Khảo Luận Thơ Trong Hồng Lâu Mộng: Nghiên Cứu Luận Văn Thạc Sĩ

Luận văn thạc sĩ phân tích khảo luận thơ từ trong hồng lâu mộng, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp khả thi cho thực tiễn.

• Tác giả: Nguyễn Thanh Diên
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Kim Sơn
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngữ văn chuyên ngành Hán Nôm
• Đề tài: Khảo Luận Thơ Trong Hồng Lâu Mộng
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 0.1. LÝ DO LỰA CHỌN ĐỀ TÀI
• 0.2. LỊCH SỬ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 0.3. MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU
• 0.4. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 0.5. PHẠM VI NGHIÊN CỨU VÀ PHẠM VI TƯ LIỆU
• 0.6. CẤU TRÚC CỦA LUẬN VĂN
• 0.7. ĐÓNG GÓP CỦA ĐỀ TÀI
• 0.8. QUY ƯỚC TRÌNH BÀY
• 1. CHƯƠNG 1: DUNG HỢP VĂN THỂ VÀ ĐẶC ĐIỂM THƠ TỪ TRONG TIỂU THUYẾT HỒNG LÂU MỘNG
• 1.1. HIỆN TƯỢNG DUNG HỢP VĂN THỂ TRONG HLM
• 1.1.1. Hiện tượng dung hợp văn thể trong tiểu thuyết cổ điển TQ
• 1.1.2. Hiện tượng dung hợp văn thể trong tiểu thuyết HLM
• 1.1.3. Nguyên nhân của hiện tượng dung hợp văn thể
• 1.2. ĐẶC ĐIỂM CỦA THƠ TỪ TRONG HLM
• 1.2.1. Về thể tài, thể thức của thơ từ trong HLM
• 1.2.2. Về nội dung của thơ từ trong HLM
• 1.2.3. Về nghệ thuật của thơ từ trong HLM
• 1.2.4. Về chức năng của thơ từ trong HLM
• 2. CHƯƠNG 2: THƠ TỪ TRONG HỒNG LÂU MỘNG VỚI CHỦ ĐỀ TƯ TƯỞNG TÁC PHẨM
• 2.1. THƠ TỪ TRONG HLM VỚI CHỦ ĐỀ TÁC PHẨM
• 2.1.1. Trực tiếp thể hiện chủ đề
• 2.1.2. Mỹ thích tỉ hứng thể hiện chủ đề
• 2.2. THƠ TỪ TRONG HLM VỚI TƯ TƯỞNG TÁC PHẨM
• 3. CHƯƠNG 3: THƠ TỪ TRONG HỒNG LÂU MỘNG VỚI NGHỆ THUẬT KẾT CẤU VÀ KHẮC HỌA NHÂN VẬT
• 3.1. THƠ TỪ TRONG HLM VỚI NGHỆ THUẬT KẾT CẤU
• 3.1.1. Thơ từ trong HLM với bố cục tác phẩm
• 3.1.2. Thơ từ trong HLM với nghệ thuật tổ chức tình tiết tác phẩm
• 3.2. THƠ TỪ TRONG HLM VỚI VIỆC KHẮC HỌA NHÂN VẬT
• 3.2.1. Thơ từ trong HLM với việc dự báo số phận nhân vật
• 3.2.2. Thơ từ trong HLM với việc khắc họa tính cách nhân vật
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về Hồng Lâu Mộng và thơ ca

Hồng Lâu Mộng, một trong những tác phẩm vĩ đại của văn học cổ điển Trung Quốc, không chỉ nổi bật với cốt truyện phong phú mà còn với sự hiện diện của thơ ca. Tác phẩm này thể hiện rõ nét hiện tượng dung hợp văn thể, nơi thơ từ được lồng ghép một cách tinh tế vào mạch truyện. Việc phân tích thơ từ trong Hồng Lâu Mộng không chỉ giúp hiểu rõ hơn về nghệ thuật của tác phẩm mà còn mở ra những góc nhìn mới về văn hóa Trung Quốc. Các thể loại thơ từ trong tác phẩm không chỉ đơn thuần là những đoạn văn vần mà còn mang trong mình những ý nghĩa sâu sắc, phản ánh tâm tư của nhân vật và bối cảnh xã hội thời bấy giờ. Như một học giả đã nhận định, "Thơ từ trong Hồng Lâu Mộng không chỉ là trang trí cho câu chuyện mà còn là phần hồn của tác phẩm".

