Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu
Trong hệ thống kinh tế thị trường, các ngân hàng thương mại giữ vai trò trung gian tài chính và trung gian thanh toán quan trọng, điều chuyển nguồn vốn và hỗ trợ mở rộng sản xuất kinh doanh. Hoạt động thanh toán không dùng tiền mặt (TTKDTM) thúc đẩy tốc độ chu chuyển vốn, lưu thông hàng hóa, giảm chi phí giao dịch xã hội và góp phần kiềm chế lạm phát. Tại Việt Nam, mặc dù thể lệ TTKDTM đã được ban hành từ năm 1994 theo Quyết định số 22QĐ-NH1 ngày 21/02/1994 của Thống đốc Ngân hàng Nhà nước, cùng với Đề án đẩy mạnh TTKDTM giai đoạn 2011–2015 theo Quyết định số 2453/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, thói quen sử dụng tiền mặt trong dân cư và doanh nghiệp vẫn còn phổ biến. Việc tồn đọng lượng tiền mặt lớn ngoài hệ thống ngân hàng gây lãng phí nguồn lực và tạo áp lực lên công tác quản lý tiền tệ.
Khóa luận tốt nghiệp "Hoạt động thanh toán không dùng tiền mặt tại Ngân hàng thương mại cổ phần Ngoại thương – Chi nhánh Bình Tây" do sinh viên Nguyễn Trần Phương Thảo thực hiện (ngành Tài chính – Ngân hàng, Trường Đại học Mở TP. Hồ Chí Minh, năm 2013 dưới sự hướng dẫn của TS. Nguyễn Chí Đức) tập trung giải quyết các mục tiêu nghiên cứu cụ thể sau:
- Phân tích diễn biến tình hình thanh toán không dùng tiền mặt tại Vietcombank Chi nhánh Bình Tây qua các năm (2009–2012).
- Đánh giá những khó khăn, thách thức và thành tựu mà Chi nhánh đạt được trong quá trình triển khai các phương tiện thanh toán.
- Nhận dạng và khảo sát mức độ ảnh hưởng của các nhân tố tác động đến sự lựa chọn và sử dụng hình thức TTKDTM của khách hàng tại Chi nhánh.
- Đề xuất hệ thống giải pháp và kiến nghị nhằm hoàn thiện, nâng cao hiệu quả hoạt động thanh toán không dùng tiền mặt và gia tăng năng lực cạnh tranh cho đơn vị.
Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:
- Đối tượng nghiên cứu: Hoạt động thanh toán không dùng tiền mặt, các phương tiện TTKDTM và hành vi chấp nhận, sử dụng của khách hàng cá nhân cùng khách hàng tổ chức.
- Phạm vi không gian: Ngân hàng TMCP Ngoại thương Việt Nam – Chi nhánh Bình Tây (trụ sở tại 129–129A Hậu Giang, Phường 5, Quận 6, TP. Hồ Chí Minh và Phòng giao dịch Trần Hưng Đạo).
- Phạm vi thời gian và dữ liệu:
- Số liệu thứ cấp: Dữ liệu hoạt động thanh toán của Vietcombank Bình Tây giai đoạn 2009–2012 do Phòng Kế toán cung cấp.
- Số liệu sơ cấp: Khảo sát khách hàng thực tế từ tháng 3/2013 đến tháng 5/2013 với 130 bảng câu hỏi phát ra, thu về 126 bảng trả lời hợp lệ.
Cơ sở lý thuyết và phương pháp
Khung lý thuyết và mô hình nghiên cứu
Khóa luận hệ thống hóa cơ sở lý luận về bản chất, đặc điểm và vai trò của TTKDTM trong nền kinh tế, đồng thời tổng hợp các phương tiện thanh toán chủ yếu (Ủy nhiệm chi, Ủy nhiệm thu, Séc, Thẻ thanh toán, Thư tín dụng L/C, Ngân phiếu thanh toán, Dịch vụ ngân hàng điện tử).
