Luận văn thạc sĩ về khôi phục và phát triển làng nghề thủ công tại Hà Nam (1997-2014)

Luận văn thạc sĩ phân tích đảng bộ tỉnh hà nam lãnh đạo việc khôi phục và phát triển làng nghề thủ công từ năm 1997 đến năm, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp

• Tác giả: Trần Thị Khánh Ly
• Người hướng dẫn: PGS. Lê Sỹ Giáo
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam
• Đề tài: Khôi phục và phát triển làng nghề Hà Nam 1997-2014
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: BỨC TRANH TỔNG QUÁT VỀ CÁC LÀNG NGHỀ THỦ CÔNG Ở TỈNH HÀ NAM TRƯỚC NĂM 1997
• 1.1. Khái quát về làng nghề thủ công
• 1.2. Đặc điểm chung của làng nghề thủ công
• 1.3. Các nhân tố ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển làng nghề
• 1.4. Tỉnh Hà Nam và thực trạng làng nghề thủ công trước năm 1997
• 1.4.1. Khái quát về vị trí địa lý, điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội tỉnh Hà Nam
• 1.4.2. Thực trạng phát triển làng nghề thủ công ở Hà Nam trước năm 1997
• 1.5. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: ĐẢNG BỘ TỈNH HÀ NAM LÃNH ĐẠO, CHỈ ĐẠO THỰC HIỆN KHÔI PHỤC VÀ PHÁT TRIỂN LÀNG NGHỀ THỦ CÔNG TỪ NĂM 1997 ĐẾN NĂM 2014
• 2.1. Chủ trương và chỉ đạo khôi phục và phát triển làng nghề thủ công ở tỉnh Hà Nam từ năm 1997 đến năm 2005
• 2.2. Chủ trương của Đảng về khôi phục và phát triển làng nghề
• 2.3. Chủ trương khôi phục và phát triển làng nghề thủ công của Đảng bộ tỉnh Hà Nam
• 2.4. Quá trình Đảng bộ tỉnh Hà Nam lãnh đạo, chỉ đạo thực hiện việc khôi phục và phát triển làng nghề thủ công
• 2.5. Lãnh đạo phát triển làng nghề thủ công của Đảng bộ tỉnh Hà Nam từ năm 2005 đến năm 2014
• 2.6. Quan điểm, chủ trương của Đảng về phát triển ngành nghề nông thôn
• 2.7. Đảng bộ tỉnh Hà Nam vận dụng quan điểm, chủ trương của Đảng lãnh đạo việc khôi phục và phát triển làng nghề thủ công
• 2.8. Quá trình khôi phục và phát triển làng nghề thủ công ở tỉnh Hà Nam từ năm 2005 đến năm 2014
• 2.9. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: NHẬN XÉT VÀ MỘT SỐ BÀI HỌC KINH NGHIỆM
• 3.1. Bài học kinh nghiệm
• 3.2. Tiểu kết chương 3
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC ẢNH

Tóm tắt

I. Tổng quan về khôi phục và phát triển làng nghề Hà Nam 1997 2014

Làng nghề Hà Nam đã trải qua nhiều thăng trầm trong quá trình phát triển. Từ năm 1997, Đảng bộ tỉnh Hà Nam đã có những chủ trương quan trọng nhằm khôi phục và phát triển các làng nghề thủ công. Những chính sách này không chỉ giúp bảo tồn văn hóa mà còn tạo ra nhiều cơ hội việc làm cho người dân. Sự phát triển của làng nghề không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn góp phần nâng cao đời sống văn hóa tinh thần cho cộng đồng.

1.1. Lịch sử hình thành và phát triển làng nghề Hà Nam

Làng nghề Hà Nam có lịch sử lâu đời, gắn liền với sự phát triển của nền kinh tế nông thôn. Các sản phẩm thủ công truyền thống như gốm, dệt, và mây tre đan đã hình thành từ nhiều thế kỷ trước. Tuy nhiên, từ những năm 80, nhiều làng nghề đã rơi vào tình trạng suy thoái do tác động của nền kinh tế thị trường.

1.2. Vai trò của làng nghề trong phát triển kinh tế xã hội

Làng nghề không chỉ tạo ra việc làm mà còn góp phần vào sự phát triển kinh tế bền vững. Các sản phẩm từ làng nghề đã được tiêu thụ rộng rãi, không chỉ trong nước mà còn xuất khẩu ra nước ngoài. Điều này giúp nâng cao thu nhập cho người dân và cải thiện chất lượng cuộc sống.

