Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI 1. NGHIÊN CỨU Ở TRONG NƯỚC Việc tìm hiểu, nghiên cứu về lịch sử bán đảo Balkans nói chung và khủng hoảng chính trị ở khu vực này nói riêng sau Chiến tranh Lạnh (Trường hợp Cộng hòa liên bang xã hội chủ nghĩa Nam Tư) chưa được đề cập đến nhiều trong các tài liệu chuyên sâu bằng tiếng Việt, nhưng tài liệu bằng tiếng Anh thì rất phong phú và đã có rất nhiều công trình, bài báo nghiên cứu vấn đề này ở nhiều khía cạnh và góc độ khác nhau. Những nghiên cứu bằng tiếng Việt về các vấn đề liên quan đến nội dung luận án như chính trị học, khủng hoảng chính trị, giải pháp giải quyết khủng hoảng chính trị…về mặt lý luận khá phong phú, cụ thể: Trong cuốn “Chính trị học” do TS. Nguyễn Hữu Khiển và TS.
Đinh Văn Mậu chủ biên (Học viện Hành chính Quốc gia, NXB ĐHQG Hà Nội, 2001) đã trình bày những vấn đề lý luận cơ bản về chính trị học. Khái niệm chính trị, lược sử các tư tưởng chính trị, Đảng chính trị, Nhà nước trong cơ cấu quyền lực chính trị…được phân tích khái quát, hệ thống. Trong tác phẩm này, các tác giả cũng đề cập khá rõ những nội dung của chính trị quốc gia, chính trị khu vực và chính trị quốc tế. Với tính chất là giáo trình về khoa học chính trị, cuốn sách đã cung cấp những vấn đề lý luận cơ bản để tìm hiểu về chính trị của quốc gia và các khu vực khác nhau trên thế giới.
Đây là cơ sở lý luận quan trọng để tác giả tìm hiểu về chính trị và khủng hoảng chính trị ở khu vực Balkans. Tuy nhiên, tác phẩm chỉ dừng lại ở việc giúp tác giả luận án tìm hiểu khái niệm “chính trị học”, không có nội dung liên quan đến khủng hoảng chính trị ở SFRY. Trong bài viết “Xử lý điểm nóng chính trị - xã hội mấy vấn đề lý luận và thực tiễn” của PGS. TS Nguyễn Xuân Tế đã đưa ra định nghĩa rõ ràng về các khái niệm tình huống chính trị, điểm nóng xã hội và điểm nóng chính trị xã hội cũng như những nguyên tắc của quy trình xử lý điểm nóng chính trị xã hội và tiến trình chuyển đổi từ tình huống chính trị thành khủng hoảng chính trị.
Tác giả trên cơ sở phân tích lý luận để xem xét thực tiễn trong giải quyết vấn đề này ở Việt Nam cụ thể là ở Tây Nguyên và 16 An Giang. Bài viết đã gợi mở nhiều vấn đề lý luận cần thiết để tìm hiểu về khủng hoảng chính trị ở một quốc gia, nguyên nhân của khủng hoảng cũng như những dấu hiệu của nó. Trong bài viết, tác giả cũng đưa ra quy trình giải quyết khủng hoảng trên phương diện lý luận. Những vấn đề nêu lên trong bài viết này có giá trị góp phần làm rõ khái niệm khủng hoảng chính trị trong xem xét tình hình ở Balkans sau Chiến tranh Lạnh.
Bài viết cũng chỉ dừng lại ở việc góp phần hiểu khái niệm về “khủng hoảng chính trị”. Hai tác giả Nguyễn Cửu Việt và Trương Đắc Linh trong bài viết “Sửa đổi hiến pháp: Nhìn từ chiến lược phân cấp quản lý”, (tạp chí Khoa học pháp lý số 3/2011) đã phân tích những vấn đề lý luận quan trọng trong việc tìm hiểu hệ thống chính trị và quản lý hành chính của một quốc gia. Các khái niệm “tập quyền”, “tản quyền” và “phân quyền” được trình bày cụ thể từ minh chứng về thể chế chính trị của các quốc gia trên thế giới trong các giai đoạn lịch sử khác nhau. Các tác giả cũng đã khái quát các mô hình thể chế chính trị khác nhau trong lịch sử và đưa ra những đánh giá về nó.
