Chương 1. Nhận thức chung về kiểm sát thi hành án treo Chương 2. Quy định của pháp luật thực định về kiểm sát thi hành án treo và thực tiễn áp dụng Chương 3. Giải pháp nâng cao hiệu quả kiểm sát thi hành án treo 5 CHƢƠNG 1 NHẬN THỨC CHUNG VỀ KIỂM SÁT THI HÀNH ÁN TREO 1.
Khái niệm chung về kiểm sát thi hành án treo Theo từ điển Tiếng Việt thì “kiểm sát” có nghĩa là “kiểm tra và giám sát”1 Theo từ điển Luật học 1999 thì “kiểm sát” là “hoạt động của hệ thống các cơ quan Viện kiểm sát là một trong bốn hệ thống các cơ quan Nhà nước được xác lập trong Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam”2. Kiểm sát còn được hiểu là một trong những chức năng cơ bản của một hệ thống cơ quan Nhà nước, đó là hệ thống Viện kiểm sát nhân dân các cấp. Hiến pháp năm 1959, lần đầu tiên đã xuất hiện khái niệm về cơ quan kiểm sát. Theo Hiến pháp năm 1959 và Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân 1960, VKSND các cấp được tổ chức thành một hệ thống thống nhất, độc lập với cơ quan xét xử và cơ quan hành chính, chịu sự lãnh đạo thống nhất của VKSND tối cao và chịu sự giám sát của Quốc hội.
Sau đó, Hiến pháp năm 1980, Hiến pháp 1992 và Hiến pháp 2013 tiếp tục có những quy định đổi mới về tổ chức và hoạt động của hệ thống VKSND các cấp. Trước Hiến pháp 2013 và Luật tổ chức Viện kiểm sát nhân dân 2014 thì nguyên tắc tổ chức và hoạt động của VKSND tuân theo hai nguyên tắc cơ bản là Nguyên tắc độc lập: VKSND các cấp độc lập, không lệ thuộc vào bất cứ cơ quan Nhà nước nào ở địa phương và Nguyên tắc tập trung thống nhất: Các cơ quan VKSND từ Trung ương đến địa phương được tổ chức tập trung theo ngành dọc, đặt dưới sự lãnh đạo thống nhất của Viện trưởng VKSND tối cao. Khi Hiến pháp 2013 ra đời và sau đó là Luật tổ chức Viện kiểm sát nhân dân 2014 thì nguyên tắc tổ chức và hoạt động của VKSND có một số thay đổi. Nguyên tắc tập trung thống nhất được giữ nguyên, nguyên tắc độc lập được thay thế bằng nguyên tắc Kết hợp vai trò lãnh đạo của Viện trưởng và Ủy ban kiểm sát.
Nguyên tắc này để đảm bảo mở rộng dân chủ, phát huy trí tuệ của tập thể, khắc phục những hạn chế của nguyên tắc tập trung. Có thể thấy được các nhà lập pháp đã có cái nhìn khác về ngành kiểm sát, kiểm sát không chỉ cần tập trung mà cần phải có dân chủ, tập trung – dân chủ phải được đi đôi với nhau. Về chức năng cũng có sự thay đổi, ban đầu, 1 Từ điển tiếng việt (2000), Nxb Đà Nẵng, Đà Nẵng, Tr36. 2 Từ điển Luật học (1999), Nxb Từ điển bách khoa, Hà Nội, Tr.
6 VKSND chỉ thực hiện chức năng Kiểm sát tuân theo pháp luật, đến Hiến pháp năm 1980 bổ sung thêm chức năng thực hành quyền công tố. Như vậy, VKSND có hai chức năng cơ bản là: Chức năng kiểm sát việc tuân theo pháp luật và chức năng thực hành quyền công tố. Đến nay, chức năng của VKS đã được thay đổi theo hướng nâng cao chức năng thực hành quyền công tố và thu hẹp chức năng kiểm sát kiểm sát việc tuân theo pháp luật, cụ thể khoản 1 Điều 107 Hiến pháp 2013 quy định: “Viện kiểm sát nhân dân thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạt động tư pháp”3. So với trước đây, chức năng kiểm sát việc tuân theo pháp luật của VKS đã thu hẹp thành chức năng kiểm sát hoạt động tư pháp.
Khái niệm kiểm sát ở đây gắn với chức năng thứ hai của VKSND các cấp. Như vậy, có thể khái quát khái niệm kiểm sát như sau: Kiểm sát là khái niệm chỉ chức năng của VKSND các cấp trong kiểm tra, giám sát việc tuân theo pháp luật của các cơ quan nhà nước, người có thẩm quyền trong quá trình thực hiện các hoạt động tư pháp theo quy định của pháp luật. Theo Từ điển Luật học 2006 thì “kiểm sát hoạt động tư pháp là kiểm tra, giám sát, xem xét theo dõi việc tuân theo pháp luật đối với hoạt động điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án, giam giữ cải tạo của các cơ quan tiến hành tố tụng và giải quyết các hành vi phạm pháp, kiện tụng trong nhân dân nhằm bảo đảm cho pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh và thống nhất”4. Kiểm sát hoạt động tư pháp trong tố tụng hình sự là chức năng hiến định của VKS, có nội dung là giám sát các hoạt động của các cơ quan tư pháp và các cơ quan được giao nhiệm vụ thực hiện một số hoạt động tư pháp trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án hình sự, nhằm bảo đảm cho pháp luật tố tụng hình sự được chấp hành nghiêm chỉnh và thống nhất.