II. Những thách thức trong khôi phục và phát triển làng nghề Hà Nam

Mặc dù có nhiều chính sách hỗ trợ, nhưng làng nghề Hà Nam vẫn phải đối mặt với nhiều thách thức. Tình trạng ô nhiễm môi trường, công nghệ sản xuất lạc hậu và thị trường tiêu thụ hạn chế là những vấn đề cần được giải quyết. Đặc biệt, việc bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống trong bối cảnh hiện đại cũng là một thách thức lớn.

2.1. Tình trạng ô nhiễm môi trường tại các làng nghề

Nhiều làng nghề ở Hà Nam đang phải đối mặt với tình trạng ô nhiễm nghiêm trọng do quy trình sản xuất không đảm bảo vệ sinh. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe của người dân mà còn làm giảm giá trị sản phẩm.

2.2. Công nghệ sản xuất lạc hậu và thiếu nguồn vốn

Nhiều làng nghề vẫn sử dụng công nghệ sản xuất lạc hậu, dẫn đến năng suất thấp và chất lượng sản phẩm không cao. Việc thiếu nguồn vốn đầu tư cho cải tiến công nghệ cũng là một rào cản lớn trong quá trình phát triển.

III. Phương pháp khôi phục và phát triển làng nghề hiệu quả

Để khôi phục và phát triển làng nghề, cần có những phương pháp hiệu quả và đồng bộ. Việc kết hợp giữa bảo tồn văn hóa và phát triển kinh tế là rất quan trọng. Các chính sách hỗ trợ từ chính quyền địa phương cũng cần được thực hiện một cách đồng bộ và hiệu quả.

3.1. Đầu tư vào công nghệ và đào tạo nghề

Đầu tư vào công nghệ hiện đại và đào tạo nghề cho người lao động là rất cần thiết. Điều này không chỉ giúp nâng cao chất lượng sản phẩm mà còn tạo ra nhiều cơ hội việc làm cho người dân.

3.2. Tăng cường quảng bá và phát triển thị trường

Việc quảng bá sản phẩm làng nghề thông qua các hội chợ, triển lãm và các kênh truyền thông hiện đại sẽ giúp tăng cường nhận thức của người tiêu dùng về giá trị sản phẩm. Đồng thời, cần phát triển các kênh phân phối hiệu quả để đưa sản phẩm đến tay người tiêu dùng.

IV. Kết quả đạt được từ khôi phục và phát triển làng nghề

Nhờ vào những chính sách và phương pháp khôi phục, nhiều làng nghề ở Hà Nam đã có những bước phát triển đáng kể. Số lượng hộ gia đình tham gia vào sản xuất tăng lên, thu nhập của người dân cũng được cải thiện. Các sản phẩm thủ công truyền thống đã được phục hồi và phát triển mạnh mẽ.

4.1. Tăng trưởng kinh tế từ làng nghề

Nhiều làng nghề đã trở thành nguồn thu nhập chính cho người dân. Sự phát triển này không chỉ giúp cải thiện đời sống mà còn góp phần vào sự phát triển kinh tế chung của tỉnh.

4.2. Bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa

Việc khôi phục làng nghề cũng đồng nghĩa với việc bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống. Các sản phẩm thủ công không chỉ mang giá trị kinh tế mà còn là biểu tượng văn hóa của địa phương.

V. Kết luận và hướng đi tương lai cho làng nghề Hà Nam

Khôi phục và phát triển làng nghề Hà Nam từ năm 1997 đến 2014 đã đạt được nhiều kết quả tích cực. Tuy nhiên, để duy trì và phát triển bền vững, cần có những chiến lược dài hạn và sự hỗ trợ từ các cấp chính quyền. Hướng đi tương lai cần tập trung vào việc nâng cao chất lượng sản phẩm, bảo vệ môi trường và phát triển thị trường tiêu thụ.

5.1. Định hướng phát triển bền vững cho làng nghề

Cần xây dựng các chính sách phát triển bền vững, kết hợp giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường. Điều này sẽ giúp các làng nghề không chỉ tồn tại mà còn phát triển mạnh mẽ trong tương lai.