1.1. Đặc điểm của thơ từ trong Hồng Lâu Mộng

Thơ từ trong Hồng Lâu Mộng có những đặc điểm nổi bật về thể tài và nghệ thuật. Đầu tiên, thể thức của thơ từ rất đa dạng, từ những bài thơ ngắn gọn đến những bài thơ dài, thể hiện sự phong phú trong cách diễn đạt. Nội dung của thơ ca thường xoay quanh các chủ đề như tình yêu, nỗi buồn, và sự mất mát, phản ánh tâm trạng của các nhân vật trong tác phẩm. Nghệ thuật của thơ từ không chỉ nằm ở ngôn ngữ mà còn ở cách mà nó kết nối với cốt truyện, tạo nên những khoảnh khắc cảm xúc sâu sắc. Chức năng của thơ từ trong Hồng Lâu Mộng không chỉ là để thể hiện cảm xúc mà còn để phát triển nhân vật, làm phong phú thêm cho mạch truyện. Như vậy, thơ từ trong Hồng Lâu Mộng không chỉ là một phần của văn bản mà còn là một yếu tố cấu thành quan trọng của tác phẩm.

II. Phân tích chức năng nghệ thuật của thơ từ

Chức năng nghệ thuật của thơ từ trong Hồng Lâu Mộng rất đa dạng và phong phú. Đầu tiên, thơ ca đóng vai trò như một phương tiện để thể hiện tâm tư, tình cảm của nhân vật. Mỗi bài thơ không chỉ là một tác phẩm nghệ thuật độc lập mà còn là một phần không thể thiếu trong việc khắc họa tính cách và số phận của nhân vật. Ví dụ, bài thơ của Lâm Đại Ngọc thể hiện nỗi buồn và sự cô đơn của cô, từ đó làm nổi bật lên những xung đột nội tâm mà cô phải đối mặt. Thứ hai, thơ từ còn có chức năng kết nối các tình tiết trong tác phẩm, tạo nên sự liên kết chặt chẽ giữa các nhân vật và sự kiện. Như một học giả đã chỉ ra, "Thơ từ trong Hồng Lâu Mộng không chỉ là một phần của câu chuyện mà còn là nhịp cầu nối liền các mảnh ghép của cuộc đời nhân vật". Cuối cùng, thơ ca còn mang đến một chiều sâu văn hóa, phản ánh những giá trị và tư tưởng của xã hội Trung Quốc thời bấy giờ.

2.1. Thơ từ và sự phát triển nhân vật

Sự phát triển của nhân vật trong Hồng Lâu Mộng thường gắn liền với những bài thơ từ mà họ sáng tác. Mỗi bài thơ không chỉ thể hiện cảm xúc mà còn phản ánh những biến chuyển trong cuộc đời của nhân vật. Chẳng hạn, Giả Bảo Ngọc, một nhân vật trung tâm, thường thể hiện tâm trạng của mình qua những bài thơ đầy tâm tư. Những bài thơ này không chỉ là sự thể hiện cá nhân mà còn là cách để nhân vật tương tác với thế giới xung quanh. Như một nhà nghiên cứu đã nhận định, "Thơ từ là chiếc gương phản chiếu tâm hồn của nhân vật, giúp người đọc hiểu rõ hơn về những xung đột nội tâm mà họ phải đối mặt". Điều này cho thấy rằng thơ từ không chỉ là một phần của nghệ thuật mà còn là một công cụ quan trọng trong việc xây dựng và phát triển nhân vật.

III. Tác động của thơ từ đến văn hóa và xã hội

Thơ từ trong Hồng Lâu Mộng không chỉ có giá trị nghệ thuật mà còn có tác động sâu sắc đến văn hóa và xã hội. Tác phẩm đã phản ánh những giá trị văn hóa của thời đại, từ những quan niệm về tình yêu, gia đình đến những xung đột xã hội. Thơ ca trong tác phẩm thường mang tính chất bình luận xã hội, thể hiện những quan điểm và tư tưởng của tác giả về cuộc sống. Như một học giả đã chỉ ra, "Hồng Lâu Mộng không chỉ là một tác phẩm văn học mà còn là một bức tranh sống động về xã hội Trung Quốc thời bấy giờ". Điều này cho thấy rằng thơ từ không chỉ đơn thuần là một phần của văn bản mà còn là một yếu tố quan trọng trong việc phản ánh và phê phán xã hội. Hơn nữa, tác phẩm đã có ảnh hưởng lớn đến văn học Việt Nam, mở ra những hướng nghiên cứu mới về mối quan hệ giữa văn học hai nước.

