Chương IJ. Vấn dé hứng thú trong dạy học lịch sử Chương II]. Sưu tâm và xây dung phương tiện trực quan nhằm phục vụ giảng dạy LSTG cận đại ¡ (1640-1870) Chương IV. Đề xuất phương pháp sử dụng PTTQ.
Ứng dụng Nguyễn Thị Thu Hiển > 9 Khoa Lịch Sử - ĐHSP TPHCM - 1999 phương pháp sử dụng PTTQ & phương mới dé xuất để dạy bài CMTS Pháp Chương V. Tình hình học tập lịch sử của học sinh PTTH - những kết quả ban đầu của việc sử dụng hệ thống PTTQ trong dạy học LSTG cận dai I (1640-1870) C. KẾT LUẬN Nguyễn Thị Thu Hiển ® 10 Khoa Lịch Sử - ĐHSP TPHCM - 1999 B. NỘI DUNG ĐỀ TÀI CHUONG I PHUONG TIEN TRUC QUAN TRONG DAY HOC LICH SU I.
KHAI NIEM VE PHƯƠNG PHÁP SU DUNG PHƯƠNG TIEN TRUC QUAN Đối với khoa học lịch sử thi có một đặc điểm rất khác so với những môn khoa học khác là người nghiên cứu không thể trực tiếp tiếp cận với lịch sử được dù người dy có nằm trong thời đại ' đó. Như vậy đối với loài người nói chung và những học sinh được học trong một môi trường đã có sự sắp xếp của bàn tay con người nói riêng thì họ chỉ có thể tiếp cận lịch sử một cách gián tiếp. Trong chừng mực nào đó con người chỉ đạt đến được tiệm cận của chân lí của những gì lịch sử đã trải qua mà thôi. Mặc dù về lí thuyết con người có thể nhận thức được chân lí nhưng do sự hạn chế về các điều kiện khác như tuổi tác, thời đại, quan điểm chính trị.
nên sự nhận thức không là vô hạn. Bản chất của hoạt động học tập lịch sử của học sinh là hoạt động nhận thức. Vì thế để nhận thức của học sinh về lịch sử một cách nhanh, chính xác thì phương pháp sử dụng phương tiện trực quan trong dạy học sẽ góp phần không nhỏ trong kết quả thu được. Xét về mặt triết học ta thấy phương pháp PTTQ có mối quan hệ tương tác và phát triển giữa cái cụ thể và cái trừu tượng.
Còn chính khoa Tâm lý học đã chỉ ra khá rõ 3 hình thức trực quan. * Trực quan bằng dé vật : là những vật thật do lịch sử dé lại chứ không phải do bàn tay của con người hiện đại tái tạo xây dựng lại. Ví dụ:mảnh tước, lưỡi cày đồng, búa, rìu đá, cung điện, bức Nguyễn Thị Thu Hiển 11 Khoa Lịch Sử - DHSP TPHCM - 1999 tường thành. * Trực quan tượng hình là những cái gì thuộc về lịch sứ nhưng đã được bàn tay con người tái tạo, xây dựng lại gần giống với lịch sử : sa bàn, tranh ảnh, phim ảnh v.
* Trực quan bằng lời nói : là phương pháp dùng lời nói để mé tả lại các sự kiện hiện tượng, qui luật lịch sử. Sử dụng phương pháp này thì sự mô tả gợi cảm, giàu hình ánh. Phương pháp sử dụng phương tiện trực quan là phương pháp người giáo viên dùng hình ảnh, tranh ảnh, bản dé lịch sử. cho học sinh quan sắt trong quá trình nhận thức kiến thức lịch sử.