5.2. Tăng cường hợp tác giữa các làng nghề

Việc tăng cường hợp tác giữa các làng nghề sẽ giúp chia sẻ kinh nghiệm, công nghệ và thị trường. Điều này không chỉ giúp nâng cao chất lượng sản phẩm mà còn tạo ra sức mạnh tổng hợp trong phát triển.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Làng nghề thủ công từ lâu đã giữ vai trò quan trọng trong đời sống kinh tế, văn hóa và xã hội của các vùng nông thôn Việt Nam. Tỉnh Hà Nam, với vị trí địa lý thuận lợi và nguồn lao động dồi dào, sở hữu nhiều làng nghề truyền thống nổi tiếng như trống Đọi Tam, thêu ren Thanh Hà, dệt Nha Xá, gốm Quyết Thành, góp phần không nhỏ vào phát triển kinh tế địa phương. Tuy nhiên, từ năm 1997 đến 2014, các làng nghề thủ công ở Hà Nam trải qua nhiều biến động do tác động của cơ chế thị trường, sự thay đổi trong chính sách và sự hội nhập kinh tế quốc tế. Nghiên cứu này nhằm làm sáng tỏ vai trò lãnh đạo của Đảng bộ tỉnh Hà Nam trong việc khôi phục và phát triển các làng nghề thủ công trong giai đoạn này, đồng thời rút ra bài học kinh nghiệm để phát triển bền vững các làng nghề trong tương lai.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các làng nghề tiêu biểu trên địa bàn tỉnh Hà Nam trong giai đoạn 1997-2014, giai đoạn quan trọng trong tiến trình công nghiệp hóa - hiện đại hóa nông nghiệp nông thôn. Mục tiêu cụ thể là phân tích chủ trương, chính sách của Đảng bộ tỉnh, đánh giá kết quả thực hiện và đề xuất giải pháp phát triển làng nghề thủ công. Ý nghĩa nghiên cứu thể hiện qua việc góp phần nâng cao hiệu quả quản lý, phát huy tiềm năng làng nghề, tạo việc làm và tăng thu nhập cho người dân, đồng thời bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống.

Theo số liệu thống kê, đến năm 2005, số lượng làng nghề thủ công ở Hà Nam đã tăng gấp đôi so với năm 2001, đạt 51 làng nghề, trong đó có 34 làng nghề truyền thống và 17 làng nghề mới. Tỷ lệ lao động tham gia ngành nghề tiểu thủ công nghiệp tăng lên, góp phần chuyển dịch cơ cấu lao động nông thôn theo hướng tích cực. Nghiên cứu cũng chỉ ra những khó khăn như hạn chế về vốn, công nghệ, thị trường tiêu thụ và trình độ lao động, ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững của các làng nghề.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình phát triển kinh tế nông thôn, trong đó có:

• Lý thuyết phát triển ngành nghề nông thôn: Nhấn mạnh vai trò của các ngành nghề tiểu thủ công nghiệp trong chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn, tạo việc làm và tăng thu nhập cho lao động nông thôn.
• Mô hình lãnh đạo và quản lý phát triển địa phương: Phân tích vai trò của Đảng bộ tỉnh trong việc xây dựng chính sách, chỉ đạo thực hiện và tạo điều kiện phát triển các làng nghề thủ công.
• Khái niệm làng nghề thủ công: Được hiểu là cụm dân cư có hoạt động sản xuất các sản phẩm thủ công truyền thống hoặc mới, với tỷ lệ lao động và giá trị sản xuất chiếm tỷ trọng lớn trong tổng thu nhập của địa phương.

Các khái niệm chính bao gồm: làng nghề thủ công, tiểu thủ công nghiệp, công nghiệp hóa - hiện đại hóa nông nghiệp nông thôn, phát triển bền vững, và vai trò lãnh đạo của Đảng bộ địa phương.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp tổng hợp, kết hợp:

• Phương pháp lịch sử và lôgíc: Khôi phục, khái quát và đánh giá thực trạng phát triển làng nghề thủ công Hà Nam trước và trong giai đoạn 1997-2014.
• Phương pháp định lượng và thống kê toán học: Thu thập và phân tích số liệu về dân số, lao động, cơ cấu kinh tế, số lượng làng nghề, vốn đầu tư và giá trị sản xuất tiểu thủ công nghiệp.
• Phương pháp so sánh: Đối chiếu kết quả phát triển làng nghề qua các năm để nhận diện xu hướng, thành tựu và hạn chế.
• Phương pháp điền dã: Quan sát trực tiếp đời sống kinh tế, xã hội, hoạt động sản xuất tại các làng nghề tiêu biểu như trống Đọi Tam, thêu ren Thanh Hà, mây tre đan Ngọc Động, dũa Đại Phu.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm toàn bộ các làng nghề trên địa bàn tỉnh Hà Nam, tập trung phân tích sâu 5 làng nghề tiêu biểu. Phương pháp chọn mẫu dựa trên tiêu chí đại diện về quy mô, truyền thống và mức độ phát triển. Phân tích dữ liệu sử dụng các công cụ thống kê mô tả, biểu đồ so sánh và phân tích nội dung chính sách.