Để xây dựng mô hình nghiên cứu định lượng, tác giả kế thừa và tích hợp các lý thuyết chấp nhận công nghệ:
- Mô hình chấp nhận công nghệ TAM (Technology Acceptance Model): Của Davis (1989) và Bagozzi (1992), giải thích tác động của Nhận thức sự hữu ích (Perceived Usefulness) và Nhận thức tính dễ sử dụng (Perceived Ease of Use) đến thái độ và ý định hành vi.
- Mô hình UTAUT (Unified Theory of Acceptance and Use of Technology): Của Venkatesh và cộng sự (2003), bao gồm các nhân tố Hiệu quả mong đợi, Nỗ lực mong đợi, Ảnh hưởng xã hội, Điều kiện thuận lợi cùng các biến điều tiết (giới tính, độ tuổi, kinh nghiệm, sự tự nguyện).
- Mô hình E-BAM (E-Banking Adoption Model): Của Nguyễn Duy Thanh và Cao Hào Thi (2010), gồm 8 nhân tố: Hiệu quả mong đợi, Khả năng tương thích, Nhận thức dễ dàng sử dụng, Nhận thức kiểm soát hành vi, Chuẩn chủ quan, Rủi ro trong giao dịch trực tuyến, Hình ảnh ngân hàng, Yếu tố pháp luật.
- Mô hình các nhân tố ảnh hưởng đến ý định và quyết định sử dụng thẻ ATM tại Việt Nam: Của PGS.TS. Lê Thế Giới và ThS. Lê Văn Huy (2006).
Trên cơ sở đó, tác giả đề xuất mô hình nghiên cứu gồm 6 nhóm nhân tố tác động đến việc lựa chọn và sử dụng hình thức TTKDTM tại Vietcombank Bình Tây:
- Điều kiện thuận lợi (Facilitating Conditions - FC): 6 biến quan sát (FC01–FC06).
- Kỳ vọng nỗ lực (Effort Expectancy - EE): 5 biến quan sát (EE01–EE05).
- Hiệu quả mong đợi (Performance Expectancy - PE): Đo lường tốc độ, sự tiện lợi và tiết kiệm nguồn lực.
- Hình ảnh ngân hàng (Bank Image): Uy tín và thương hiệu của Vietcombank.
- Yếu tố pháp luật (Macro Impact of Law - MIL): Khung khổ pháp lý, bảo vệ quyền lợi khách hàng.
- Chuẩn chủ quan / Chuẩn xã hội (Subjective Norm): Tác động từ môi trường xung quanh.
- Các yếu tố nhân khẩu học: Loại khách hàng, độ tuổi, kinh nghiệm sử dụng dịch vụ.
Thang đo sử dụng là thang đo khoảng cách Likert 5 mức độ (từ 1: Rất không hài lòng đến 5: Rất hài lòng / Hoàn toàn không đồng ý đến Hoàn toàn đồng ý).
Phương pháp nghiên cứu
- Nghiên cứu định tính: Nghiên cứu sơ bộ nhằm điều chỉnh, bổ sung các biến quan sát cho phù hợp với thực tế giao dịch tại Vietcombank Bình Tây.
- Nghiên cứu định lượng:
- Thu thập số liệu thứ cấp từ báo cáo tài chính, bảng cân đối kế toán và báo cáo nghiệp vụ thanh toán giai đoạn 2009–2012.
- Lấy mẫu thuận tiện (convenience sampling) với kích thước mẫu hợp lệ $n = 126$.
- Sử dụng phần mềm thống kê SPSS 16.0 để thực hiện: Thống kê mô tả; Kiểm định độ tin cậy thang đo bằng hệ số Cronbach's Alpha; Phân tích nhân tố khám phá (Exploratory Factor Analysis - EFA) thông qua chỉ số KMO, kiểm định Bartlett's Test và ma trận xoay nhân tố (Rotated Component Matrix); Phân tích hồi quy tuyến tính đa biến (Multiple Linear Regression); Kiểm định sai biệt trung bình bằng Independent Samples T-Test, kiểm định tính đồng nhất phương sai (Test of Homogeneity of Variances) và phân tích sâu One-Way ANOVA (Post Hoc Test / Multiple Comparisons).
