TRƢỜNG ĐẠI HỌC LẠC HỒNG KHOA ĐÔNG PHƢƠNG HỌC BÁO CÁO NGHIÊN CỨU KHOA HỌC ĐỀ TÀI: MIẾU THỜ CỦA NGƢỜI HOA Ở BIÊN HÒA- ĐỒNG NAI DƢỚI GÓC NHÌN VĂN HÓA HỌC (Trƣờng hợp Thất Phủ Cổ Miếu – Chùa Ông) TRƢƠNG CẨM TÚ BIÊN HÒA – THÁNG 5 NĂM 2012 MỤC LỤC PHẦN DẪN LUẬN .1 Lý do chọn đề tài .1 Mục đích nghiên cứu .1 Lịch sử nghiên cứu đề tài.2 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu .3 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn .4 Phƣơng pháp nghiên cứu .4 Bố cục bài nghiên cứu .5 CHƢƠNG I : CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN. Tổng quan về vị trí địa lý, kinh tế, xã hội Biên Hòa – Đồng Nai. Vị trí địa lý, kinh tế. Người Hoa ở Đồng Nai.
Khái niệm và phân loại về miếu. Khái niệm về miếu. Phân loại miếu. Tổng quan về miếu thờ.
Lịch sử hình thành. Mô tả chung về ngôi miếu .19 CHƢƠNG II : VĂN HÓA MIẾU THỜ CỦA NGƢỜI HOA. Tâm thức “gốm” của ngƣời Hoa qua ý nghĩa các quần thể tiếu tƣợng. Đá Bửu Long – một dấu ấn tinh khiết của thiên nhiên.
Thế giới quan và nhân sinh quan của ngƣời Hoa. Hệ thống “đa thần” trong miếu thờ ngƣời Hoa. Sự dung hợp văn hóa Hoa-Việt trong lĩnh vực tín ngƣỡng-tôn giáo .46 TÀI LIỆU THAM KHẢO.54 PHẦN DẪN LUẬN Lý do chọn đề tài Với những đặc trƣng riêng biệt về địa lý, kinh tế, xã hội, Nam Bộ đã và đang là nơi hội tụ và tiếp biến nhiều dòng chảy văn hóa của các thành phần tộc ngƣời khác nhau, chủ yếu là ngƣời Việt, ngƣời Hoa, Khmer,…Trong số những dòng văn hóa đó thì văn hóa của ngƣời Hoa có lẽ là mạnh mẽ nhất. Với nhiều nguyên nhân khác nhau, ngƣời Hoa đã di cƣ vào Việt Nam qua nhiều thời kỳ và có một bộ phận đã định cƣ lâu dài trên mảnh đất mới khai phá (vùng đất Biên Hòa-Đồng Nai).
Trong quá trình định cƣ trên vùng lãnh thổ mới, ngƣời Hoa đã tiếp tục phát triển những đặc trƣng văn hóa của mình trên cơ sở những yếu tố văn hóa truyền thống. Những cơ sở tín ngƣỡng-tôn giáo với kiến trúc thờ tự thƣờng là nơi biểu hiện rõ, sâu sắc và tập trung nhất những đặc trƣng văn hóa, những thành tựu nghệ thuật đặc sắc của cộng đồng ngƣời Hoa. Nơi đây lại là nơi có xu hƣớng bảo thủ truyền thống văn hóa. Vì vậy, để nghiên cứu văn hóa của ngƣời Hoa, chúng ta không thể không lƣu tâm đến đối tƣợng này.
Hơn nữa, Thất Phủ Cổ Miếu mà đề tài lựa chọn nghiên cứu lại là cơ sở văn xã đầu tiên (tạo dựng vào năm 1684) của cộng đồng ngƣời Hoa ở Nam Bộ. Do đó, ngôi miếu có thể đƣợc xem là mang nét đặc trƣng rõ nét nhất cho hệ thống miếu thờ của ngƣời Hoa ở Nam Bộ. Mục đích nghiên cứu Tìm hiểu ngôi miếu cổ của ngƣời Hoa dƣới góc nhìn văn hóa học, tức là tiến hành phân tích ngôi miếu trên các bình diện văn hóa để thấy đƣợc đặc trƣng văn hóa của cộng đồng ngƣời Hoa, cùng với những đặc điểm kiến trúc nghệ thuật, nội dung thờ tự và nghi thức cúng tế-lễ hội hàng năm ở đây. 1 Và nghiên cứu này cũng muốn giới thiệu cho mọi ngƣời thêm một điểm tham quan khá lý thú và bổ ích về tri thức văn hóa cho những ai bƣớc chân đến với đất Đồng Nai.