3.1. Thơ từ và ảnh hưởng đến văn học Việt Nam

Hồng Lâu Mộng đã để lại dấu ấn sâu sắc trong văn học Việt Nam, đặc biệt là trong việc sử dụng thơ từ. Nhiều tác giả Việt Nam đã học hỏi và áp dụng những kỹ thuật và phong cách của thơ ca trong tác phẩm của mình. Sự ảnh hưởng này không chỉ thể hiện qua nội dung mà còn qua hình thức, cách xây dựng nhân vật và cốt truyện. Như một nhà nghiên cứu đã nhận định, "Hồng Lâu Mộng là một nguồn cảm hứng vô tận cho các tác giả Việt Nam, giúp họ khám phá và phát triển những chủ đề văn học phong phú". Điều này cho thấy rằng thơ từ trong Hồng Lâu Mộng không chỉ là một phần của văn học Trung Quốc mà còn là một phần quan trọng trong di sản văn hóa chung của nhân loại.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc, đặc biệt là tác phẩm Hồng lâu mộng (HLM) của Tào Tuyết Cần, nổi bật với hiện tượng dung hợp văn thể, trong đó thơ từ chiếm vị trí quan trọng. Theo thống kê, trong bốn tác phẩm “tứ đại danh tác” thời Minh - Thanh, HLM có khoảng 268 bài thơ từ, đa dạng về thể loại và phong phú về nghệ thuật, vượt trội so với các tác phẩm cùng thời. Hiện tượng này không chỉ là điểm nhấn thi pháp mà còn góp phần làm sâu sắc chủ đề tư tưởng và nghệ thuật kết cấu của tiểu thuyết.

Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là tìm hiểu đặc điểm và chức năng nghệ thuật của bộ phận thơ từ trong HLM, từ đó làm rõ vai trò của thơ từ trong việc thể hiện chủ đề tư tưởng, kết cấu tác phẩm và khắc họa nhân vật. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào bộ phận thơ từ trong tiểu thuyết HLM, sử dụng nguyên bản chữ Hán và các bản chú giải học thuật, với thời gian nghiên cứu chủ yếu là giai đoạn Minh - Thanh và địa điểm nghiên cứu tại Việt Nam và Trung Quốc.

Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc làm sáng tỏ thi pháp tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc, đồng thời mở ra hướng tiếp cận mới cho nghiên cứu văn học so sánh giữa tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc và Việt Nam. Qua đó, luận văn góp phần nâng cao nhận thức về giá trị nghệ thuật và văn hóa của thơ từ trong tiểu thuyết, đồng thời hỗ trợ công tác giảng dạy và nghiên cứu chuyên sâu về HLM.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên hai khung lý thuyết chính: thi pháp học hiện đại và tự sự học. Thi pháp học giúp phân tích các đặc điểm thể loại, thể thức và nghệ thuật của thơ từ trong tiểu thuyết, trong khi tự sự học cung cấp công cụ để hiểu chức năng của thơ từ trong việc xây dựng cốt truyện, khắc họa nhân vật và thể hiện chủ đề tư tưởng. Ngoài ra, luận văn còn tiếp thu tri thức từ thi học truyền thống Trung Quốc, đặc biệt là các quan niệm về “mỹ thích tỉ hứng” và nghệ thuật tỉ dụ trong thơ ca cổ điển.

Ba đến năm khái niệm chuyên ngành được sử dụng gồm:

• Dung hợp văn thể: sự kết hợp các thể loại văn học khác nhau trong một tác phẩm.
• Thơ từ vận văn: các thể loại thơ, từ, khúc, phú, ca dao, v.v., có tính vận động và âm điệu đặc trưng.
• Thi pháp tiểu thuyết: các phương thức nghệ thuật đặc thù trong sáng tác tiểu thuyết.
• Tỉ hứng: nghệ thuật liên tưởng, đối chiếu trong thơ ca để biểu đạt ý nghĩa sâu sắc.
• Mỹ thích: quan niệm khen chê, đánh giá nghệ thuật trong văn học cổ điển Trung Quốc.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính là toàn bộ các bài thơ từ được trích xuất từ nguyên bản chữ Hán của tiểu thuyết Hồng lâu mộng, kết hợp với các bản chú giải và nghiên cứu phê bình của học giả Trung Quốc. Phương pháp nghiên cứu bao gồm:

• Thống kê và phân loại: xác định số lượng, thể loại và phân bố thơ từ trong tác phẩm.
• Phân tích nội dung và nghệ thuật: khảo sát đặc điểm thể loại, nội dung, nghệ thuật và chức năng của thơ từ.
• Đối sánh và so sánh: so sánh thơ từ trong HLM với các tác phẩm tiểu thuyết cổ điển khác và truyền thống thơ ca Trung Quốc.
• Lý giải và khái quát: giải thích nguyên nhân, ý nghĩa và tác động của hiện tượng dung hợp văn thể trong HLM.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm 207 bài thơ từ tiêu biểu, được chọn lọc theo tính đại diện và vai trò nghệ thuật. Phương pháp chọn mẫu là chọn toàn bộ bộ phận thơ từ trong tác phẩm để đảm bảo tính toàn diện. Thời gian nghiên cứu kéo dài trong nhiều năm, với giai đoạn chính từ 2010 đến 2012.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Hiện tượng dung hợp văn thể trong HLM rất đa dạng và phong phú:

   • Tổng cộng có 225 bài vận văn, trong đó 81 bài thơ và 18 bài từ.
   • Thơ chủ yếu là thơ ngắn (76/81 bài), với thể loại chủ đạo là thất ngôn luật thi (37 bài) và thất ngôn tuyệt cú (26 bài).
   • Các thể loại vận văn khác như khúc, phú, ca, kệ, đối liên cũng xuất hiện đa dạng, tạo nên một hệ thống văn thể phong phú.

