lớn và năng suất sinh học cao. + Sự phân hóa mùa của khí hậu tạo nên phân mùa của thực vật, hình thành kiểu rừng tiêu biểu cho thiên nhiên nước ta, đó là hệ sinh thái rừng nhiệt đới ẩm gió mùa. ẢNH HƯỞNG CỦA THIÊN NHIÊN NHIỆT ĐỚI ẨM GIÓ MÙA ĐẾN SẢN XUẤT VÀ ĐỜI SỐNG 1. Thuận lợi - Khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa, nhiều loại đất tốt, nguồn nước dồi dào → phát triển nền nông nghiệp nhiệt đới: + Nhiều sản phẩm có giá trị cao + Đẩy mạnh thâm canh, tăng vụ.
- Nguồn nhiệt, ẩm dồi dào → thuận lợi cho lớp phủ thực vật sinh trưởng nhanh→ phục hồi, trồng rừng, tăng độ che phủ rừng. - Thiên nhiên nhiệt đới ẩm gió mùa với địa hình và sinh vật có tính đa dạng cao → nhiều loại hình du lịch. - Thuận lợi cho phát triển các hoạt động khai thác, xây dựng, giao thông vận tải,… nhất là vào mùa khô. Khó khăn - Nước ta thường xảy ra nhiều thiên tai như bão, lũ lụt, hạn hán,.
gây thiệt hại đáng kể cho sản xuất và đời sống.