Đây là bài viết nhằm mục đích phân tích bài học kinh nghiệm từ tổ chức thể chế chính trị và sự phân cấp quản lý hành chính – lãnh thổ của các quốc gia trên thế giới để đưa ra những giải pháp mang tính chiến lược cho cải cách quản lý hành chính – lãnh thổ ở Việt Nam hiệu quả hơn. Tuy nhiên, những vấn đề lý luận được đề cập trong bài báo có vai trò quan trọng trong việc làm sáng tỏ những nguyên tắc tổ chức thể chế chính trị và quản lý hành chính – lãnh thổ của quốc gia. Những ưu điểm và hạn chế của các loại hình tổ chức này cũng được đề cập tạo cơ sở để đánh giá về thể chế chính trị và cách tổ chức quản lý hành chính – lãnh thổ của một quốc gia nhất định trong hoàn cảnh lịch sử cụ thể. Chính vì vậy, những vấn đề lý luận được đề cập trong bài viết góp phần cung cấp kiến thức lý luận để tìm hiểu về mô hình thể chế chính trị của SFRY trên bán đảo Balkans.
Tác giả đã trình bày tình hình những điểm nóng trên thế giới trong thời kỳ hiện đại như Trung Đông, Balkans…một cách khá cụ thể từ nguyên nhân, diễn biến và tác động đến tình hình quốc tế. Khu vực bán đảo Balkans được đề cập 17 một cách khái lược từ nguyên nhân tạo nên sự bất ổn cho đến việc lý giải tác động đối với ổn định chung của thế giới. Tuy được đề cập với nội dung không nhiều, nhưng những nét khái quát về tình hình bất ổn ở Balkans đã bước đầu được trình bày trong sự đối sánh với các khu vực nóng khác trên thế giới. Nghiêm Văn Thái trong bài viết “Châu Âu: vấn đề tộc người và xung đột tộc người” (tạp chí Nghiên cứu châu Âu, số 2, 2001) đã trình bày vấn đề tộc người và các nguyên nhân của xung đột tộc người ở châu Âu trong đó có khu vực bán đảo Balkans.
Xung đột tộc người là một trong những vấn đề phức tạp, do nhiều nguyên nhân khác nhau như quá trình hình thành và định cư của tộc người, đặc điểm văn hóa, tôn giáo của tộc người, quan hệ về lãnh thổ, chính trị, kinh tế…giữa các tộc người trong một không gian nhất định. Bức tranh chung của vấn đề xung đột tộc người ở châu Âu được tác giả trình bày khái quát trong bài báo. Khu vực bán đảo Balkans là nơi mà quá trình di định cư của các tộc người, quan hệ giữa các nhóm sắc tộc diễn ra đa dạng trong suốt quá trình lịch sử. Sự khác nhau về nguồn gốc, đặc điểm văn hóa…cùng chính sách thống trị của các đế quốc khác nhau đã tạo nên những bất đồng, mâu thuẫn, xung đột của các tộc người trên bán đảo này.
Tuy nhiên, xung đột tộc người ở khu vực Balkans hội tụ bởi nhiều nhân tố, từ lịch sử đến hiện tại, từ nhân tố bên trong đến sự can thiệp của các lực lượng bên ngoài. Những nội dung được đề cập đến trong bài viết tuy chưa thể giải quyết trọn vẹn vấn đề xung đột tộc người ở bán đảo Balkans nhưng đã góp phần làm rõ lý luận về xung đột tộc người. Nguyễn Chí Tình trong bài viết “Mâu thuẫn dân tộc và sắc tộc - phải chăng là định mệnh” (tạp chí Nghiên cứu châu Âu, số 2, năm 1999) đã phân tích những vấn đề mang tính chất lý luận về mâu thuẫn dân tộc và sắc tộc trên thế giới. Mâu thuẫn dân tộc và sắc tộc là một trong những nguyên nhân quan trọng dẫn đến xung đột dân tộc, sắc tộc tạo nên khủng hoảng chính trị ở nhiều quốc gia.
