Chương 1: Cơ sở lý luận về kiểm soát thu bảo hiểm xã hội Chương 2: Thực trạng kiểm soát thu bảo hiểm xã hội trên địa bàn huyện Hậu Lộc, Thanh Hóa. Chương 3: Một số giải pháp nhằm tăng cường kiểm soát thu bảo hiểm xã hội trên địa bàn huyện Hậu Lộc, Thanh Hóa. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ KIỂM SOÁT THU BẢO HIỂM XÃ HỘI 1. Lý luận về thu bảo hiểm xã hội 1.
Bảo hiểm xã hội BHXH đã xuất hiện từ khoảng thế kỷ thứ XIII ở Nam Âu khi nền công nghiệp và kinh tế hàng hoá đã bắt đầu phát triển. Từ đó, BHXH ra đời và phát triển cùng với sự phát triển của nền kinh tế. Có thể nói, BXXH cũng đã ra đời trong một khoảng thời gian dài, tuy nhiên vẫn chưa có khái niệm thống nhất. Theo Luật BHXH Việt Nam (2014): “BHXH là sự đảm bảo thay thế hoặc bù đắp một phần thu thập của người lao động khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, thất nghiệp, hết tuổi lao động hoặc chết, trên cơ sở đóng vào quỹ BHXH”.
BHXH bắt buộc là loại hình BHXH mà người lao động và người sử dụng lao động có trách nhiệm phải tham gia. Mức đóng được xác định bằng tiền lương, tiền công thực tế nhân với tỷ lệ phần trăm theo quy định từng thời kỳ. Khi tham gia BHXH bắt buộc, người lao đông được hưởng đầy đủ năm chế độ BHXH hiện hành (Hưu trí, tử tuất, tai nạn lao động – bệnh nghề nghiệp, ốm đau, thai sản…) [20]. Theo Phạm Thị Định (2015): “BHXH là sự đảm bảo đời sống cho người lao động và gia đình họ khi bị giảm, bị mất khả năng lao động hoặc mất việc làm, trên cơ sở san sẻ trách nhiệm đóng góp vào quỹ BHXH” [15].
Còn Dương Xuân Triệu (2009) lại cho rằng: “BHXH là sự bảo vệ của xã hội đối với các thành viên của mình thông qua các biện pháp công cộng nhằm chống lại các khó khăn về kinh tế, xã hội do bị mất hoặc giảm thu nhập, gây ra bởi ốm đau, thai sản, tại nạn lao động, thất nghiệp, thương tật, tuổi già, chết đồng thời đảm bảo các chăm sóc y tế và trợ cấp cho các gia đình đông con” [27]. 5 Theo Nguyễn Văn Định (2009): “BHXH là sự đảm bảo thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập cho người lao động khi họ gặp phải những biến cố làm giảm hoặc mất khả năng lao động, mất việc làm dẫn đến mất thu nhập trên cơ sở hình thành và sử dụng quỹ tiền tệ tập trung nhằm đảm bảo đời sống cho người lao động và gia đình họ, góp phần đảm bảo ASXH” [14]. Theo quan điểm của tác giả, khái niệm về BHXH theo quy định của Luật bảo hiểm xã hội (2014) là đầy đủ nhất và đây là quan điểm được tác giả sử dụng trong luận văn này. Tuy các khái niệm về BHXH có khác nhau nhưng nhìn chung đều thể hiện bản chất của BHXH, đó là: BHXH là một chính sách xã hội quan trọng của Nhà nước, nhằm đảm bảo an toàn cho đời sống của mọi người trong xã hội.
Nhà nước sử dụng BHXH như một công cụ quan trọng để can thiệp và bảo vệ quyền lợi chính đáng cho người lao động trong các trường hợp họ gặp phải rủi ro, mất khả năng lao động, ốm đau, hưu trí…Do đó, BHXH ra đời, tồn tại và phát triển như một nhu cầu khách quan. BHXH được hoạt động theo nguyên tắc cộng đồng, lấy số đông bù đắp cho số ít. Cụ thể là dùng số tiền đóng góp của số đông người để bù đắp và san sẻ cho số ít người với số tiền lớn hơn so với số đóng góp của từng người khi họ gặp phải những biến cố, rủi ro. BHXH là hoạt động dịch vụ công, mang tính xã hội cao.
