Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ DI TÍCH NHO HỌC VÀ TỔNG QUAN VỀ DI TÍCH NHO HỌC 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Các công trình nghiên cứu về bảo tồn và phát huy giá trị di tích Di sản văn hóa là vấn đề đã được quan tâm nhiều, đặc biệt trong những năm gần đây, khi việc BTPH giá trị của DSVH không chỉ là vấn đề của riêng ngành văn hóa, của các nhà quản lý, mà còn là mối quan tâm của nhiều ngành khác nhau, từ kinh tế, du lịch, bảo vệ môi trường. Các công trình nghiên cứu về BTPH giá trị DSVH đã đề cập đến các quan điểm, nguyên tắc cũng như giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị DSVH áp dụng cho nhiều loại hình DSVH khác nhau, trong đó có DSVH vật thể, mà cụ thể là các di tích LSVH và danh lam thắng cảnh.
Bảo tồn và phát huy giá trị DSVH đã được các nhà nghiên cứu thế giới quan tâm từ khá sớm. Trong nhiều nghiên cứu, khi đề cập tới hai vấn đề BTPH giá trị di tích, các tác giả tập trung triển khai, cụ thể hóa các nguyên tắc, quan điểm quản lý di tích trong các công ước, hiến chương của UNESCO, phát triển các quan điểm này, như: Heritage Studies: Methods and Approaches (Nghiên cứu di sản: Các phương pháp và cách tiếp cận) của tác giả John Carman & Marie Louise Stig Sorensen (2009) [144]; Cultural Heritage Management (Quản lý DSVH ) của PM Massenger and GS Smith (2010) [146]; Để phát huy giá trị DSVH, các tác giả nghiên cứu giải pháp khai thác các giá trị nhằm phát triển du lịch, tìm hiểu mối tương quan giữa di sản và du lịch như trong Heritage, Tourism and Society (Di sản, Du lịch và cộng đồng) của tác giả Herbert, D.T (1995) [145]; Tourism and heritage Management (Quản lý di sản và Du lịch) của Nuryanti W (1997)[147]; Managing heritage tourism (Quản lý du lịch di sản) của tác giả Brian Garrod, 10 Alan Fyall (2000) [141]; Cultural Tourism: the Partnership between Tourism and Cultural Heritage Management (Du lịch văn hóa: Sự tương tác giữa du lịch và quản lý DSVH) của tác giả B McKercher, H Cross, and RB McKercher (2002)[142]; Heritage Indentification, Conservation and Management của G Aplin(2002) (Xác định, bảo tồn và quản lý di sản)[143]; hoặc Cultural Heritage and Tourism (DSVH và du lịch) của tác giả Timothy, D. (2011) [150], (Bản sách điện tử Kindle); Nhìn chung, các tác giả đề cập đến nội dung và các vấn đề đặt ra trong BTPH giá trị DSVH, đưa ra một số nguyên tắc, kinh nghiệm về bảo tồn và phát huy giá trị di sản gắn với với hoạt động phát triển du lịch. Trong các nghiên cứu của mình, các tác giả cho rằng, vấn đề cân bằng giữa hai lĩnh vực bảo tồn và phát triển thế nào cho hợp lý luôn là bài toán khó với các nhà quản lý.
Peter Howard (2002) trong Heritage: Management, Interpretation, Identity (Di sản: quản lý, diễn giải và bản sắc) cho rằng, các nhà quản lý luôn phải đặt ra câu hỏi: chúng ta cần bảo tồn cái gì, tại sao và cho ai? Việc bảo tồn nhằm gìn giữ lại tối đa những giá trị của di sản, làm cơ sở để khai thác, phát huy các giá trị đó trong đời sống. Việc khai thác, phát huy giá trị là điều cần, làm cho di sản thực sự trở thành một bộ phận của cuộc sống hiện tại. Tuy nhiên, các nghiên cứu lưu ý rằng, việc khai thác cần quan tâm đến vấn đề phát triển bền vững, tránh tình trạng khai thác quá mức dẫn tới những ảnh hưởng không tốt đến bản thân giá trị của các di sản đó [149]. Tại Việt Nam, đã có rất nhiều các bài viết, nghiên cứu mang tính vĩ mô liên quan đến việc bảo tồn DSVH vật thể.