Nội dung chính theo từng chương
CHƯƠNG 1 : ĐẶT VẤN ĐỀ
Chương 1 làm rõ tính cấp thiết của đề tài trong bối cảnh tái cơ cấu hệ thống thanh toán quốc gia. Tác giả xác định 4 mục tiêu nghiên cứu cụ thể, chỉ rõ đối tượng nghiên cứu là các hình thức TTKDTM đối với khách hàng cá nhân và tổ chức, xác lập phạm vi khảo sát thực tế tại Vietcombank Bình Tây từ năm 2009 đến năm 2013 và trình bày phương pháp luận nghiên cứu kết hợp định tính - định lượng.
CHƯƠNG 2 : LÝ LUẬN CHUNG VỀ THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT
Chương này tổng kết toàn diện cơ sở lý luận về TTKDTM:
- Bản chất và đặc điểm: Chỉ ra 3 đặc điểm cốt lõi gồm: sự vận động của tiền tệ tách rời với sự vận động của hàng hóa về thời gian và không gian; tiền tệ chỉ tồn tại dưới dạng tiền tệ kế toán trên sổ sách; ngân hàng giữ vai trò trung gian bắt buộc tổ chức và kết thúc quá trình thanh toán.
- Quy trình các phương tiện TTKDTM: Mô tả quy trình luân chuyển chứng từ của Ủy nhiệm chi (UNC), Ủy nhiệm thu (UNT), Séc (séc ký danh, séc vô danh, séc chuyển khoản, séc rút tiền mặt trong và ngoài hệ thống), Thẻ thanh toán (thẻ ghi nợ, thẻ tín dụng), Thư tín dụng (L/C), Ngân phiếu thanh toán và Dịch vụ ngân hàng điện tử (Home banking, Internet banking, Phone banking, Mobile banking, Call centre).
- Nhân tố ảnh hưởng: Phân tích tác động từ môi trường kinh tế vĩ mô, môi trường pháp lý, khoa học công nghệ, nhân tố con người, hoạt động kinh doanh nội tại của ngân hàng và yếu tố tâm lý/tập quán dân cư.
- Tổng quan mô hình: Hệ thống hóa 4 mô hình nghiên cứu nền tảng (TAM, UTAUT, E-BAM, mô hình sử dụng thẻ ATM của PGS.TS Lê Thế Giới & ThS. Lê Văn Huy) làm căn cứ xây dựng khung nghiên cứu thực nghiệm.
CHƯƠNG 3 : THỰC TRẠNG HOẠT ĐỘNG THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT VÀ MÔ HÌNH CÁC NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN VIỆC CHẤP NHẬN VÀ SỬ DỤNG CÁC HÌNH THỨC THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT TẠI VIETCOMBANK BÌNH TÂY
Chương 3 trình bày lịch sử hình thành Vietcombank Bình Tây (thành lập ngày 10/09/1997, hoạt động từ 10/01/1998 theo Quyết định số 207/TCCB của Ngân hàng Ngoại thương Việt Nam) và phân tích thực trạng từng phương tiện TTKDTM giai đoạn 2009–2012:
- Tác giả loại bỏ Thư tín dụng nội địa (do thủ tục ký quỹ phức tạp, không sinh lãi) và Ngân phiếu thanh toán (đã chấm dứt phát hành theo Quyết định số 235/2002/QĐ-NHNN ngày 27/03/2002).
- Ủy nhiệm chi (UNC): Chiếm tỷ trọng áp đảo trong tổng giá trị thanh toán nhưng có xu hướng giảm dần qua các năm (từ 85,97% năm 2009 xuống 54,05% năm 2012), chủ yếu phục vụ các giao dịch lớn của khách hàng doanh nghiệp.