Lịch sử nghiên cứu đề tài Vì ngƣời Hoa là tộc ngƣời chiếm số lƣợng dân đông thứ hai sau ngƣời Việt nên các công trình nghiên cứu về ngƣời Hoa khá nhiều. Từ 1924, Đào Trinh Nhất trong “Thế lực khách trú và vấn đề di dân vào Nam Kỳ” đã khái quát quá trình di dân của ngƣời Hoa và vai trò của họ trong việc phát triển kinh tế miền Nam. Đến năm 1968, tác giả Tsai Maw Kuey đã bảo vệ thành công luận án tiến sĩ với đề tài “Người Hoa ở miền Nam Việt Nam”. Trong công trình, tác giả nêu lên các vấn đề về lịch sử di dân, nhóm ngôn ngữ, xã hội của ngƣời Hoa.
Việc mô tả các cơ sở tín ngƣỡng tôn giáo của ngƣời Hoa Phúc Kiến, Quảng Đông, Triều Châu và nhiều hoạt động văn hóa đã đƣợc Trịnh Hoài Đức ghi nhận trong “Gia Định thành thông chí” viết vào đầu thế kỷ XIX. Nhìn chung, thời kỳ này các công trình chỉ đề cập đến một vài khía cạnh về gốm và chùa Hoa nói chung. Tuy nhiên, dù ở mức độ khác nhau, những vấn đề đƣợc tác giả đề cập đến đều rất có ích cho việc tìm hiểu về Thất Phủ Cổ Miếu. Đặc biệt, công trình chuyên khảo về các ngôi chùa (tên thƣờng gọi của các ngôi miếu)của ngƣời Hoa do các tác giả Phan An, Trần Hồng Liên, Phan Thị Yến Tuyết, Phan Ngọc Nghĩa xuất bản năm 1990 với tiêu đề “ Chùa Hoa Thành phố Hồ Chí Minh”.
Công trình đã trình bày chi tiết về quá trình hình thành hệ thống cơ sở tín ngƣỡng-tôn giáo của ngƣời Hoa cùng với mô thức kiến trúc, nghệ thuật, trang trí điêu khắc thực sự là nguồn tƣ liệu quý giá giúp cho tác giả hiểu rõ hơn bối cảnh chung và những đặc điểm chung của các ngôi miếu. Năm 2005, tác giả Trần Hồng Liên xuất bản công trình “Văn hóa người Hoa ở Nam Bộ-tín ngưỡng và tôn giáo”. Bên cạnh đó, những tƣ liệu nghiên cứu về văn hóa Trung Quốc nhƣ “Từ điển văn hóa cổ truyền Trung Hoa” xuất bản 2001 2 do Doãn Hiệp Lý chủ biên; “Từ điển thành ngữ điển cố Trung Quốc” xuất bản cùng năm của Lê Huy Tiêu; “Tranh vẽ cát tường Trung Hoa” xuất bản 2002 của Trƣơng Đức Bảo; “Văn hóa Trung Hoa” xuất bản 2005 của Đặng Đức Siêu và “Di tích kiến trúc-nghệ thuật” trong Văn hóa và Nghệ thuật người Hoa Thành phố Hồ Chí Minh xuất bản 2006 của Huỳnh Ngọc Trảng….là những tài liệu hỗ trợ cần thiết trong việc tìm hiểu văn hóa, nghệ thuật của ngƣời Hoa. Năm 2010, tập thể Ban trị sự Thất Phủ Cổ Miếu đã xuất bản công trình “Thất Phủ Cổ Miếu”.
Đây là công trình có sự giới thiệu chung về lịch sử ngôi miếu, cảnh quan chung và những sản phẩm trang trí trong ngôi miếu. Các tƣ liệu và công trình nghiên cứu trên đây tuy có đề cập đến con ngƣời, văn hóa, nghệ thuật của ngƣời Hoa nhƣng phần lớn những nghiên cứu ấy đều tập trung ở ngƣời Hoa ở Thành phố Hồ Chí Minh. Trong khi đó, vùng đất Biên Hòa mới là nơi mà ngƣời Hoa đã đến sống và định cƣ đầu tiên ở Nam Bộ. Cho nên, ngôi miếu này là giá trị văn hóa-cơ sở tín ngƣỡng đầu tiên mà ngƣời Hoa đã tạo lập.
