đặt vấn đề dùng các "chất chống oxy hóa ngoại sinh" (tức là từ bên ngoài đƣa vào cơ thể) với mục đích phòng bệnh, nâng cao sức khỏe, chống lão hóa. Các chất chống oxy hóa ngoại sinh đó đã đƣợc xác định, đó là beta-caroten, chất khoáng selen, các hợp chất flavonoid, polyphenol. Các chất oxy hóa ngoại sinh đó thật ra không xa lạ, chúng có từ các nguồn thiên nhiên là thực phẩm nhƣ rau cải, trái cây tƣơi, một số loại hoa và dƣợc thảo (Huỳnh Tuấn Khoa, 2017). Theo kinh nghiệm dân gian, lá sen phơi khô đƣợc dùng để pha trà uống, có khả năng chữa chứng mất ngủ, cảm nắng, khắc phục bệnh đƣờng tiêu hóa.
Đông y cũng ghi chép kỹ lƣỡng về công dụng của cây sen với sức khỏe. Khoa học hiện đại cũng đã khám phá những thành phần dƣỡng chất tuyệt vời trong lá sen khô, điển hình là hợp chất flavonoid và alkaloid. Flavonoid là chất chống oxy hóa điển hình, có khả năng ức chế quá trình oxy hóa lipid màng tế bào gan ruột, nhờ vậy mà chống đƣợc tình trạng xuất huyết dƣới da, sốt xuất huyết, đại tiện ra máu,… Bên cạnh đó, lá sen phơi khô cũng giàu nuciferin, có tác dụng hạ huyết áp, cầm máu, giải co thắt cơ trơn,… (Huỳnh Tuấn Khoa, 2017). Do đó, việc khảo sát khả năng kháng oxy hóa của cao chiết lá sen là vô cùng cần thiết.
Thông thƣờng, cao chiết sau khi trích ly xong sẽ loại bỏ phần xác gây ô nhiễm môi trƣờng nên việc tận dụng xác bã sau khi ly trích sẽ đem lại hiệu quả thiết thực cho nghiên cứu. Cũng nhƣ việc tận dụng xác bã lá sen sau khi ly trích để góp phần tăng khả năng giữ ẩm của đất hứa hẹn là một hƣớng đi mới cho ngành công nghệ sinh học trƣớc tình hình hạn hán và xâm nhập mặn. Tỉnh An Giang, từ đầu năm 2018 đến những tháng mùa khô của những năm tiếp theo đã thấy biểu hiện của sự biến đổi khí hậu, cụ thể hạn hán khốc liệt đang tiếp tục hoành hành trên diện rộng và gây nhiều thiệt hại. Đến nay, diện 1 tích trồng lúa và hoa màu toàn tỉnh trên 260.000 ha có khả năng bị ảnh hƣởng của hạn hán và xâm nhập mặn.
Không chỉ có An Giang mà các tỉnh khu vực Tây Nam Bộ và các tỉnh thuộc vùng Đông Nam Bộ (ĐNB) và Tây Nguyên đang có nhiều đợt hạn hán xảy ra không theo quy luật của thời tiết hằng năm (Cổng TTĐT Sở nông nghiệp và PTNN tỉnh An Giang, 2019). Ngoài những biện pháp nhƣ tƣới nƣớc tiết kiệm, phủ đất, bón phân hữu cơ, lựa chọn cây trồng kháng hạn, một trong những biện pháp tỏ ra có hiệu quả cao đó là áp dụng chất giữ ẩm (gel hút nƣớc) để bón vào đất nhằm tăng khả năng giữ nƣớc của đất và giúp cây trồng nâng cao đƣợc sinh khối và năng suất trong điều kiện môi trƣờng đất bị khô hạn. Những chất này có trọng lƣợng phân tử cao, không độc hại, dễ bị phân hủy sinh học trong đất, có thể giữ đƣợc lƣợng nƣớc lớn và cung cấp dần dần cho cây trồng trong quá trình phát triển của thực vật. (Nguyễn Đăng Nghĩa và cs., 2013) Từ những vẫn đề nêu trên, đề tài “Khảo sát hoạt tính kháng oxy hóa của các cao chiết lá Sen hồng (Nelumbo nucifera Gaertn) và vật liệu giữ ẩm từ bã lá sen” đƣợc thực hiện nhằm hƣớng đến khắc phục hiện tƣợng stress oxy hóa và nghiên cứu vật liệu có tác dụng giữ ẩm, giữ chất dinh dƣỡng cho cây trồng, tăng độ phì nhiêu cho đất.2 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU Đánh giá khả năng kháng oxy hóa của cao chiết lá cây Sen hồng bằng phƣơng pháp kháng oxy hóa: trung hòa gốc tự do DPPH ở mức độ thử nghiệm in vitro.