Kiểm sát hoạt động tư pháp là hoạt động mang tính quyền lực Nhà nước, đảm bảo việc tuân theo pháp luật trong quá trình hoạt động tư pháp của các chủ thể. Luật tổ chức VKSND năm 2014 quy định: “Kiểm sát hoạt động tư pháp là hoạt động của VKSND để kiểm sát tính hợp pháp của các hành vi, quyết định của cơ quan, tổ chức, cá nhân trong hoạt động tư pháp, được thực hiện ngay từ khi tiếp 3 Khoản 1 Điều 107 Hiến pháp 2013. 4 Từ điển Luật học (2006), Nxb Đại học Quốc gia, Hà Nội, Tr. 7 nhận và giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm, kiến nghị khởi tố và trong suốt quá trình giải quyết vụ án hình sự; trong việc giải quyết vụ án hành chính, vụ việc dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh, thương mại, lao động; việc thi hành án, việc giải quyết khiếu nại, tố cáo trong hoạt động tư pháp; các hoạt động tư pháp khác theo quy định của pháp luật”5.
Kiểm sát thi hành án treo là một hoạt động của kiểm sát hoạt động tư pháp trong tố tụng hình sự - một bộ phận trong những khâu công tác thực hiện chức năng của VKSND. Cho đến nay vẫn còn nhiều ý kiến khác nhau về định nghĩa như thế nào về kiểm sát thi hành án treo và cũng chưa khái niệm thế nào là kiểm sát thi hành án treo theo Luật tố tụng hình sự Việt Nam. Tác giả xin nêu một số ý kiến về kiểm sát thi hành án treo như sau: Quan điểm thứ nhất: “Kiểm sát thi hành án treo là việc Viện kiểm sát sử dụng quyền hạn theo quy định của pháp luật kiểm sát việc tuân theo pháp luật của cơ quan có thẩm quyền, người có thẩm quyền, người có trách nhiệm thi hành án treo nhằm đảm bảo việc thi hành đúng pháp luật, mọi vi phạm được khắc phục, loại bỏ”6. Quan điểm thứ 2: “Kiểm sát thi hành án treo là hoạt động mang tính quyền lực Nhà nước, trong đó Viện kiểm sát nhân dân căn cứ vào quy định của pháp luật để ban hành các văn bản cá biệt (văn bản áp dụng pháp luật) đối với các đối tượng thi hành án treo, các cơ quan có thẩm quyền trong công tác thi hành án treo nhằm đảm bảo hoạt động thi hành án này tuân thủ đúng quy định của pháp luật”7.
Theo ý kiến của tác giả thì hai quan điểm trên chưa khái quát hết toàn bộ nội dung hoạt động thi hành án treo theo luật Thi hành án hình sự Việt Nam, bởi vì mục đích của kiểm sát thi hành án treo là nhằm phát hiện kịp thời, đầy đủ, chính xác những vi phạm pháp luật trong việc thi hành án treo. Đó là kiểm sát việc thi hành án treo đối với những đối tượng được hưởng án treo có quyết định của cơ quan và người có thẩm quyền ký không? Các quyết định đó còn hiệu lực hay hết hiệu lực, có 5 Khoản 1 Điều 4 Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân 2014. 6 Trường đào tạo bồi dưỡng nghiệp vụ kiểm sát tại TP.Hồ Chí Minh (2018), Tập bài giảng Kỹ năng kiểm sát thi hành án treo, cải tạo không giam giữ, các hình phạt bổ sung và các biện pháp tư pháp, Tr. 7 Luận văn thạc sĩ của Trần Thị Thục Anh (2016), Kiểm sát thi hành án treo và cải tạo không giam giữ theo quy định của pháp luật từ thực tiễn Thành phố Hà Nội, Học viện Khoa học xã hội, Tr.
8 đảm bảo đầy đủ tính căn cứ và hợp pháp không? Các quyền và nghĩa vụ của người được hưởng án treo có được giải thích hay không được giải thích; Hoạt động giám sát, giáo dục người được hưởng án treo của cơ quan thi hành án hình sự có thẩm quyền có đúng theo quy định không?. Qua đó tìm ra những nguyên nhân, điều kiện dẫn đến vi phạm pháp luật và sử dụng các thao tác nghiệp vụ đã được quy định để ban hành kiến nghị hoặc kháng nghị đối với các cơ quan và người có trách nhiệm vi phạm. Đề xuất việc khởi tố và yêu cầu khởi tố tội xâm phạm hoạt động tư pháp đối với người phạm tội là cán bộ, công chức làm công tác tư pháp trong việc thi hành án treo nhằm khắc phục, hạn chế và loại trừ các vi phạm pháp luật trong việc thi hành án treo, đảm bảo các quyền và lợi ích của người hưởng án treo được tôn trọng và bảo vệ. Trên cơ sở phân tích như trên có thể rút ra khái niệm kiểm sát thi hành án treo theo Luật thi hành án hình sự Việt Nam là hoạt động kiểm tra, giám sát tính có căn cứ trong các quyết định thi hành án của cơ quan, người có thẩm quyền và sự tuân thủ pháp luật của cơ quan thực thi việc thi hành án treo nhằm đảm bảo pháp luật được chấp hành đầy đủ, thống nhất; đảm bảo các quyền và lợi ích hợp pháp của người được hưởng án treo được pháp luật tôn trọng và bảo vệ.
Đặc điểm, ý nghĩa kiểm sát thi hành án treo Đặc điểm kiểm sát thi hành án treo Kiểm sát thi hành án treo là hoạt động kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong việc thi hành án treo của cơ quan có thẩm quyền, người có thẩm quyền, người có trách nhiệm thi hành án treo theo quy định của pháp luật thi hành án hình sự từ khi Tòa án tuyên án cho đến khi bản án được chấp hành xong hoặc người phải thi hành án chết. Hoạt động này của VKSND được tiến hành công khai theo đúng trình tự, thủ tục của Luật THAHS và các văn bản hướng dẫn.