Vì vậy, việc nghiên cứu Thất Phủ Cổ Miếu dƣới góc nhìn văn hóa học đƣợc xem là việc nghiên cứu đầu tiên. Với thái độ trân trọng và biết ơn những thành tựu nghiên cứu của các học giả đi trƣớc đã cung cấp nhiều thông tin vô cùng bổ ích và có giá trị, tác giả đã tham khảo, kế thừa có chọn lọc và trung thực nguồn tƣ liệu quý báu đó trong quá trình thực hiện luận văn của mình. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu: các ngôi miếu thờ của ngƣời Hoa (ở thành phố Biên Hòa – Đồng Nai) – trƣờng hợp Thất phủ cổ miếu. Phạm vi nghiên cứu: Thất Phủ Cổ Miếu vốn là Quan Đế Miếu vừa là cơ sở tín ngƣỡng vừa là hội quán của các nhóm phƣơng tộc Phúc Châu và Quảng Đông đƣợc thành lập năm 1684.
Đây là thời gian sau 5 năm nhóm binh dân do Trần Thƣợng Xuyên chỉ huy đƣa vào định cƣ ở vùng đất Biên Hòa. Nơi đây thuyền buôn tụ tập đông đảo, lập chợ phố thƣơng mãi,.nên việc nghiên cứu 3 Thất Phủ Cổ Miếu cần phải xem xét trong tiến trình lịch sử của Nông Nại đại phố cũng nhƣ trong bối cảnh chung của vùng đất này. Từ lúc khởi tạo Quan Đế miếu đến Thất Phủ Cổ Miếu hiện tồn không chỉ có mỗi sự thay đổi về tên gọi mà còn đƣợc tái thiết, trùng tu nhiều lần nên mỗi thời điểm đều để lại dấu ấn riêng. Vì vậy, mọi thứ cần đƣợc truy nguyên một cách tƣờng tận mới có đƣợc những nghiên cứu chính xác.
Nên có thể nói việc nghiên cứu sẽ xuyên suốt từ thời kỳ thành lập theo dòng lịch sử cho đến nay. Việc nghiên cứu chủ yếu tập trung vào Thất phủ cổ miếu, nhƣng bên cạnh đó đề tài cũng đi đến việc tìm hiểu thêm các ngôi miếu thờ khác của ngƣời Hoa trên địa bàn thành phố Biên Hòa. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn Việc tìm hiểu về ngôi miếu này góp phần quan trọng trong việc tìm hiểu lịch sử văn hóa địa phƣơng nói chung, lịch sử văn hóa cộng đồng ngƣời Hoa ở đây nói riêng. Và nó cũng giúp ta tìm thấy đƣợc những đặc trƣng văn hóa của cộng đồng ngƣời Hoa trên vùng đất mới.
Đồng thời, qua những giá trị văn hóa ẩn chứa trong Thất Phủ Cổ Miếu, nó sẽ tạo tiền đề cho Tỉnh nhà tiếp tục trùng tu, giữ gìn những ngôi miếu khác đang trên đà xuống cấp. Và ngôi miếu này nếu đƣợc hoạch định tốt thì có thể trở thành điểm đến lý tƣởng cho du lịch của Tỉnh Đồng Nai. Hơn nữa, ngôi miếu còn phát huy giá trị đặc biệt trong cộng đồng ngƣời Hoa là nó sẽ làm chỗ dựa tâm linh và củng cố sợi dây nối kết cộng đồng cho biết bao thế hệ con cháu nơi đây. Phương pháp nghiên cứu Phƣơng pháp hệ thống – cấu trúc: dùng để phân tích những đặc trƣng của ngôi miếu trong những thành tố văn hóa cụ thể.
Phƣơng pháp liên ngành: sử dụng kiến thức và phƣơng pháp của nhiều ngành khoa học khác: lịch sử, địa lí, kiến trúc, nghệ thuật, … nhằm làm rõ những đặc 4 trƣng văn hoá mà ngƣời Hoa đã gửi “cái hồn Trung Hoa” vào ngôi miếu trên vùng đất mới mà họ định cƣ. Phƣơng pháp so sánh: bài viết sử dụng phƣơng pháp này trong quá trình xử lý tài liệu để có thể làm nổi rõ đặc trƣng và điểm khác biệt của ngôi miếu này so với những ngôi miếu trong cùng khu vực thành phố Biên Hòa. Phƣơng pháp điền dã: chụp ảnh, phỏng vấn Bố cục bài nghiên cứu CHƢƠNG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN Trong chƣơng này, đề tài muốn giới thiệu tổng quan về vùng văn hoá mà đối tƣợng đƣợc nghiên cứu đang tọa lạc. Qua quá trình giới thiệu này, chúng ta có thể tiến đến việc tìm hiểu lịch sử hình thành ngôi miếu.
Tiếp đến là việc mô tả tổng thể chung ngôi miếu.