- Ủy nhiệm thu (UNT): Duy trì tỷ trọng rất thấp (0,09% – 0,12%), thủ tục phức tạp và phụ thuộc vào bên trả tiền nên chỉ dùng giới hạn trong thu tiền điện, nước, cước viễn thông.
- Séc: Tỷ trọng tăng mạnh từ 7,12% (năm 2009) lên 28,48% (năm 2012), đạt mức tăng trưởng đột biến 173,72% vào năm 2011. Tuy nhiên, phân tích thực tế cho thấy séc chủ yếu được các tổ chức sử dụng để rút tiền mặt theo quy định nội bộ của chi nhánh chứ ít dùng séc chuyển khoản.
- Thẻ thanh toán: Tăng trưởng từ 5,83% (năm 2009) lên 13,43% (năm 2012). Vietcombank giữ ưu thế chấp nhận 6 loại thẻ quốc tế (Visa, MasterCard, JCB, American Express, Diners Club, China UnionPay).
- Ngân hàng điện tử (NHĐT): Đạt mức tăng trưởng 198,97% năm 2011, tỷ trọng tăng từ 0,78% (năm 2009) lên 3,25% (năm 2012) với các sản phẩm như VCB-iB@nking, SMS B@nking, VCB Money, Mobile Banking.
Kết quả phân tích định lượng:
- Kiểm định Cronbach's Alpha và phân tích nhân tố khám phá EFA qua 2 lần xoay ma trận, kiểm tra tính hợp lệ của hệ số KMO và kiểm định Bartlett.
- Rút trích các nhân tố có tác động ý nghĩa đến ý định và quyết định sử dụng TTKDTM, đồng thời phân tích hồi quy đa biến và kiểm định sự khác biệt giữa các nhóm nhân khẩu học.
CHƯƠNG 4 : BIỆN PHÁP HOÀN THIỆN CÔNG TÁC THANH TOÁN KHÔNG BẰNG TIỀN MẶT TẠI VIETCOMBANK BÌNH TÂY
Tác giả đề xuất 5 nhóm giải pháp dựa trên kết quả khảo sát thực nghiệm và phân tích thực trạng:
- Đẩy mạnh Marketing và chăm sóc khách hàng: Mở rộng truyền thông, tư vấn trực tiếp và ưu đãi phí dịch vụ.
- Cải tiến, hoàn thiện từng hình thức TTKDTM: Chuẩn hóa quy trình UNC/UNT, giảm thời gian luân chuyển chứng từ; khuyến khích séc chuyển khoản; mở rộng mạng lưới máy POS, ATM cho dịch vụ thẻ; tối ưu hóa giao diện và độ bảo mật cho kênh Internet Banking và Mobile Banking.
- Phát triển đội ngũ cán bộ: Đào tạo nghiệp vụ thanh toán hiện đại, kỹ năng tư vấn và phong cách giao dịch chuyên nghiệp.
- Hiện đại hóa công nghệ: Nâng cấp hạ tầng mạng máy tính, giảm thiểu lỗi nghẽn mạch trong thanh toán trực tuyến.
- Nâng cao yếu tố pháp luật: Tăng cường tuyên truyền các quy định pháp luật liên quan đến quyền lợi, bảo mật và trách nhiệm khi sử dụng công cụ TTKDTM.