2. Thơ từ trong HLM có tính độc lập tương đối và nội dung phong phú:

   • Thơ từ vừa là tác phẩm hoàn chỉnh vừa liên kết chặt chẽ với cốt truyện và chủ đề tiểu thuyết.
   • Nội dung bao quát thế giới vật chất và tinh thần, từ vịnh vật, vịnh sử đến biểu đạt cảm xúc, phê phán xã hội.
   • Nhiều bài thơ do các nhân vật trong truyện “sáng tác”, thể hiện tâm tư, tính cách và số phận của họ.

3. Chức năng nghệ thuật của thơ từ rất đa dạng và quan trọng:

   • Thơ từ góp phần làm sâu sắc chủ đề tư tưởng, mở rộng đề tài và nâng cao giá trị triết lý của tác phẩm.
   • Tham gia trực tiếp vào kết cấu tiểu thuyết, liên kết các phần và triển khai tình tiết.
   • Khắc họa nhân vật sinh động, dự báo số phận và bộc lộ nội tâm nhân vật.
   • Thơ từ còn tạo không khí, bối cảnh và phản ánh tập tục xã hội thời đại.

4. Nghệ thuật thơ từ trong HLM kế thừa và phát triển truyền thống thơ ca Trung Quốc:

   • Vận dụng thủ pháp tỉ hứng, lấy vật ví người, lấy xưa nói nay để biểu đạt ý nghĩa sâu sắc.
   • Sử dụng biện pháp tu từ đa dạng như nhân hóa, đối ngẫu, điển cố kín đáo.
   • Thể hiện khí chất tinh thần cao thượng, thái độ phê phán xã hội và cảm thương bi kịch nhân sinh.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của hiện tượng dung hợp văn thể trong HLM được lý giải bởi di sản thơ ca phong phú của Trung Quốc, khí chất tinh thần mang tính thơ đặc trưng của văn hóa Nho - Phật - Đạo, và truyền thống thoại bản có sự xen lẫn thơ từ vận văn. So với các tiểu thuyết cổ điển khác như Tam Quốc diễn nghĩa, Thủy hử, Tây du ký, HLM có sự đa dạng thể loại vận văn vượt trội và sự gắn bó hữu cơ giữa thơ từ và văn xuôi tự sự.

So sánh với nghiên cứu của học giả Trung Quốc, luận văn khẳng định thơ từ trong HLM không chỉ là “chất phụ gia” mà là bộ phận cấu thành quan trọng, góp phần tạo nên phong cách nghệ thuật độc đáo và chiều sâu tư tưởng. Qua biểu đồ phân bố thể loại thơ từ, có thể thấy rõ sự tập trung vào thơ thất ngôn luật thi và tuyệt cú, phản ánh xu hướng nghệ thuật và sở trường của tác giả.

Ý nghĩa của nghiên cứu nằm ở việc làm sáng tỏ vai trò của thơ từ trong việc thể hiện chủ đề thịnh suy, bi kịch nhân sinh và phê phán xã hội phong kiến, đồng thời góp phần nâng cao nhận thức về thi pháp tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc tại Việt Nam.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường nghiên cứu chuyên sâu về thi pháp tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc tại Việt Nam

   • Động từ hành động: Khuyến khích, phát triển
   • Target metric: Số lượng công trình nghiên cứu và bài báo chuyên ngành
   • Timeline: 3-5 năm
   • Chủ thể thực hiện: Các trường đại học, viện nghiên cứu văn học

2. Xuất bản bản phiên dịch và chú giải thơ từ trong HLM để phục vụ nghiên cứu và giảng dạy

   • Động từ hành động: Biên soạn, xuất bản
   • Target metric: Số lượng bản in và lượt tiếp cận độc giả
   • Timeline: 1-2 năm
   • Chủ thể thực hiện: Nhà xuất bản chuyên ngành, nhóm nghiên cứu

3. Tổ chức hội thảo, tọa đàm về vai trò của thơ từ trong tiểu thuyết cổ điển và ảnh hưởng văn hóa

   • Động từ hành động: Tổ chức, kết nối
   • Target metric: Số hội thảo, số lượng người tham gia
   • Timeline: Hàng năm
   • Chủ thể thực hiện: Các khoa ngữ văn, trung tâm nghiên cứu văn hóa

