Chương 1 TỎNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 Tổng quan về cây bưởi 1.1 Nguồn gốc và phân bố Cây bưởi có tên khoa học là Citrus maxima Burm. Merr thuộc chi Citrus, nhóm Cam quýt, họ Rutaceae, là loại cây được trồng lâu đời và phân bố rộng khắp từ miền Bắc đến miền Nam nước ta (Thái Hà và Đặng Mai, 2011). Theo Nguyễn Văn Kế (1997) bưởi có nguồn gốc ở Đông Nam A (Thái Lan và Malaysia) sau đó lan rộng qua An Độ, Trung Quốc và Iran, vùng trồng bưởi nhiều nhất là vùng Đông Nam Á và một số tỉnh phía Nam Trung Quốc, ở đây có những giống bưởi nồi tiếng. Tuy nhiên sản lượng bưởi không cao so với cam, quýt.
Bưởi là giống cây có múi chịu khí hậu nóng âm nhất và thực tế chỉ trồng ở các vùng nhiệt đới và á nhiệt đới nóng. Cây bưởi cao, to, lá có cánh rộng, quả to chất lượng tốt hay xấu tùy theo giống (Vũ Công Hậu, 2000).2 Phân loại Tên gọi: + Tên tiếng Anh: Pomelo, Shaddock. + Tên khoa học: Citrus maxima Burm., Merr Phan loai khoa hoc: Giới (Kingdom): Plantae Ngành (Division): Angiospermae Lớp (Class): Eudicots Bộ (Order): Sapindales Ho (Family): Rutaceae Chi (Genus): Citrus Loai (Species): Citrus maxima Các loại tương cận: bưởi chùm (Citrus paradisi), chanh ta (Citrus aurantifolia), cây quýt (Citrus reticulata), cam ngọt (Citrus sinensis), thanh yên, phật thủ (Citrus medica). Bưởi có nhiều loại đặc trưng cho những vùng miền như: bưởi Da xanh (Bến Tre), bưởi Năm Roi (Vinh Long), bưởi Lông Cổ Co (Tiền Giang), bưởi Thanh Trà (Huế), bưởi Phúc Trạch (Hà Tĩnh).
Ở miền Đông Nam Bộ cũng có nhiều giống bưởi được trồng phô biến: ở Biên Hòa thường trồng bưởi Đường lá cam và bưởi Ôi, Bình Dương và Đồng Nai nổi tiếng với bưởi Đường Lá Cam, bưởi Đường Da Láng (Nguyễn Văn Kế, 2008). Bưởi Đường Da Láng dạng trái hình quả lê, nặng trung bình 1,2 - 2,5 kg/trái, vỏ quả láng, màu xanh vàng đến vàng khi chin, dé lột và day khoảng 16 - 19 mm, nước quả khá nhiều, vị ngọt không chua, mùi thơm và có trên 50 hạt/trái (Nguyễn Văn Kế, 2008).3 Đặc điểm thực vật học Cây bưởi sinh trưởng tốt trên đất phù sa, đầy đủ lượng nước tưới quanh năm, cây có khả năng cho quả từ 2 - 3 năm sau khi trồng trong điều kiện chăm sóc tốt như đầy đủ chất dinh dưỡng, quản lí sâu bệnh. Thời gian từ khi ra hoa đến thu hoạch khoảng 7 - 8 tháng, có kha năng cho trái quanh năm nhưng tập trung nhất từ tháng 8 đến tháng 11 hằng năm, năng suất khá cao (120 - 150 kg/cây/năm, cây 10 năm tuổi). Khi cây đạt độ tudi hơn 10 năm thì năng suất của cây bat đầu giảm.
Thân: cây bưởi dang thân trụ hay bán trụ, cây cao trung bình từ 3 - 5 m ở tuổi trưởng thành, vỏ thân cây có mau vàng nhạt, cành phân nhánh, có nhiều gai nhọn, tan cây xòe vì phân cành thấp. Lá: có hình elip dày, xanh đậm. Lá non có màu xanh nhạt và khi lá đã già chuyên sang mảu xanh đậm, mặt trên lá màu xanh đậm, bề mặt của lá nhãn bóng. Cánh lá có hình tim ngược, mép lá có khía giống như tai bèo, phiến lá có dạng trứng ngược, phiến lá xếp chồng lên cánh lá đặc trưng cho giống.