Kết quả và đóng góp
Kết quả thống kê thực trạng TTKDTM tại Vietcombank Bình Tây (2009–2012)
| Hình thức thanh toán |
Tỷ trọng 2009 |
Tỷ trọng 2010 |
Tỷ trọng 2011 |
Tỷ trọng 2012 |
Tốc độ tăng trưởng 2010/2009 |
Tốc độ tăng trưởng 2011/2010 |
Tốc độ tăng trưởng 2012/2011 |
| Ủy nhiệm chi (UNC) |
85,97% |
85,46% |
71,31% |
54,05% |
+5,26% |
-3,29% |
-31,62% |
| Ủy nhiệm thu (UNT) |
0,09% |
0,12% |
0,09% |
0,10% |
+33,44% |
-9,53% |
-3,80% |
| Séc |
7,12% |
7,01% |
16,87% |
28,48% |
+3,97% |
+173,72% |
+55,00% |
| Thẻ thanh toán |
5,83% |
6,21% |
8,98% |
13,43% |
+12,74% |
+67,55% |
+34,88% |
| Ngân hàng điện tử |
0,78% |
1,02% |
2,64% |
3,25% |
+39,24% |
+198,97% |
+11,18% |
Đóng góp chính của khóa luận
- Phản ánh sự dịch chuyển cơ cấu thanh toán: Số liệu chứng minh cơ cấu TTKDTM tại Chi nhánh có sự chuyển dịch rõ nét từ phương thức truyền thống (UNC giảm từ 85,97% xuống 54,05%) sang các phương tiện hiện đại (tổng tỷ trọng của Séc, Thẻ và Ngân hàng điện tử tăng từ 13,73% năm 2009 lên 45,16% năm 2012).
- Chỉ ra bản chất nghịch lý trong thanh toán Séc: Khóa luận phát hiện mức tăng trưởng của Séc trong giai đoạn 2011–2012 (đạt 28,48% tỷ trọng) thực chất phản ánh việc doanh nghiệp sử dụng séc để rút tiền mặt theo quy định thủ tục của ngân hàng, thay vì phát huy vai trò chuyển khoản phi tiền mặt.
- Đóng góp thực nghiệm: Tích hợp thành công mô hình UTAUT và E-BAM để xây dựng bộ thang đo định lượng gồm 6 nhân tố và 25 biến quan sát, kiểm định tính tương thích của khung lý thuyết hành vi công nghệ đối với khách hàng giao dịch ngân hàng tại địa bàn Quận 6, TP. Hồ Chí Minh.
Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp
- Hạn chế về cỡ mẫu và phạm vi khảo sát: Kích thước mẫu khảo sát sơ cấp còn hạn chế ($n = 126$ quan sát hợp lệ) do điều kiện thời gian và nguồn lực; phương pháp lấy mẫu thuận tiện giới hạn khả năng tổng quát hóa cho toàn bộ khách hàng trên toàn hệ thống Vietcombank.
- Hạn chế về đối tượng công cụ: Nghiên cứu chưa đi sâu khảo sát các công cụ thanh toán quốc tế và các phương tiện đã ngưng lưu hành (Ngân phiếu, L/C nội địa).
- Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng quy mô mẫu khảo sát theo phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng; mở rộng phạm vi đánh giá so sánh liên ngân hàng trên địa bàn TP. Hồ Chí Minh; bổ sung nghiên cứu chuyên sâu về các rủi ro bảo mật trong giao dịch ngân hàng số.
Giá trị tham khảo
- Đối với sinh viên và học viên ngành Tài chính – Ngân hàng: Cung cấp tài liệu tham khảo về quy trình luân chuyển chứng từ của các phương tiện thanh toán truyền thống và hiện đại; minh họa phương pháp nghiên cứu kết hợp số liệu thứ cấp và xử lý dữ liệu khảo sát sơ cấp trên phần mềm SPSS (Cronbach's Alpha, EFA, Hồi quy, ANOVA).
- Đối với các ngân hàng thương mại: Cung cấp số liệu thực tế về xu hướng chuyển dịch phương tiện thanh toán và các gợi ý giải pháp cải thiện mạng lưới POS/ATM, chính sách chăm sóc khách hàng và kiểm soát nghiệp vụ séc/ngân hàng điện tử.
Câu hỏi thường gặp
1. Tác giả đã loại bỏ những hình thức thanh toán nào khỏi phần phân tích thực trạng tại Vietcombank Bình Tây và vì sao?
Tác giả không đưa vào phân tích chi tiết hai hình thức:
- Thư tín dụng (L/C) nội địa: Do thủ tục mở và thanh toán phức tạp, khách hàng phải lưu ký tài khoản riêng không hưởng lãi và mỗi giao dịch đòi hỏi mở L/C riêng, khiến công cụ này hầu như không phát sinh trong thanh toán nội địa.