Nhân tố tạo nên mâu thuẫn và xung đột về dân tộc, sắc tộc là kinh tế, chính trị, văn hóa…Soi vào khu vực bán đảo Balkans, những cơ sở trên giúp lý giải một số khía cạnh tạo nên mối quan hệ giữa các sắc tộc trên bán đảo này. Sự thù hận tăng cao được chất chứa trong các giai đoạn lịch 18 sử khác nhau đã bùng lên trong thời kỳ sau Chiến tranh Lạnh là một trong những nguyên nhân tạo thành những cuộc chiến tranh đẫm máu của các quốc gia ở Balkans. Trong bài viết “Xung đột dân tộc dưới góc độ tâm lý” (tạp chí Tâm lý học số 10 (79), 10 – 2005), tác giả Lê Thị Minh Loan đã đề cập đến vấn đề xung đột dân tộc dưới khía cạnh tâm lý học, cụ thể là vấn đề nhận thức. Bài viết trình bày các học thuyết tâm lý khác nhau của các học giả lý giải cho hành vi xung đột dân tộc cụ thể như học thuyết của K.
Lorens – nhà dân tộc học người Australia, học thuyết xâm kích của N. Dollar…Xung đột dân tộc được phân tích sâu sắc ở khía cạnh này đã lý giải ngoài những nguyên nhân như sự khác nhau về ngôn ngữ, phong tục, tập quán, tôn giáo thì xung đột sắc tộc còn được tạo nên bởi những đặc điểm thuộc tâm tính của con người. Sự hoài nghi, định kiến dẫn tới xung đột sắc tộc được một số nhà tâm lý học cho là xuất phát từ tính xâm kích bẩm sinh của con người nhằm bảo tồn nhóm. Những kích động xâm kích tổng hợp sẽ chuyển thành hành vi xâm kích khi con người bị thất vọng.
Như vậy, với cái nhìn từ tâm lý học, xung đột sắc tộc – một trong những nguyên nhân tạo nên xung đột chính trị ở Balkans sau Chiến tranh Lạnh sẽ được tiếp cận một các đa dạng hơn khi nghiên cứu nguồn gốc của nó. Nhìn chung, những công trình và bài viết nghiên cứu về lý luận khủng hoảng chính trị, xung đột dân tộc là khá đa dạng. Trên cơ sở những khía cạnh nghiên cứu đã được đề cập ở trên, tác giả khai thác những nội dung liên quan đến việc tìm hiểu khủng hoảng chính trị ở SFRY để phân tích làm rõ vấn đề này trong luận án. Bên cạnh đó, những bài viết, công trình nghiên cứu về những vấn đề lịch sử của khu vực Balkans cụ thể những vấn đề lịch sử của SFRY có một số tác phẩm khá tiêu biểu, có thể đơn cử những kết quả nghiên cứu sau: Một trong những người có nhiều nghiên cứu về khu vực bán đảo Balkans nói chung và SFRY nói riêng là tác giả Đào Tuấn Thành.
Với lợi thế là người đã từng có thời gian học tập và làm luận án tiến sĩ tại Romania, tiếp cận được với những tư liệu nghiên cứu về khu vực Balkans của các học giả Romania và các học giả nước ngoài, tác giả đã công bố nhiều bài viết trên các tạp chí chuyên ngành cũng như 19 xuất bản sách nghiên cứu về khu vực này. Trong bài viết “Vấn đề dân tộc và xung đột dân tộc ở Kosovo trong lịch sử” (tạp chí Nghiên cứu châu Âu, số 5, năm 2008), tác giả đã khái quát và phân tích nguồn gốc vấn đề dân tộc và xung đột dân tộc ở Kosovo.