Gân lá có hình xương cá. Hoa: trung bình cây ra hoa từ 2,0 - 2,5 năm sau trồng (chiết, ghép). Thời gian ra hoa của cây kéo dài khoảng I tháng, hoa thuộc loại hoa kép. Phat hoa mọc thành chùm ở nách lá, hoặc nằm ở tận cùng trên cành, mỗi một phát hoa có thé mang một hoặc một 4 chùm hoa, đài hoa có màu xanh vàng, cánh của hoa bưởi màu trắng và có hình lòng thuyền, khi hoa nở sẽ có mùi thơm, nhị màu vàng chiều dài bằng hoặc dài hơn so với nhụy.
Tat ca các hoa đều có khả năng thụ phan dé hình thành quả nhưng do quá trình phát triển trên mỗi chùm hoa chỉ còn lại từ 1 - 2 quả. Một vụ tổng số hoa và trái non rụng từ 20 - 90%, số trái thu hoạch chỉ từ 10 - 18% tổng số hoa đã nở. Quả: sau khi được thụ phan quả không chỉ phát triển về trọng lượng mà còn ca về kích thước, quả bưởi có trọng lượng khá to trung bình từ 1. Quả bưởi dạng hình cầu, đáy quả (phan tiếp giáp với cuống) hình cụt, khi chín vỏ quả vẫn giữ màu xanh nhưng đôi khi ngã sang màu xanh hơi vàng, tâm quả rỗng, các tuyến tinh dầu trên bề mặt vỏ quả chín phồng lên làm bề mặt vỏ nhám, vỏ quả dày 17,14 + 1,85 mm, sau 2 - 3 năm trồng cây bắt đầu cho quả.
Tuy nhiên, vỏ quả thường dày và mỏng hơn khi cây đã cho quả ôn định. Thời gian đầu quả phát triển nhanh về kích thước nhưng lại rỗng ruột. Đến tháng cuối kích thước quả bưởi lại tăng chậm nhưng trọng lượng lại tăng nhanh vì có tích lũy được nhiều nước (Nguyễn Văn Kế, 2008).4 Điều kiện sinh thái 1.1 Nhiệt độ Cây bưởi thuộc nhóm cây có múi có nguồn gốc nhiệt đới và á nhiệt đới, nhiệt độ thích hợp nhất dé cây bưởi sinh trưởng và phát triển tốt từ 23 - 29°C, bưởi sẽ ngừng sinh trưởng khi nhiệt độ xuống dưới 13°C và chết khi nhiệt độ xuống -5°C. Nhiệt độ không những ảnh hưởng đến sinh trưởng của cây mà còn ảnh hưởng đến chất lượng của trái (Nguyễn Đình Thiêm, 2006).2 Ánh sáng Cường độ ánh sáng thích hợp là 10.
Mùa hè cường độ ánh sáng lên đến 100.000 lux, điều này đễ làm trái bưởi bị cháy nắng, ảnh hưởng đến phẩm chất và giá trị thương phẩm của trái bưởi (Nguyễn Đình Thiêm, 2006). Vì vậy, khi xây dựng vườn trồng bưởi nên bồ trí mật độ trồng và khoảng cách trồng hợp lý dé hạn chế trái bị cháy nắng.3 Đất Dat dé trồng cây phải có tầng canh tác day ít nhất là 0,6 m vì rễ cây sẽ ăn sâu vào trong đất và thành phần cơ giới nhẹ hoặc trung bình. Đất tơi xốp, thông thoáng, thoát nước tốt, pH thích hợp từ 5,5 - 7, có hàm lượng hữu cơ cao >3%, không bị nhiễm mặn, phèn, mực nước ngam thấp dưới 0,8 m (Nguyễn Đình Thiêm, 2006).4 Nước Cây bưởi cần nhiều nước, nhất là trong thời kỳ ra hoa và đậu trái nhưng cũng rất sợ ngập úng, âm độ đất thích hợp nhất là 70 - 80%. Lượng mưa cần khoảng 1.
Trong mùa nắng, mùa khô phải tưới nước đầy đủ cho cây. Tuy nhiên cần chú ý phải giữ cho đất thông thoáng tránh bị ngập úng sẽ làm cho cây bị ngạt và bí rễ sinh ra những loại bệnh nguy hiểm cho cây và lượng muối NaCl trong nước tưới không quá 3 g/lít nước (3%).5 Giá trị dinh dưỡng và công dụng của cây bưởi Bưởi nói chung là loại trái cây có giá trị cao về mặt dinh dưỡng và y học, trong một trái bưởi có chứa nhiều thành phần dưỡng chất khác nhau rất có lợi cho sức khỏe và phòng ngừa bệnh tật. Vỏ quả bưởi có chứa một lượng cao bioflavonoid. Các bioflavonoid có trong bưởi giúp phát hiện và ngăn chặn các tế bào ung thư lan rộng ở những bệnh nhân ung thư vú bằng cách thu thập những estrogen thừa của cơ thể.