Timeline nghiên cứu kéo dài từ năm 1997 đến 2014, tương ứng với giai đoạn tái lập tỉnh Hà Nam và thực hiện các chủ trương phát triển làng nghề thủ công.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tăng trưởng số lượng và quy mô làng nghề: Từ năm 2001 đến 2005, số làng nghề thủ công tăng từ 25 lên 51 làng nghề, trong đó 34 làng nghề truyền thống và 17 làng nghề mới. Vốn đầu tư vào các làng nghề đạt khoảng 222 tỷ đồng năm 2005, chiếm 59% tổng giá trị đầu tư ngành tiểu thủ công nghiệp tỉnh.

2. Chuyển dịch cơ cấu lao động tích cực: Tỷ lệ lao động trong ngành tiểu thủ công nghiệp và dịch vụ tăng lên khoảng 50% vào năm 2010, giảm tỷ trọng lao động trong nông nghiệp từ trên 60% xuống dưới 50%. Điều này góp phần nâng cao thu nhập và cải thiện đời sống người dân.

3. Đa dạng hóa hình thức tổ chức sản xuất: Hình thức hộ gia đình vẫn chiếm ưu thế với hơn 918 cơ sở sản xuất hộ gia đình trên tổng số 57.752 cơ sở tiểu thủ công nghiệp, song các doanh nghiệp tư nhân và công ty TNHH cũng phát triển nhanh, với 25 công ty TNHH và 10 doanh nghiệp tư nhân năm 2005.

4. Ứng dụng khoa học kỹ thuật và đào tạo nghề: Các làng nghề như trống Đọi Tam đã áp dụng máy móc, thiết bị cơ khí vào sản xuất, nâng cao năng suất lao động. Tỉnh đã tổ chức 106 lớp học đào tạo nghề từ năm 2005 đến giữa 2006, góp phần nâng cao trình độ lao động.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của sự phát triển làng nghề thủ công ở Hà Nam là do sự lãnh đạo, chỉ đạo sát sao của Đảng bộ tỉnh, vận dụng linh hoạt các chủ trương, chính sách của Trung ương phù hợp với điều kiện địa phương. Việc ban hành các nghị quyết, quyết định về phát triển ngành nghề nông thôn, hỗ trợ vốn, đào tạo nghề và ứng dụng khoa học kỹ thuật đã tạo môi trường thuận lợi cho các làng nghề phát triển.

So sánh với các nghiên cứu về phát triển làng nghề ở các tỉnh đồng bằng sông Hồng, Hà Nam có sự chuyển dịch cơ cấu lao động và phát triển làng nghề tương đối đồng bộ, tuy nhiên vẫn còn tồn tại hạn chế về vốn, công nghệ và thị trường tiêu thụ. Các biểu đồ so sánh số lượng làng nghề, vốn đầu tư và tỷ lệ lao động qua các năm cho thấy xu hướng tăng trưởng rõ rệt nhưng chưa đồng đều giữa các ngành nghề.

Ý nghĩa của kết quả nghiên cứu là làm rõ vai trò lãnh đạo của Đảng bộ tỉnh trong việc khôi phục và phát triển làng nghề thủ công, góp phần nâng cao hiệu quả kinh tế nông thôn, bảo tồn văn hóa truyền thống và tạo việc làm bền vững cho người dân.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường đầu tư vốn và hỗ trợ tài chính: Đẩy mạnh các chương trình cho vay ưu đãi, hỗ trợ vốn đầu tư đổi mới công nghệ, mở rộng quy mô sản xuất làng nghề trong vòng 3-5 năm tới. Chủ thể thực hiện là các ngân hàng, chính quyền địa phương phối hợp với Sở Công Thương.

2. Phát triển đào tạo nghề và nâng cao trình độ lao động: Mở rộng các lớp đào tạo nghề, bồi dưỡng kỹ thuật mới, chuyển giao công nghệ cho lao động làng nghề nhằm nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm. Thời gian thực hiện liên tục, do Sở Lao động - Thương binh và Xã hội chủ trì.