Việc sử dụng PTTQ giúp học sinh có những tri giác, biểu tượng lịch sử phong phú để từ đó hình thành được khái niệm, qui luật lịch sử một cách chắc chắn , hoàn chỉnh hơn những kiến thức lí thuyết học sinh có được trước đó không qua giai đoạn trực quan. NHỮNG CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA PHƯƠNG PHÁP SỬ DỤNG PHƯƠNG TIỆN TRỰC QUAN k Bất cứ một sự vật, hiện tượng nào, khoa học nào cũng đều có cơ sở thực tiễn của nó, bởi chính từ thực tiền những cái mới phát sinh, phát triển, tôn tại được. Phương pháp trực quan cũng vậy, nó cũng phải có các yếu tố cơ bản nhất để hình thành. Vậy phương pháp trực quan xuất phát từ những yếu tố cơ bản nào.
Xuất phát từ qui luật nhận thức Nhận thức là quá trình tổn tại khách quan, là quá trình mà một con người bình thường nào cũng phải có. Thế nhưng từ khi con người xuất hiện, từ khi họ biết nghiên cứu khoa học. đến trước thời Lénin thì chưa một ai hiểu va phát biểu một cách chính xác, hoàn chỉnh như Lênin đã nói vé quá trình nhận thức : "Từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng và từ tư duy trừu tượng trở về thực tiễn. Xà hội loài người phát triển là vì nhu cầu của con người ngày càng nhiều.
Muốn đáp ứng được nhu cầu đó con người phải nhận thức được đối tượng của nhu‹ầu là gì. Như vậy ta thấy nhận thức xuất phát từ nhu cầu thực tiễn, chính môi trường thực tiễn sẽ cung Nguyễn Thị Thu Hiển ® 12 Khoa Lịch Sử - ĐHSP TPHCM- 1999 cấp những hình ảnh cụ thể, những sự vật, hiện tượng cụ thé. Điều đó đáp ứng cho vế thứ nhất của bài toán nhân thức đó là "trực quan sinh động". Rồi qua quá trình phân tích, tổng hợp khái quát.
là giai đoạn "nhận thức lí tính" để cho ra những khái niệm, những qui luật, phạm trù. Nếu không có “trực quan sinh động" thì khái niệm sẽ không hình thành. Nếu "trực quan” không đầy đủ thì khái niệm được hình thành sẽ thiếu cơ sở thực tế và nó không phản ánh day đủ được nội dung, bản chất của các sự vật hiện tượng. Ví dụ : một đứa bé chưa bao giờ nhìn thấy một chiếc ghế thì khi một người hỏi nó chiếc ghế là gì thì nó không trả lời được.
New đứa bé nhìn thấy một cái ghế hay nghe một người mô tả, nói công dụng của chiếc ghế (trực quan bằng lời nói) thì đó chính là _ quá trình "trực quan sinh động",(úc AO dứa he xế ®ả We dite 'ta¿ gh la @ ! Điều đó cho ta thấy vai trò hết sức quan trọng của “trực quan” đối với quá trình nhận thức. Mà điều này không phải đợi đến thế kỉ 19 mới được Lénin khẳng định,ở Việt Nam Ong cha ta đã biết và truyền tụng nhau câu "Trăm nghe không bằng một thấy” mặc. dù chẳng biết là đã nói lên được cái điểu quan trọng của hoạt động nhận thức. Một vài nhà giáo dục có tên tuổi đã phát biểu ý kiến của mình về vấn để này hư K.
Usin-xki một nhà giáo dục lỗi lạc người Nga đã nói lên quan điểm của mình : Phương pháp trực quan không dựa vào biểu tượng và từ trừu tượng mà dựa vào những hình ảnh cụ thể do học sinh tri giác trước đó một cách độc lập hay ngay khi học dưới sự hướng dẫn của thay. Ý kiến của tập thể các giáo sư Liên Xô trong một công trình khoa học chung đã nói "cảm giác, tri giác, biểu tượng hay nói một cách khác trực quan sinh động là điểm xuất phát của bất cứ một sự nhận thức nao". Một nhà giáo dục Việt Nam là Hé Ngọc Đại da có ý kiến : trực quan sinh động, thực tiễn sinh động đây chính là cơ sở - động lực, tiêu chuẩn của quá trình nhận thức. Rö ràng những ý kiến trên đếu thống nhất nhau và cho chúng ta biết quá trình nhận thức gồm 2 giai đoạn, 2 vế thế nhưng tại ' Tân thể các giảu su Liên XO Tứ điển chính trị - NXB Hà Nội - Tr 629 - 630 Nguyễn Thi Thu Hiến ® 13 Khoa Lịch Sử - ĐHSP TPHCM - 1999 sao cứ phải gắn hai vế, hai quá trình như thế.