Nước ép bưởi tuy có chứa nhiều axit nhưng loại nước trái cây này thực sự có phản ứng với kiềm sau khi tiêu hóa. Do đó, nó có lợi cho hệ tiêu hóa. Bưởi cũng chứa khá nhiều pectin, đây là liều thuốc hiệu quả trong việc giảm tích tụ cholesterol ở động mạch. Thành phần vitamin C trong bưởi giúp tăng cường và duy trì độ đàn hồi của động mạch, tăng cường hệ miễn dịch của cơ thé, bảo vệ cơ thé chống lại stress các bệnh liên quan với hen suyễn và viêm khớp.
Ngoài ra, bưởi còn có thé trợ giúp trong quá trình giảm cân, bởi vì bưởi giúp đốt cháy các chất béo, các enzyme trong bưởi có thé giúp hấp thụ và làm giảm tinh bột và đường trong cơ thê.1 Vitamin và khoáng chất có trong 100g nước ép bưởi Thành phân Đơn vị Hàm lượng Vitamin B1 mg/100g 0,55 + 0,2 Vitamin B3 mg/100g 14,42 +1,71 Vitamin B9 mg/100g 10.51 + 4,84 Vitamin C mg/100g 23,36 +3,19 Vitamin E mg/100g 2,11+0,08 Vitamin B9 mg/100g 0,6 + 0,02 Calcium mg/100g 132,76 + 2,38 Sat mg/100g 2,17+0,17 Magnesium mg/100g 1,88 + 0,05 Potassium mg/100g 1,3 + 0,06 Phosphorus mg/100g 38,96 + 3,44 Sodium mg/100g 46,16 + 1,46 Giá trị + độ lệch chuẩn được xác định bằng cách tính trung bình của 3 lần thí nghiệm. Nguôn: Peace và Happiness, 2018 1.2 Kỹ thuật trồng và chăm sóc 1.1 Mật độ và khoảng cách trồng Tùy theo giống và vùng đất trồng mà khoảng cách trồng thay đối cho phù hợp có thể là 5 x 6 m; 6 x 6m hoặc 6 x 7 m. Mật độ trồng ở đồng bằng sông Cửu Long khoảng 24 - 33 cây/1.000 m?, miền Đông Nam Bộ có thé trồng khoảng cách 7 x 8 m (Ngô Xuân Bình, 2010).2 Thời vụ trồng Vùng đồng bằng sông Cửu Long trồng vào đầu hoặc cuối mùa mưa, Đông Nam Bộ và Tây Nguyên mùa trồng vào tháng 6 - 7 dương lịch. Ở vùng Duyên hai Nam Trung Bộ mùa trồng thường vào tháng 8 - 9 dương lịch hàng năm (Ngô Xuân Bình, 2010).3 Chuẩn bị hé trồng và cách trồng Ở miền Đông và Duyên hai Nam Trung Bộ: đào hồ trước khi trồng bốn tuần, hồ có kích thước 1 x 1 m, sâu 0,7 m.
Cho vào hồ 10 - 20 kg phân hữu cơ, 1 kg phân super lan, 0,5 kg vôi và 200 g phân NPK (16-16-8) trộn đều với đất mặt cho toàn bộ hỗn hợp vào hồ. Khi trồng, đào giữa hố một lỗ lớn hơn bau cây và đặt cây xuống giữ lỗ làm thé nào dé mặt bau sau khi lap đất bằng với mặt đất xung quanh, dùng dao cắt đáy bau, sau đó rạch theo chiều dọc của bầu để kéo bao nilon lên và lấp đất lại ngang mặt bầu, tưới nước. Khi đặt cây phải xoay mắt ghép hướng về chiều gió dé tránh gãy nhánh. Không lap đất cao hơn vi trí mắt ghép.
Dé xử lý côn trùng có thé gây hại bộ rễ non của cây bưởi, nên dùng thuốc diệt côn trùng với liều lượng khuyến cáo và trộn đều với đất trong hồ đề khử trùng (Ngô Xuân Bình, 2010).1 Thời kỳ kiến thiết cơ bản Bảng 1.