3. Xây dựng và phát triển thương hiệu sản phẩm làng nghề: Tập trung quảng bá, xây dựng thương hiệu cho các sản phẩm truyền thống, đồng thời phát triển thị trường trong nước và quốc tế trong 5 năm tới. Chủ thể là Sở Công Thương, các doanh nghiệp và hợp tác xã.

4. Hoàn thiện cơ sở hạ tầng và môi trường sản xuất: Đầu tư nâng cấp hệ thống giao thông, điện, nước, xử lý môi trường trong các làng nghề nhằm tạo điều kiện sản xuất thuận lợi và bảo vệ sức khỏe người lao động. Thời gian thực hiện 3-7 năm, do UBND tỉnh phối hợp các sở ngành liên quan.

5. Khuyến khích liên kết sản xuất và phát triển các cụm công nghiệp làng nghề: Tạo điều kiện cho các hộ sản xuất liên kết thành tổ hợp, hợp tác xã hoặc doanh nghiệp để tăng sức cạnh tranh và hiệu quả sản xuất. Chủ thể là chính quyền địa phương và các tổ chức kinh tế.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cán bộ quản lý nhà nước về kinh tế nông thôn và phát triển làng nghề: Giúp hiểu rõ vai trò lãnh đạo, chính sách phát triển làng nghề, từ đó xây dựng kế hoạch phù hợp với địa phương.

2. Nhà nghiên cứu và giảng viên chuyên ngành lịch sử Đảng và phát triển kinh tế nông thôn: Cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn về sự lãnh đạo của Đảng trong phát triển làng nghề thủ công.

3. Doanh nghiệp và hợp tác xã hoạt động trong lĩnh vực tiểu thủ công nghiệp: Tham khảo các mô hình tổ chức sản xuất, chính sách hỗ trợ và kinh nghiệm phát triển thị trường.

4. Người lao động và nghệ nhân làng nghề thủ công: Nắm bắt xu hướng phát triển, cơ hội đào tạo nghề và nâng cao tay nghề, từ đó nâng cao thu nhập và bảo tồn nghề truyền thống.

Câu hỏi thường gặp

1. Vai trò của Đảng bộ tỉnh Hà Nam trong phát triển làng nghề thủ công là gì?
   Đảng bộ tỉnh đã xây dựng và chỉ đạo thực hiện các chủ trương, chính sách phát triển làng nghề, tạo điều kiện về vốn, đào tạo nghề và ứng dụng khoa học kỹ thuật, góp phần phục hồi và mở rộng các làng nghề truyền thống.

2. Các làng nghề tiêu biểu nào được nghiên cứu trong luận văn?
   Nghiên cứu tập trung vào các làng nghề trống Đọi Tam, thêu ren Thanh Hà, mây tre đan Ngọc Động, dũa Đại Phu và một số làng nghề khác trên địa bàn tỉnh Hà Nam.

3. Những khó khăn chính mà các làng nghề thủ công ở Hà Nam gặp phải là gì?
   Bao gồm hạn chế về vốn đầu tư, công nghệ sản xuất lạc hậu, thị trường tiêu thụ chưa ổn định, trình độ lao động thấp và cơ sở hạ tầng chưa đồng bộ.

4. Làm thế nào để nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm làng nghề?
   Thông qua đào tạo nghề, ứng dụng khoa học kỹ thuật, đổi mới công nghệ sản xuất và xây dựng thương hiệu sản phẩm nhằm đáp ứng nhu cầu thị trường hiện đại.

5. Tác động của phát triển làng nghề thủ công đến kinh tế nông thôn như thế nào?
   Phát triển làng nghề tạo việc làm tại chỗ, tăng thu nhập cho người dân, chuyển dịch cơ cấu lao động từ nông nghiệp sang công nghiệp và dịch vụ, đồng thời bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống.