Chúng có mối ràng buộc như thế nào về mặt vật chất chúng ta hãy cùng xem xét vấn dé này qua lăng kính sinh học bắt đầu từ học thuyết phản xạ của L. Xuất phát từ học thuyết phản xạ của I. Paplốp Sau nhiều lần thí nghiệm LP.Paplốp rút ra kết luận rằng quá trình nhận thức : luôn luôn có hai hệ thống tín hiệu. Hai hệ thống tín hiệu này không đồng thời diễn ra mà cái diễn ra trước, cái diễn ra sau nhưng chúng liên hệ một cách chặt chẽ với nhau.
+ Hệ thống tín hiệu thứ I : lúc tín hiệu được truyền đi còn ở đạng cảm tính do trí giác thông qua hệ thống giác quan. + Hệ thống tín hiệu thứ II : nhờ tư duy để khái quát hóa các thông tin nhận được từ tín hiệu thứ nhất. Hình thức tín hiệu thứ hai truyền đi đưới dang lí tính là các khái niệm, qui luật. lúc này đã mang tính chủ quan.
Hệ thống tín hiệu thứ hai (biểu hiện cho khối lượng, chất lượng và độ bền vững của tri thức) liên quan chặt chẽ với hệ thống ‘tin hiệu thứ nhất. Bởi vì chính tín hiệu thứ nhất sẽ quyết định chất lượng, khối lượng của tri thức. Với phương pháp trực quan sẽ giúp cho hệ thống tín hiệu thứ nhất của học sinh trong học tập lịch sử phong phú, đa dạng từ đó góp phần làm cho hệ thống tín hiệu thứ hai có độ vững chắc cao. Độ chính xác cao như thế nào chúng ta chỉ mới nói một cách chủ quan với phương pháp thực nghiệm sẽ chứng minh cho luận cứ trên một cách chắc chắn hơn.
Từ kết luận của thực nghiệm tâm lí học Hệ thống giác quan của con người gồm : xúc giác, thị giác, khứu giác, vị giác tất cả đều có tham gia cũng như có vị trí cao trong quá trình nhận thức các sự vật, hiện tượng khách quan của con người. Qua những diéu tra thực tế Tâm lí học hiện đại cho thấy nếu kết hợp nhiều giác quan cùng một lúc tham gia hoạt động nhận thức thì sự nhầm lẫn, sai sót sẽ giảm đi. Kết quả và độ bên vững của tri thức sẽ tăng lên. Một ví dụ cho thấy : người ta tổ chức điều tra ở một lớp học theo các cách thức khác nhau, kết quả Nguyễn Thị Thu Hiển » 14 Khoa Lịch Sử - ĐHSP TPHCM- 1999 Cách nhớ Hiệu quả ghỉ nhớ (tính %) Ghi nhớ bằng thị giác Ghi nhớ bằng thính giác Kết hợp thị giác - thính giác Một cuộc diéu tra khác tổ chức Giáo dục văn hóa khoa học (UNESCO) của Liên hợp quốc đã ghi nhận.
Người ta tiến hành đưa ra một lượng thông tin bằng nhiều cách ở 3 nhóm khác nhau kết quả thu được. - Nhóm được truyền tải thông tin bằng hình ảnh thì thu nhận được 25% lượng thông tin. - Nhóm được truyển tải thông tin bằng âm thanh thì thu nhận được 15% lượng thông tin. - Nhóm được truyền tải thông tin bằng cả âm thanh và hình ảnh cùng một lúc thì thu nhận được 65% lượng thông tin.
Như vậy qua hai kết quả thực nghiệm trên chúng ta nhận thấy rö thị giác có ưu thé so với các giác quan khác trong quá trình nhận thức.