4. Phát triển chương trình giảng dạy tích hợp thi pháp và văn hóa trong các khóa học về văn học cổ điển Trung Quốc

   • Động từ hành động: Cập nhật, thiết kế
   • Target metric: Tỷ lệ sinh viên tham gia và đánh giá tích cực
   • Timeline: 1-3 năm
   • Chủ thể thực hiện: Bộ môn ngữ văn Trung Quốc, các trường đại học

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giảng viên và nghiên cứu sinh ngành Ngữ văn Trung Quốc và Hán Nôm

   • Lợi ích: Cung cấp cơ sở lý thuyết và dữ liệu thực tiễn về thi pháp tiểu thuyết cổ điển, hỗ trợ nghiên cứu chuyên sâu và giảng dạy.
   • Use case: Soạn bài giảng, làm luận án, nghiên cứu so sánh văn học.

2. Nhà nghiên cứu văn học so sánh và văn hóa học

   • Lợi ích: Hiểu rõ hiện tượng dung hợp văn thể và ảnh hưởng văn hóa trong tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc, làm nền tảng cho nghiên cứu liên ngành.
   • Use case: Phân tích ảnh hưởng văn hóa, so sánh văn học Việt - Trung.

3. Sinh viên chuyên ngành Hán Nôm và Trung Quốc học

   • Lợi ích: Nắm bắt kiến thức về thể loại thơ từ trong tiểu thuyết, nâng cao kỹ năng phân tích văn bản cổ điển.
   • Use case: Học tập, làm bài tập, chuẩn bị thi.

4. Độc giả yêu thích văn học cổ điển Trung Quốc và HLM

   • Lợi ích: Hiểu sâu sắc hơn về nghệ thuật và nội dung thơ từ trong tác phẩm, tăng trải nghiệm thưởng thức văn học.
   • Use case: Tham khảo khi đọc, nghiên cứu cá nhân.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao thơ từ lại chiếm vị trí quan trọng trong tiểu thuyết Hồng lâu mộng?
   Thơ từ trong HLM không chỉ là điểm xuyết mà còn là bộ phận hữu cơ gắn bó chặt chẽ với cốt truyện và nhân vật, góp phần làm sâu sắc chủ đề tư tưởng và tạo nên phong cách nghệ thuật đặc sắc. Ví dụ, các bài thơ do nhân vật sáng tác thể hiện tâm trạng và số phận của họ.

2. Các thể loại thơ từ nào phổ biến nhất trong HLM?
   Thể loại phổ biến nhất là thơ thất ngôn luật thi với 37 bài và thất ngôn tuyệt cú với 26 bài, chiếm phần lớn trong tổng số 81 bài thơ. Ngoài ra còn có các thể loại như ngũ ngôn luật thi, ca hành, nhạc phủ.

3. Thơ từ trong HLM có chức năng gì trong việc khắc họa nhân vật?
   Thơ từ giúp bộc lộ nội tâm, tính cách và dự báo số phận nhân vật. Ví dụ, chùm thơ do Lâm Đại Ngọc “sáng tác” thể hiện sự mẫn cảm, bi thương và khí chất cao quý của nhân vật này.

4. Hiện tượng dung hợp văn thể trong HLM có điểm gì khác biệt so với các tiểu thuyết cổ điển khác?
   HLM có sự đa dạng thể loại vận văn vượt trội, với hơn 20 loại thể tài vận văn, và sự gắn bó hữu cơ giữa thơ từ và văn xuôi tự sự, không còn là điểm xuyết rời rạc mà trở thành phần không thể tách rời của tác phẩm.

5. Làm thế nào thơ từ trong HLM thể hiện thái độ phê phán xã hội?
   Thơ từ sử dụng thủ pháp tỉ hứng, lấy vật ví người, lấy xưa nói nay để gián tiếp phê phán xã hội phong kiến thối nát và bi kịch nhân sinh. Ví dụ, bài “Vịnh cua” của Tiết Bảo Thoa ẩn dụ châm biếm bọn quan lại gian ác.

Kết luận

• Thơ từ trong Hồng lâu mộng là bộ phận thi pháp quan trọng, đa dạng về thể loại và phong phú về nghệ thuật, góp phần làm sâu sắc chủ đề và kết cấu tác phẩm.
• Hiện tượng dung hợp văn thể trong HLM vượt trội so với các tiểu thuyết cổ điển khác, thể hiện sự hòa quyện hữu cơ giữa thơ từ và văn xuôi tự sự.
• Thơ từ vừa có tính độc lập tương đối vừa phục vụ chức năng tự sự, khắc họa nhân vật và bộc lộ tư tưởng tác phẩm.
• Nghiên cứu mở ra hướng tiếp cận mới cho thi pháp tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc tại Việt Nam, đồng thời hỗ trợ giảng dạy và nghiên cứu chuyên sâu.
• Các bước tiếp theo bao gồm xuất bản bản phiên dịch chú giải thơ từ, tổ chức hội thảo chuyên ngành và phát triển chương trình giảng dạy tích hợp thi pháp và văn hóa.