Mục tiêu của BHXH là vì lợi ích chung của tất cả mọi người trong xã hội. Chính vì vậy, có thể khẳng định BHXH hoạt động không vì mục tiêu lợi nhuận. Đối tượng của BHXH là thu nhập của người lao động, tuy nhiên diện bảo vệ của BHXH là cả người lao động và gia đình của họ. Như vậy, BHXH đã và đang thực hiện nhiệm vụ ổn định đời sống của người tham gia, gia đình họ và toàn xã hội.
Thu bảo hiểm xã hội 6 Quỹ BHXH hiện đang được thực hiện nhằm đạt mục tiêu là một quỹ độc lập với ngân sách nhà nước, nhằm đảm bảo chi trả các chế độ BHXH cho NLĐ. Vì thế công tác thu BHXH ngày càng trở thành khâu quan trọng và quyết định đến sự tồn tại và phát triển của việc thực hiện chính sách BHXH. Để thực hiện thu đúng, thu đủ, thu kịp thời đòi hỏi cơ quan BHXH phải có biện pháp quản lý một cách hiệu quả. Nhà nước với vai trò sử dụng công cị pháp luật và các thiết chế để thực hiện công tác thu BHXH.
Tất cả các đối tượng tham gia BHXH phải tuân thủ theo các quy định về mức đóng, phương thức đóng, thời gian đóng và điều kiện hưởng các chế độ BHXH. Chính vì vậy, thu BHXH luôn gắn với quyền lực của Nhà nước. Từ những phân tích trên, có thể hiểu: Thu BHXH là việc Nhà nước dùng quyền lực của mình bắt buộc các đối tượng phải đóng BHXH theo mức quy định hoặc cho phép một số đối tượng tự nguyên tham gia, lựa chọn mức đóng, phương thức đóng phù hợp với thu nhập của mình. Các loại bảo hiểm xã hội Hiện nay có hai loại BHXH đó là BHXH bắt buộc và BHXH tự nguyện.
* BHXH bắt buộc: Theo điều 3, Luật BHXH (2014): Bảo hiểm xã hội bắt buộc là loại hình BHXH do Nhà nước tổ chức mà người lao động và người sử dụng lao động phải tham gia [20]. Đối tượng tham gia BHXH bắt buộc là người lao động làm việc theo hợp đồng lao động; Cán bộ, công chức, sĩ quan, hạ sĩ quan, chiến sỹ công an nhân dân, quân đội nhân dân; Người hoạt động không chuyên trách ở xã, phường, thị trấn; Người đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng. Theo quy định tại điều 4 của Luật BHXH (2014) quy định về các chế độ BHXH thì BHXH bắt buộc có các chế độ sau: [20] - Ốm đau 7 - Thai sản - Tạn nạn LĐ, bệnh nghề nghiệp - Hưu trí - Từ tuất. * BHXH tự nguyện Theo điều 3, Luật BHXH (2014): BHXH tự nguyện là loại hình BHXH do Nhà nước tổ chức mà người tham gia được lựa chọn mức đóng, phương thức đóng phù hợp với thu nhập của mình và Nhà nước có chính sách hỗ trợ tiền đóng BHXH để người tham gia hưởng chế độ hưu trí và tử tuất [20].
Đối tượng tham gia BHXH tự nguyện là công dân Việt Nam từ đủ 15 tuổi trở lên, không thuộc đối tượng tham gia BHXH bắt buộc. Theo quy định tại điều 4 của Luật BHXH (2014) quy định về các chế độ BHXH thì BHXH tự nguyện có các chế độ sau: - Hưu trí - Tử tuất. Vai trò của bảo hiểm xã hội * Vai trò của BHXH đối với người lao động Ở bất kỳ hoàn cảnh, thời điểm nào, rủi ro luôn luôn rình rập, đe doạ cuộc sống của mỗi người. Rủi ro phát sinh hoàn toàn ngẫu nhiên bất ngờ không lường trước được nhưng xét trên bình diện xã hội, rủi ro là một tất yếu không thể tránh được.