Khảo sát khả năng giữ ẩm của bã lá sen.3 ĐỐI TƢỢNG NGHIÊN CỨU Cao chiết lá sen và bã lá sen.4 NỘI DUNG NGHIÊN CỨU Khảo sát khả năng chiết xuất cao chiết lá sen hồng. Khảo sát hoạt tính kháng oxy hóa trên phƣơng pháp: trung hòa gốc tự do DPPH. Khảo sát khả năng giữ ẩm trong đất của bã lá sen sau khi chiết xuất.5 ĐÓNG GÓP CỦA ĐỀ TÀI Đề tài là nguồn tài liệu tham khảo cho các nghiên cứu tiếp theo về lá sen. Đa dạng hóa các nguồn nguyên liệu có sẵn trong thiên nhiên, dùng cho các nghiên cứu về thuốc điều trị bệnh.
Nhằm tìm hiểu sâu hơn về việc khắc phục hiện tƣợng stress oxy hóa của cao lá sen. Ngoài ra, còn tận dụng bã lá sen sau 2 khi cao chiết vào nghiên cứu khả năng giữ ẩm cho đất trƣớc tình hình hạn hán và xâm nhập mặn. 3 CHƢƠNG 2 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 2. GIỚI THIỆU VỀ SEN 2.1 Nguồn gốc cây sen Cây sen (N.) là loại cây thủy sinh đa niên có nguồn gốc từ các nƣớc châu Á nhiệt đới, xuất phát từ Ấn Độ, sau đó đƣợc đƣa đến Trung Quốc, Nhật Bản, vùng Bắc châu Öc và nhiều nƣớc khác (Ahmed và cs., 2019; Tungmunnithum và cs., 2018, Wu và cs.
Ngày nay, cây sen đƣợc trồng phổ biến tại Ấn Độ, Nhật Bản, Trung Quốc… (Nguyen, 2001a; Sridhar và Bhat, 2007). Đồng thời, các sản phẩm từ cây sen cũng đƣợc tiêu thụ mạnh khắp châu Á (Nguyễn Phƣớc Tuyên, 2007). Cây sen là một trong những loại cây xuất hiện sớm nhất (Dhanarasu và Hazimi, 2013), đƣợc trồng cách đây 2000 năm bởi ngƣời Ai Cập cổ đại qua việc trồng hoa sen trắng (lily nƣớc) trong ao và đầm lầy (Guo, 2009; Sridhar và Bhat, 2007). Đầu tiên, hoa sen đƣợc biết đến bởi hóa thạch đã tồn tại trong khoảng 65,5 triệu năm đến 145,5 triệu năm tại thời điểm Trái Đất lạnh và khô dần.
Về sau, cây sen đƣợc tìm thấy ngày càng nhiều từ Iran ở phía Tây sang Nhật Bản ở phía Đông và ở Kashmir, Ấn Độ, Queensland, Öc về phía Bắc và phía Nam (Li và cs.2 Phân loại Giới: Plantea Ngành: Angiospermae Lớp: Eudicots Bộ: Proteales 4 Họ: Neulumbonaceae Chi: Nelumbo Loài : Nelumbo nucifera) (Bercht và Presl, 1823) Theo Takhtajan, Hooker, Heywood thì bộ Sen (Nelumbonales) chỉ có 1 họ Sen (Nelumbonaceace) với chi Sen (Nelumbo) và có 2 loài gần nhau là N. lutea Willd và N. nucifera Gaertn (Li và cs. Hai loài sen này khác biệt nhau bởi một số đặc điểm hình thái nhƣ kích cỡ cây, hình dạng lá, hình dạng và màu sắc cánh hoa (Lin và cs.3 Phân bố sinh thái Loài N.
phân bố ở châu Á và châu Đại Dƣơng, từ Nga đến Öc. Bởi vì nó đƣợc trồng rộng khắp ở Trung Quốc, nên Trung Quốc trở thành nơi phân bố tự nhiên của loài N. nucifera có nhiều tên gọi khác nhau. Bên cạnh tên sen, sen thiêng nó còn đƣợc gọi là sen Đông Ấn Độ, sen Ai Cập, sen Ấn Độ, hoa sen Phƣơng Đông, Lily nƣớc.