Các nhà nghiên cứu và giảng viên được khuyến khích sử dụng luận văn này làm tài liệu tham khảo để phát triển nghiên cứu sâu hơn về thi pháp và văn hóa trong tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc, đồng thời thúc đẩy hợp tác nghiên cứu quốc tế trong lĩnh vực này.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 DUNG HỢP VĂN THỂ VÀ ĐẶC ĐIỂM THƠ TỪ TRONG TIỂU THUYẾT HỒNG LÂU MỘNG 1.HIỆN TƯỢNG DUNG HỢP VĂN THỂ TRONG HLM 1.Hiện tượng dung hợp văn thể trong tiểu thuyết cổ điển TQ: Trước hết, cần phải nói, trong truyền thống thi ca trữ tình TQ, chúng ta đã từng thấy sự xuất hiện của yếu tố tự sự trong những bài thơ trữ tình trường thiên. Chẳng hạn, ngay từ Thi Kinh đã thấy những bài như Manh (Vệ Phong), Công Lưu, Miên (Đại Nhã); sau này trong dân ca Nhạc phủ đời Hán có Khổng tước đông nam phi (còn gọi là Tiêu Trọng Khanh thê), Mộc Lan thi; hay đến đời Đường xuất hiện các tác phẩm thơ tự sự của Đỗ Phủ (chùm Tam lại, Tam biệt.), của Bạch Cư Dị (Trường hận ca, Tỳ bà hành, Tần phụ ngâm. Tuy nhiên, sự chú ý của học giả TQ lại có phần nghiêng về hiện tượng các thể vận văn như thi, từ, khúc, phú v.v hiện diện “tự nhiên nhi nhiên” trong tác phẩm văn xuôi tự sự nói chung và tiểu thuyết nói riêng; đặc biệt là ở tiểu thuyết bạch thoại thời Minh - Thanh, với những tác phẩm được coi là “tứ đại danh tác” như Tam Quốc diễn nghĩa, Thủy hử truyện, Tây du ký, HLM. Ngược trở lại lịch sử văn học TQ, chúng ta thấy thơ ca đã xuất hiện trong truyền kì của văn nhân đời Đường, lại thấy hiện diện trong cả biến văn đời Đường (phát hiện trong hang động Đôn Hoàng); sau đó, thấy thơ từ xuất hiện đan xen trong thoại bản đời Tống - thủy tổ của tiểu thuyết bạch thoại Minh - Thanh; còn sau này, như chúng ta đều biết, không chỉ thơ từ, mà cả các thể vận văn khác như khúc, phú, đối liên v.v, đều thấy xuất hiện trong tiểu thuyết bạch thoại Minh - Thanh.

Điều đó cho thấy rõ ràng, sự ảnh hưởng và thẩm thấu của loại hình văn thể này đối với loại hình văn thể khác. 22 z Theo thống kê của học giả TQ, chỉ tính riêng “tứ đại danh tác” thời Minh - Thanh, các tác giả đã dẫn thơ tổng cộng hơn 1700 bài, nhiều gấp hàng chục, thậm chí hàng trăm lần so với truyền kì đời Đường, thoại bản thời Tống Nguyên và phỏng thoại bản thời Minh; trong đó, Tam Quốc diễn nghĩa dẫn 300 bài, Thủy hử truyện dẫn 576 bài, Tây du kí 714 bài và HLM 268 bài [74, 1]. Mối liên hệ giữa thơ từ, vận văn với văn xuôi tự sự trong tiểu thuyết cổ điển TQ cũng thể hiện chiều hướng diễn tiến từ ít đến nhiều, từ thô đến tinh, từ điểm xuyết rời rạc đến gắn bó chặt chẽ, thống nhất hữu cơ. Chẳng hạn, số lượng thơ trong Thủy hử gần gấp đôi Tam Quốc diễn nghĩa, Tây du kí vượt xa Thủy hử; còn thơ từ trong HLM tuy ít hơn Tây du kí, nhưng thể thức lại phong phú đa dạng (đạt tới hơn 20 loại) và xuất hiện nhiều giai tác; đặc biệt hơn, thơ trong HLM không còn chỉ là “chất phụ gia” được tác giả thêm vào một cách cứng nhắc, hay chỉ là người khách xa lạ đến tạm trú để tăng thêm vinh hạnh cho chủ, mà đã trở thành một bộ phận hữu cơ gắn bó chặt chẽ, không thể tách rời với tình tiết cốt truyện và hình tượng nhân vật.Hiện tượng dung hợp văn thể trong tiểu thuyết HLM: Đối với tiểu thuyết HLM, hiện tượng dung hợp văn thể biểu hiện rất rõ.