Kết luận

• Đảng bộ tỉnh Hà Nam đã có vai trò lãnh đạo quan trọng trong việc khôi phục và phát triển làng nghề thủ công từ năm 1997 đến 2014, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế nông thôn.
• Số lượng làng nghề và quy mô sản xuất tăng đáng kể, tỷ lệ lao động trong ngành tiểu thủ công nghiệp tăng lên, tạo việc làm và nâng cao thu nhập cho người dân.
• Các chính sách hỗ trợ vốn, đào tạo nghề và ứng dụng khoa học kỹ thuật được triển khai hiệu quả, góp phần nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm.
• Tuy nhiên, vẫn còn tồn tại những hạn chế về vốn, công nghệ, thị trường và cơ sở hạ tầng cần được khắc phục để phát triển bền vững.
• Đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm tăng cường đầu tư, đào tạo, xây dựng thương hiệu và hoàn thiện cơ sở hạ tầng, hướng tới phát triển làng nghề thủ công bền vững trong giai đoạn tiếp theo.

Tiếp theo, các cấp chính quyền và các tổ chức liên quan cần triển khai đồng bộ các giải pháp đề xuất, tăng cường phối hợp để phát huy tối đa tiềm năng làng nghề thủ công tỉnh Hà Nam. Đề nghị các nhà nghiên cứu, quản lý và doanh nghiệp quan tâm nghiên cứu sâu hơn để góp phần phát triển kinh tế nông thôn bền vững.

Hành động ngay hôm nay: Khuyến khích các địa phương xây dựng kế hoạch phát triển làng nghề phù hợp, huy động nguồn lực và áp dụng công nghệ mới nhằm nâng cao hiệu quả sản xuất và bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Bức tranh tổng quát về các làng nghề thủ công ở tỉnh Hà Nam trước năm 1997 Chương 2. Chủ trương khôi phục và phát triển làng nghề của Đảng bộ tỉnh Hà Nam từ năm 1997 đến năm 2014 Chương 3. Nhận xét và một số bài học kinh nghiệm 7 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] CHƢƠNG 1. BỨC TRANH TỔNG QUÁT VỀ CÁC LÀNG NGHỀ THỦ CÔNG Ở TỈNH HÀ NAM TRƢỚC NĂM 1997 1.

Khái quát về làng nghề thủ công 1. Các khái niệm Làng nghề Làng nghề là một thiết chế kinh tế - xã hội ở nông thôn, được cấu tạo bởi hai yếu tố làng và nghề. Làng là một đơn vị cư trú và một hình thức tổ chức xã hội quan trọng ở nông thôn nước ta, mà ở đó tồn tại những tập hợp cư dân cùng sinh sống, sản xuất và giữa họ có mối quan hệ khăng khít với nhau. Nghề ở đây là những nghề phi nông nghiệp được tiến hành trong phạm vi làng và gắn chặt với làng.

Tuy nhiên, không phải bất kỳ làng nào có nghề cũng được gọi là làng nghề. Để được công nhận là làng nghề thì làng nghề đó phải thể hiện được cả mặt định tính và định lượng của nó. Định tính của làng nghề chính là thể hiện sự khác biệt của làng nghề so với làng thuần nông, làng có ngành nghề phụ quy mô nhỏ hoặc với phố nghề ở thành thị. Còn về mặt định lượng là nói đến quy mô và tính ổn định của làng nghề đó như thế nào.

Cụ thể hơn ta có thể hiểu mặt định lượng của làng nghề chính là việc xác định số hộ, số lao động và giá trị thu nhập từ ngành nghề đó chiếm bao nhiêu phần trăm số lao động và tổng giá trị thu nhập của địa phương. Đây cũng là tiêu chí quan trọng để xác định làng nghề. Thông tư số 116/2006/TT-BNN của Bộ NN&PTNT quan niệm: Làng nghề là một hoặc nhiều cụm dân cư cấp thôn, ấp, bản, làng, buôn, phun, sóc hoặc các điểm dân cư tương tự trên địa bàn một xã, thị trấn, có các hoạt động ngành nghề nông thôn, sản xuất ra một hoặc nhiều loại sản phẩm khác nhau. Làng nghề được công nhận phải đạt 3 tiêu chí: - Có tối thiểu 30% tổng số hộ trên địa bàn tham gia các hoạt động ngành nghề nông thôn; 8 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] - Hoạt động sản xuất kinh doanh ổn định tối thiểu 2 năm tính đến thời điểm công nhận; - Chấp hành tốt chính sách pháp luật của Nhà nước.