Để phòng ngừa và hạn chế những tác động tiêu cực của rủi ro đối với con người và xã hội là mục tiêu hoạt động của BHXH. BHXH có vai trò ổn định thu nhập cho người lao động và gia đình họ. Khi tham gia BHXH, người lao động phải trích một khoản thu nhập nộp vào quỹ BHXH, khi gặp rủi ronhư: ốm đau, thai sản, tai nạn lao động làm cho chi phí gia đình tăng lên hoặc phải ngừng làm việc tạm thời. Do vậy thu nhập của gia đình bị giảm, đời sống kinh tế lâm vào tình cảnh khó khăn.
Nhờ có chính sách BHXH mà họ được nhận một khoản tiền trợ cấp đã bù đắp lại phần thu nhập bị mất 8 hoặc bị giảm để đảm bảo ổn định cuộc sống. Ngoài việc đảm bảo đời sống kinh tế, BHXH tạo được tâm lý an tâm, tin tưởng. Khi đã tham gia BHXH góp phần nâng cao đời sống tinh thần cho người lao động đem lại cuộc sống bình yên, hạnh phúc cho nhân dân lao động. * Vai trò của BHXH đối với người sử dụng lao động NSDLĐ muốn ổn định và phát triển sản xuất thì cần phải chăm lo đến đời sống cho NLĐ.
Bởi NLĐ có làm việc liên tục thì quá trình sản xuất kinh doanh mới diễn ra thông suốt. Tuy nhiên trong quá trình sản xuất cũng như trong đời sống, NLĐ có thể gặp rủi ro. Trong trường hợp này NSDLĐ buộc phải thuê nhân công mới hoặc bị gián đoạn quá trình hoạt động sản xuất kinh doanh. Lúc này quỹ BHXH do NSDLĐ đóng cho người lao động sẽ giúp người lao động phục hồi khả năng lao động, nhanh chóng quay trở lại sản xuất, góp phần giảm bớt gánh nặng tài chính cho NSDLĐ.
Mối quan hệ giữa NLĐ và NSDLĐ luôn tồn tại những mâu thuẫn nhất định về tiền lương, tiền công, thời gian lao động…Khi có rủi ro xảy ra nếu không có sự trợ giúp của BHXH thì rất dễ xảy ra tranh chấp giữa NLĐ và NSDLĐ. Chính vì vậy, có thể thấy BHXH góp phần quan trọng trong việc gắn kết giữa NLĐ với NSDLĐ, đảm bảo quá trình sản xuất kinh doanh diễn ra liên tục và giảm thiểu tổn thất cho họ. * Vai trò của BHXH đối với xã hội Mối quan hệ giữa Nhà nước, NSDLĐ và người lao động thể hiện khá rõ nét khi thực hiện chính sách BHXH. Người lao động tham gia BHXH với vai trò bảo vệ quyền lợi cho chính mình đồng thời thể hiện trách nhiệm đối với cộng đồng và xã hội.
NSDLĐ tham gia BHXH là để tăng cường tình đoàn kết và cùng chia sẻ rủi ro cho người lao động nhưng đồng thời cũng bảo vệ, ổn định cuộc sống cho các thành viên trong xã hội. Nhà nước thực hiện chính sách BHXH để ổn định cuộc sống cho các thành viên trong xã hội, đảm bảo công bằng xã hội và cũng là trách nhiệm trong quản lý xã hội. Do đó, mối 9 quan hệ của các bên tham gia BHXH thể hiện tính xã hội và nhân văn cao cả. BHXH còn thể hiện chủ nghĩa nhân đạo cao đẹp, BHXH tạo cho những người bất hạnh có thêm những điều kiện, những lực đẩy cần thiết để khắc phục những biến cố xã hội, hoà nhập vào cộng đồng, kích thích tính tích cực của xã hội trong mỗi con người.