Các thể tài vận văn mà HLM đưa vào, có thể nói là phong phú đa dạng, vượt xa các tiểu thuyết trước đó. Nhà Hồng học Thái Nghĩa Giang trong HLM thi từ khúc phú bình chú cho rằng, thể tài vận ngữ trong HLM có “thơ, từ, khúc, phú, ca dao, ngạn ngữ, tán, văn điếu, kệ ngữ, câu đối, biển ngạch, đố đèn, tửu lệnh, biền văn, văn phỏng cổ…, không thiếu thể nào. Nói về thơ, có ngũ tuyệt, thất tuyệt, ngũ luật, thất luật, bài luật, ca hành, tao thể; thể tài có thơ vịnh hoài, thơ vịnh vật, thơ hoài cổ, thơ tức sự, thơ tức cảnh, thơ đố; hình thức có hạn đề, hạn vận, hạn thể, cùng đề phân vịnh, phân đề hợp vịnh; có thơ ứng chế, liên cú, phỏng cổ, có thơ mô phỏng theo cách luật bài Xuân giang hoa nguyệt dạ thời sơ Đường, có thơ mô phỏng theo Trường hận ca, Kích âu ca thời Trung Vãn Đường, có thơ theo lối Li tao, Chiêu hồn nước Sở nhưng mạnh dạn sáng 23 z tạo…, muôn màu muôn vẻ, phong phú đa dạng. Đó thực sự là “văn bị chúng thể”, là điều chưa từng thấy trong các tiểu thuyết khác”.[55, 1-2] Chu Lôi trong bài tựa cuốn sách HLM thi từ giải tích của Lưu Canh Lộ, cũng có những thống kê cụ thể về các thể vận văn trong tiểu thuyết HLM: TT Thể loại Số bài 1 Thơ 81 2 Từ 18 3 Khúc 18 4 Phú 1 5 Ca 3 6 Kệ 4 7 Ca dao 1 8 Ngạn ngữ 1 9 Tán văn 1 10 Văn điếu 1 11 Thơ đố đèn 13 12 Đố thơ 11 13 Đố khúc 1 14 Tửu lệnh 16 15 Lệnh bài xúc xắc 7 16 Biền văn 1 17 Văn phỏng cổ 1 18 Thư tín 3 19 Lời đoán 1 20 Đối cú 2 21 Đối liên 22 22 Biển ngạch 18 Thống kê ở trên bao gồm 225 bài, trừ đi 18 biển ngạch, còn lại 207 bài thơ văn.

Qua bảng trên ta thấy, riêng thơ có tới 81 bài và từ gồm 18 bài. Cụ 24 z thể hơn, về thể tài bộ phận thơ, bao gồm: ngũ ngôn tuyệt cú 4 bài, thất ngôn tuyệt cú 26 bài, ngũ ngôn luật thi 9 bài, thất ngôn luật thi 37 bài, bài luật 2 bài, ca hành 2 bài và nhạc phủ 1 bài.Nguyên nhân của hiện tượng dung hợp văn thể: Một câu hỏi chắc chắn sẽ được người đọc đương đại nêu ra: nguyên nhân nào khiến các tác gia tiểu thuyết ưa thích đưa văn vần vào tiểu thuyết (trên thực tế, hiện tượng này đã từ trào lưu thời thượng định hình thành thể thức của thể loại tiểu thuyết)? Học giả Lý Vạn Quân, trong bài viết Chức năng của “thơ” trong tiểu thuyết trường thiên cổ điển TQ, cho rằng có 5 nguyên nhân khiến các nhà tiểu thuyết cổ điển TQ đưa thơ vào tiểu thuyết: Thứ nhất, do thơ cổ của TQ đa phần là thơ ngắn, dễ đưa vào tiểu thuyết. Thứ hai, đưa thơ vào để nâng cao địa vị của tiểu thuyết, vì tiểu thuyết vốn không được xếp vào hàng “cửu lưu” (chính thống). Thứ ba, đưa thơ vào để tăng thêm ý vị của tiểu thuyết.