Có khoảng 60 tên gọi khác nhau dành cho loài này ở Trung Quốc (Tian, 2008). nucifera có hoa màu hồng, đỏ hay trắng, thân dày, cao và nhiều gai, củ phát triển ở đáy ruộng hoặc ao, lá gần tròn có đƣờng kính lớn. Cây non có khả năng thích nghi trong nƣớc sâu rất nhanh. Một chu kỳ sống của cây sen thƣờng chƣa tới 12 tháng, thông thƣờng cây sen cần phải mất từ 4-6 tháng để hình thành lá, nụ, hoa, hạt, củ, trƣởng thành trƣớc khi bƣớc sang giai đoạn ngừng sinh trƣởng của cây và đƣợc trồng làm sen cảnh, sen lấy củ và sen lấy hạt (Xueming, 1987).
lutea Willd phân bố ở Bắc và Nam Mỹ, mở rộng ra phía Nam Columbia (Tian, 2008). Loài này có hoa màu vàng, còn gọi là sen Mỹ hay sen vàng (Orozco và cs. lutea Willd hình thành ở tầng nƣớc nông rồi phát triển ra vùng nƣớc sâu hơn, mực nƣớc thích hợp từ 0,6-2,0 m. Thời gian nở hoa từ tháng 6-9, hoa có đƣờng kính từ 7,6-20,0 cm, kéo dài 3-4 ngày.
Ở châu Mỹ, môi trƣờng sống của cây sen trong tự nhiên đã và đang bị phá hủy nên những quần thể sen của loài N. lutea Willd đã giảm đáng kể về diện tích, chúng đã đƣợc đƣa vào danh sách loài có nguy cơ tuyệt chủng ở New Jersey, Pennsylvania và bị đe dọa ở Michigan, Delawar (Sayre, 2004). Ở Việt Nam cây Sen đƣợc trồng trong ao hồ khắp cả nƣớc. Ở Nam Bộ cây Sen địa phƣơng còn mọc hoang ở nhiều nơi thuộc vùng Đồng Tháp Mƣời và Tứ giác Long Xuyên (nên phân biệt với các giống Sen trồng nhập nội gần đây từ Trung Quốc và Đài Loan).4 Đặc điểm hình thái Hình 2.
Cây sen gồm thân rễ, lá, hoa, gƣơng và hạt (Trần Việt Hƣng và Phan Đức Bình, 2004; Sridhar và Bhat, 2007). Rễ: mỗi đốt của than rễ sen có khoảng 20-50 rễ. Khi còn non, rễ thƣờng có màu trắng kem và có một ít lông hút. Khi trƣởng thành rễ có chiều dài 15 cm và chuyển sang màu nâu (Nguyen (2001a; 2001b)).
Thân rễ (còn gọi là củ): Thân rễ sen có hình dạng giống nhƣ cái xúc xích, có màu trắng kem xen lẫn màu nâu. Thân rễ đƣợc hình thành từ một đoạn rễ, thƣờng có 3-4 lóng, dài 60-90 cm, lóng cuối có đƣờng kính 4-6 cm, dài 10-15 cm. Lóng thứ hai to nhất, đƣờng kính 5-10 cm, dài 10-12 cm. Lóng thứ nhất ngắn khoảng 5-10 cm và mang thân mới.
Cấu tạo của thân rễ thƣờng xốp để không khí thông suốt chiều dài của củ sen (Nguyễn Phƣớc Tuyên, 2007; Nguyen, 2001a). Lá: lá sen thƣờng lớn, hơi tròn có đƣờng kính 20-100 cm màu xanh xám, xanh đậm. Gân lá xuất phát từ tâm nơi cuống lá tỏa đều ra mép lá. Lá đầu tiên nảy mầm từ hạt có màu xanh hơi ửng đỏ, nhỏ yếu ớt và phiến lá cuốn vào trong (lá bút), sau đó lá này bung ra trong nƣớc (lá trãi).
Lá thứ hai nổi trên mặt nƣớc nhƣng thân vẫn yếu, những lá tiếp theo vƣơn khỏi mặt nƣớc (lá dù). Dƣới kính hiển vi điện tử quan sát thấy trên bề mặt lá sen có cấu trúc đặc biệt đẩy nƣớc và đẩy bụi làm cho lá sen luôn luôn sạch sẽ (Nguyễn Phƣớc Tuyên, 2007). Ngƣời ta đã có những ứng dụng dựa trên đặc điểm cấu trúc của bề mặt lá sen trong thực tiễn đƣợc gọi lá “Hiệu ứng lá sen”. Hiệu ứng này đƣợc ứng dụng trong chế tạo vật liệu tự làm sạch và không dính nƣớc thƣờng để ngoài trời (Nguyễn Phƣớc Tuyên, 2007).
Cuống lá: còn đƣợc gọi là cọng sen thƣờng xốp, đƣờng kính và chiều cao thay đổi tùy tuổi cây. Khi còn non, cuống lá nhỏ, mềm và xốp và khi lớn thì cứng 6 lại và có 8 nhiều gai. Những giống sen có cọng láng thƣờng không thích hợp để cho củ. Ngoài ra, phần non nhất của cọng lá sen mới mọc, lá vẫn còn cuốn lại thành một vòng, nằm sát gốc của cây sen còn đƣợc gọi là ngó sen.