Nghề thủ công là những nghề sản xuất chủ yếu bằng tay và những công cụ đơn giản, với con mắt và bộ óc giàu sáng tạo của nghệ nhân; nguyên liệu của các nghề thủ công thường lấy trực tiếp từ thiên nhiên. Ngày nay, cùng với sự phát triển của khoa học kỹ thuật, các nghề thủ công có thể sử dụng máy, hoá chất và các giải pháp kỹ thuật trong một số công đoạn, nhưng phần quyết định chất lượng và hình thức đặc trưng của sản phẩm vẫn làm bằng tay. Bởi vậy, các sản phẩm thủ công vừa mang yếu tố truyền thống, tiêu biểu cho vùng quê Việt Nam, vừa mang yếu tố hiện đại, phù hợp với xã hội ngày nay. Các sản phẩm thủ công được sản xuất tập trung tại một hay một số làng nào đó, thu hút nhiều hộ gia đình tham gia, giá trị thu nhập từ ngành nghề thủ công chiếm tỷ trọng cao so với giá trị thu nhập của làng đó thì sẽ hình thành làng nghề thủ công.

Có rất nhiều quan niệm khác nhau về làng nghề thủ công. Theo tác giả Bùi Văn Vượng: Làng nghề thủ công là trung tâm sản xuất hàng thủ công, nơi quy tụ các nghệ nhân và nhiều hộ gia đình chuyên làm nghề mang tính truyền thống lâu đời, có sự liên kết, hỗ trợ trong sản xuất, bán sản phẩm theo kiểu phường hội, kiểu hệ thống doanh nghiệp vừa và nhỏ, có cùng Tổ nghề, các thành viên luôn ý thức tuân thủ những ước chế xã hội và gia tộc. Sự liên kết, hỗ trợ nhau về nghề, kinh tế, kỹ thuật, đào tạo thợ trẻ giữa các gia đình cùng dòng tộc, cùng phường nghề trong quá trình lịch sử hình thành, phát triển nghề nghiệp đã hình thành làng nghề trên đơn vị cư trú, làng xóm truyền thống của họ.13] Quan niệm trên cũng được phản ánh trong ý kiến của GS.Trần Quốc Vượng. Tác giả cho rằng: Làng nghề là làng ấy tuy vẫn trồng trọt theo lối tiểu 9 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] nông và chăn nuôi nhỏ, cũng có một số nghề phụ khác, song đã nổi trội một số nghề cổ truyền tinh xảo với một tầng lớp thợ thủ công chuyên nghiệp hay bán chuyên nghiệp, có phường, có ông trùm, có phó cả,.

cùng một số thợ và phó nhỏ, đã chuyên tâm, có quy trình công nghệ nhất định “sinh ư nghệ, tử ư nghệ”, “nhất nghệ tinh, nhất thân vinh”, sống chủ yếu được bằng nghề đó và sản xuất ra các mặt hàng thủ công. Tuy nhiên, hai quan niệm trên đều nói về làng nghề thủ công truyền thống, chưa phù hợp với làng nghề mới. Có cái nhìn khái quát hơn về làng nghề thủ công, tác giả Mai Thế Hởn cho rằng: Làng nghề là một cụm dân cư sinh sống trong một thôn (làng) có một hay một số nghề được tách ra khỏi nông nghiệp để sản xuất độc lập. Thu nhập từ các nghề đó chiếm tỷ trọng cao trong tổng giá trị sản phẩm của làng.

Trên cơ sở kế thừa, tiếp thu những điểm hợp lý của các quan niệm trên và những nghiên cứu của bản thân, tác giả cho rằng: Làng nghề thủ công là một cụm dân cư sinh sống trong một thôn (làng) có một hay một số nghề thủ công được tách ra khỏi nông nghiệp để sản xuất kinh doanh độc lập, có sử dụng các nguồn lực trong và ngoài địa phương, các ngành nghề thủ công phát triển tới mức trở thành nguồn sống chính hoặc thu nhập chủ yếu ở địa phương. Đặc điểm chung của làng nghề thủ công Một là, các làng nghề thủ công tồn tại ở nông thôn, gắn bó chặt chẽ với nền kinh tế nông nghiệp. Ngay cả khi thủ công nghiệp tách rời khỏi nông nghiệp vươn lên trở thành ngành sản xuất chính ở một số làng và hình thành nên các làng nghề thì chúng cũng không rời khỏi nông thôn. Trong các làng nghề, để đảm bảo cuộc sống, người dân bao giờ cũng làm thêm nghề nông hay một số nghề khác.