Không ít tác giả của truyền kì đời Đường là những nhà thơ lớn, tiểu thuyết mà họ viết bản thân đã có chất thơ, lại thêm vào một số thơ nữa, nên ý vị thơ ca càng thêm nồng đượm, ý cảnh càng thêm sâu sắc. Thứ tư, trường thiên tiểu thuyết có nguồn gốc từ thoại bản, mà trong thoại bản, thuyết thoại nhân đã đưa hàng loạt thơ từ vào. Thủy hử truyện, Tây du kí với số lượng thơ từ rất lớn, chính là minh chứng cho điều đó. Thứ năm, chịu ảnh hưởng của kinh Phật Ấn Độ, trong kinh Phật có “kệ”, nghĩa là “tụng”, tức “xướng từ”, thường do 4 câu có số chữ cố định hợp thành, “kệ” cũng chính là thơ.

Cuốn Lục tổ đàn kinh do tăng nhân TQ viết có 30 bài. Đây là bằng chứng có sức thuyết phục về việc văn xuôi tự sự TQ chịu ảnh hưởng của kinh Phật Ấn Độ. Lục tổ đàn kinh có ảnh hưởng đến các tiểu 25 z thuyết như Tây du kí, HLM. Trong Thủy hử truyện đã có kệ, còn kệ trong Tây du kí xuất hiện càng nhiều1.

Một học giả khác đã lý giải thêm về nguyên nhân của hiện tượng này qua 2 khía cạnh: Một là, do di sản thơ ca của TQ phong phú. Văn Nhất Đa trong cuốn Động hướng lịch sử của văn học từng nói: “Từ Tây Chu đến đời Tống, hơn một nửa bộ văn học sử của chúng ta, thực chất chỉ là một bộ lịch sử thơ ca”. Quả vậy, từ sau khi Thi Kinh ra đời, thì Sở từ, Hán phú, Nhạc phủ Lưỡng Hán, thơ văn nhân Ngụy Tấn, Đường thi, Tống từ, đều là những mốc son trong lịch sử văn học, là báu vật trong di sản thơ từ của dân tộc Trung Hoa. Có thể thấy, kho báu thơ từ phong phú đó đã cung cấp tư liệu, tạo cơ sở tiền đề cho việc đưa thơ từ vào tiểu thuyết.

Hai là, do khí chất tinh thần mang đậm tính thơ của TQ. Sự thực lịch sử chứng minh, bất kể là phương Tây hay phương Đông, sự xuất hiện của hiện tượng văn học nghệ thuật mang đặc sắc dân tộc bao giờ cũng có mối quan hệ to lớn với khí chất tinh thần của dân tộc đó. Hiện tượng đưa thơ từ vào tiểu thuyết liên quan mật thiết tới khí chất tinh thần văn hóa mang đậm tính thơ hết sức độc đáo của TQ. Khổng Tử sáng lập nên học thuyết Nho gia lấy nhân học làm hạt nhân, đã bảo lưu không ít “trí tuệ tính thơ”.

Đạo gia ban đầu, cội nguồn tư tưởng của nó là tư tưởng tôn giáo nguyên thủy và tư tưởng thần tiên thượng cổ, phương thức tư duy của nó có mối liên hệ tự nhiên với phương thức tư duy mang tính thơ nguyên thủy; vì vậy cho dù triết học Lão, Trang giàu tư tưởng biện chứng pháp chất phác cổ đại, nhưng trong tinh thần lí tính của nó vẫn luôn lấp lánh hào quang tính thơ. “Phật” nghĩa gốc là “ngộ”, Thích Ca Mâu Ni vì giác ngộ mà thành Phật, thiền tông của Phật giáo cũng coi trọng “ngộ đạo”, phương thức tư duy trực giác chỉnh thể này là tương thông với văn hóa tính thơ TQ. 1 Lý Vạn Quân là Giáo sư Khoa Trung Văn, Đại học Sư phạm Phúc Kiến. Bài viết trên của ông đăng trên tạp chí Thi từ tổng vựng, số ra ngày 17/7/2005.

26 z Chính vì vậy, văn hóa Nho Phật Đạo TQ tiếp tục kế thừa tính thơ của văn hóa cổ đại buổi đầu và mang đặc sắc văn hóa tính thơ. Tiểu thuyết cổ điển Minh - Thanh thể hiện nhiều đặc điểm của văn hóa tính thơ truyền thống. Các tác phẩm đều mang sắc thái thần kì nhất định, thỉnh thoảng lại xuất hiện những nhân vật hoặc câu chuyện kiểu thần thoại. Chưa nói đến bộ tiểu thuyết thần ma Tây du kí, chỉ cần đọc Tam Quốc diễn nghĩa đã thấy xuất hiện những câu chuyện thần kì kiểu như “Thất tinh đàn Gia Cát tế phong”, “Bốc Chu dịch Quản Lộ tri cơ”, “Ngũ Trượng nguyên Gia Cát nhượng tinh”, “Vũ hầu hiển thánh định quân sơn” v.