- Ngân phiếu thanh toán: Đã chính thức chấm dứt phát hành tại Việt Nam theo Quyết định số 235/2002/QĐ-NHNN ngày 27/03/2002 của Thống đốc Ngân hàng Nhà nước.
2. Sự tăng trưởng mạnh của hình thức thanh toán bằng Séc tại Chi nhánh Bình Tây giai đoạn 2011–2012 phản ánh thực tế nghiệp vụ gì?
Mặc dù doanh số thanh toán bằng Séc tăng trưởng 173,72% năm 2011 và chiếm 28,48% tỷ trọng năm 2012, tác giả chỉ ra rằng phần lớn giao dịch là séc rút tiền mặt do khách hàng tổ chức bắt buộc phải dùng séc để rút tiền từ tài khoản theo quy định của chi nhánh. Séc chuyển khoản rất ít được sử dụng do tâm lý e ngại rủi ro tài khoản phát hành không đủ số dư hoặc séc giả.
3. Tỷ trọng của hình thức Ủy nhiệm chi (UNC) và Ngân hàng điện tử (NHĐT) biến động như thế nào qua các năm 2009–2012?
- Ủy nhiệm chi (UNC): Tỷ trọng giảm đều từ 85,97% (năm 2009) xuống 85,46% (năm 2010), 71,31% (năm 2011) và còn 54,05% (năm 2012).
- Ngân hàng điện tử: Tỷ trọng tăng liên tục từ 0,78% (năm 2009) lên 1,02% (năm 2010), 2,64% (năm 2011) và đạt 3,25% (năm 2012) với mức tăng trưởng giá trị giao dịch cao nhất đạt 198,97% vào năm 2011.
4. Khung mô hình nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng của tác giả ban đầu gồm những nhóm nhân tố nào?
Mô hình đề xuất ban đầu gồm 6 nhóm nhân tố với 25 biến quan sát:
- Điều kiện thuận lợi (Facilitating Conditions - FC)
- Kỳ vọng nỗ lực (Effort Expectancy - EE)
- Hiệu quả mong đợi (Performance Expectancy - PE)
- Hình ảnh ngân hàng (Bank Image)
- Yếu tố pháp luật (Macro Impact of Law - MIL)
- Chuẩn chủ quan / Chuẩn xã hội (Subjective Norm)
Cùng sự tác động gián tiếp từ các yếu tố nhân khẩu học (loại khách hàng, kinh nghiệm sử dụng).
5. Khảo sát sơ cấp được triển khai trong thời gian nào và thu được bao nhiêu mẫu hợp lệ?
Khảo sát sơ cấp được thực hiện từ tháng 3/2013 đến tháng 5/2013 tại Vietcombank Chi nhánh Bình Tây. Tác giả phát ra 130 bảng câu hỏi và thu về 126 bảng câu hỏi hợp lệ để đưa vào phân tích thống kê trên SPSS 16.0.
Kết luận
Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Trần Phương Thảo đã phản ánh toàn diện thực trạng hoạt động thanh toán không dùng tiền mặt tại Ngân hàng TMCP Ngoại thương Việt Nam – Chi nhánh Bình Tây trong giai đoạn 2009–2012. Nghiên cứu đã chỉ rõ sự dịch chuyển cơ cấu thanh toán từ phương tiện truyền thống sang các công cụ hiện đại như thẻ và ngân hàng điện tử, đồng thời vạch ra những tồn tại mang tính nghiệp vụ của thanh toán séc và ủy nhiệm thu. Thông qua việc kết hợp giữa phân tích số liệu thứ cấp và kiểm định mô hình định lượng dựa trên lý thuyết UTAUT/E-BAM, tác giả đã cung cấp hệ thống luận cứ thực tiễn và đề xuất các nhóm giải pháp đồng bộ nhằm nâng cao hiệu quả thanh toán không dùng tiền mặt tại chi nhánh.