Mặt khác, hầu hết các hộ chuyên làm nghề tiểu thủ công vẫn tham gia sản xuất nông nghiệp ở mức độ nhất định và đặc biệt, các hộ đều giữ đất nông nghiệp để tự tay mình trồng trọt hoặc thuê mướn người làm nông nghiệp cho mình. Đây chính là sự kết hợp độc đáo giữa TTCN và 10 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] sản xuất nông nghiệp. Các làng nghề tạo việc làm, tăng thêm thu nhập cho người lao động lúc nông nhàn, còn sản xuất nông nghiệp là nguồn cung cấp nguyên liệu cho các làng nghề. Hai là, các làng nghề sử dụng kỹ thuật thủ công là chủ yếu.

Có rất nhiều sản phẩm của các làng nghề chứa đựng các chi tiết, công đoạn mà máy móc hiện đại không thể thay thế đôi bàn tay khéo léo của các nghệ nhân. Hoặc một số nghề chỉ cần công cụ thủ công, thô sơ do chính người thợ có thể tự làm ra. Do đó, năng suất lao động ở các làng nghề không cao, chất lượng sản phẩm không đồng đều. Vì vậy, trong các sản phẩm làng nghề, lao động sống chiếm tỷ lệ cao trong giá thành sản phẩm.

Điều này có ý nghĩa quan trọng trong việc tạo công ăn việc làm cho người dân ở nông thôn. Ba là, nguồn nguyên liệu được sử dụng trong các làng nghề chủ yếu có nguồn gốc tự nhiên và sẵn có ở địa phương như gỗ, tre, nứa, trúc, đất sét… Sản phẩm làm từ nguồn nguyên liệu này khá an toàn khi sử dụng, thân thiện với môi trường, được nhiều người ưa chuộng. Tuy nhiên, việc sơ chế nguyên liệu do các cơ sở tự làm với kỹ thuật đơn giản và do khí hậu nhiệt đới ẩm nước ta nên việc bảo quản sản phẩm gặp nhiều khó khăn. Những năm gần đây, do một số nguyên nhân chủ quan và khách quan, các làng nghề đã phải nhập khẩu nguyên liệu từ nước ngoài như chỉ thêu, phẩm màu, men sư, vỏ trai, vỏ ốc… Bốn là, việc truyền nghề và phát triển nghề.

Ở mỗi làng đều có một người đầu tiên đem bí quyết nghề nghiệp từ nơi khác về dạy nghề, truyền nghề cho dân làng chính là ông tổ nghề. Lực lượng nòng cốt để duy trì và phát triển nghề là các nghệ nhân. Ban đầu, việc dạy và phát triển nghề chủ yếu được thực hiện theo phương thức truyền nghề trong gia đình, từ đời này sang đời khác, ít được phổ biến ra ngoài. Ngay nay, với sự ra đời của các trung tâm dạy nghề, thì các làng nghề không còn giữ bí quyết như trước nữa.

Tuy nhiên, phương thức dạy nghề theo lối vừa học vừa làm là chủ yếu. 11 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Năm là, hình thức kinh doanh của các làng nghề ngày càng đa dạng. Với phương thức truyền nghề, hình thức tổ chức sản xuất trong các làng nghề chủ yếu ở quy mô gia đình gắn với các phường nghề như: phường gốm, phường mộc, phường đúc đồng… Hình thức này được áp dụng từ lâu đời, thậm chí vẫn còn được duy trì cho đến ngày nay, giúp cho một số gia đình giữ được bí quyết nghề nghiệp. Trong thời kỳ bao cấp, các làng nghề được tổ chức thành các “đội ngành nghề” của hợp tác xã nông nghiệp như đội mộc, đội nề, đội cơ khí… Bước sang thời kỳ đổi mới, đặc biệt trong những năm gần đây, Đảng và Nhà nước ta chủ trương đẩy mạnh phát triển các ngành nghề ở nông thôn, thì xuất hiện các hình thức tổ chức sản xuất kinh doanh mới như doanh nghiệp tư nhân, các công ty trách nhiệm hữu hạn… Cùng với đó, sản phẩm của làng nghề ngày càng phong phú về mẫu mã, chủng loại, được bán rộng khắp trên thị trường.

Sáu là, sản phẩm của làng nghề, đặc biệt là làng nghề thủ công truyền thống mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc. Làng nghề là nơi bảo lưu những tinh hoa nghệ thuật và kỹ thuật truyền thống được truyền từ đời này sang đời khác. Mỗi sản phẩm làng nghề là tác phẩm nghệ thuật mang bản sắc riêng của địa phương nhưng lại tiêu biểu cho dân tộc Việt Nam.