Các tác giả đã đề cập tới các quan điểm, khái niệm về quản lý, bảo tồn, phát huy giá trị DSVH, thực trạng việc bảo tồn, phát huy giá trị DSVH vật thể, đồng thời đề xuất một số nhóm quan điểm và giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị DSVH vật thể, trong đó chủ yếu là di tích LSVH. Thực tế quản lý các DSVH vật thể, mọi hoạt động quản lý 11 đều hướng tới mục đích quan trọng nhất đó là duy trì sự tồn tại của các di sản ở trạng thái tốt nhất, từ đó có thể khai thác, phát huy phục vụ cho cộng đồng xã hội. Một số công trình đã nghiên cứu hiện trạng quản lý DSVH vật thể trong những năm qua, từ đó chỉ rõ giải pháp nhằm BTPH giá trị DSVH vật thể, chủ yếu là các di tích LSVH. Trong bài “Vấn đề quản lý nhà nước trong lĩnh vực bảo tồn DSVH”, tác giả Đặng Văn Bài (2002) đã đưa ra một số nội dung chủ yếu của công tác quản lý nhà nước đối với DSVH, coi đây là các vấn đề then chốt, cần quan tâm, trong đó việc phân cấp quản lý di tích; Hệ thống tổ chức ngành bảo tồn - bảo tàng và đầu tư ngân sách cho các cơ quan quản lý di tích - là yếu tố có tính chất quyết định nhằm tăng cường hiệu quả quản lý [4, tr.
Trong bài “Mấy vấn đề về hoạt động tu bổ, phục hồi di tích LSVH” tác giả Lưu Trần Tiêu (2011) cho rằng, hoạt động bảo tồn di tích thể hiện ở 3 mặt cụ thể là: bảo vệ di tích về mặt pháp lý và khoa học, bảo vệ di tích về mặt vật chất kỹ thuật, cuối cùng là sử dụng di tích phục vụ nhu cầu hiện tại của xã hội. Tác giả nhấn mạnh: các di tích LSVH chỉ có thể được bảo vệ và phát huy cao nhất giá trị văn hóa khi thực hiện một cách đồng bộ 3 mặt hoạt động này [112, tr. Như vậy, có thể thấy hoạt động bảo tồn bao gồm các hoạt động: nghiên cứu khoa học và lập hồ sơ di tích, công nhận di tích để có căn cứ pháp lý, khoa học bảo vệ di tích, sau đó tiến hành tu bổ, tôn tạo nhằm bảo vệ sự tồn tại lâu dài của di tích, cuối cùng là phát huy giá trị di tích. Như vậy, bảo tồn di tích bản thân đã bao gồm hoạt động phát huy giá trị di tích.
Hai tác giả Phan Hồng Giang và Bùi Hoài Sơn (đồng chủ biên-2012) trong cuốn Quản lý văn hóa Việt Nam trong tiến trình đổi mới và hội nhập quốc tế đã đề cập đến nhiều lĩnh vực cụ thể của hoạt động quản lý DSVH, trong đó có thực trạng quản lý di tích LSVH, bảo tàng và DSVH phi vật thể. Từ thực trạng này các tác giả đã đề ra những giải pháp cụ thể cho từng lĩnh 12 vực của di tích như: đầu tư đồng bộ trong bảo tồn, tôn tạo, triển khai việc quy hoạch chi tiết đối với các di tích để giải quyết hợp lý, hài hòa bền vững [38, tr. Tác giả Hà Văn Tấn (2005) trong bài viết “Bảo vệ di tích LSVH trong bối cảnh công nghiệp hoá hiện đại hóa đất nước” cho rằng: “Các di tích LSVH đang trong tình trạng SOS khẩn cấp. Nếu chúng ta không có những chính sách bảo tồn thì ngay cả các di tích quý giá ấy cũng sẽ bị mất đi, mà một dân tộc đánh mất đi di tích LSVH là một dân tộc đánh mất trí nhớ…” [98, tr.
Trong bài “Tầm nhìn tương lai đối với DSVH và hệ thống bảo vệ di tích ở nước ta” của tác giả Nguyễn Quốc Hùng đã chỉ ra những tác động của CNH, ĐTH làm tổn hại tới hệ thống di tích LSVH; nguyên nhân dẫn đến tình trạng hiện nay. Tác giả đã phân tích khá kỹ ba nhóm giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả của công tác quản lý, BTPH giá trị DSVH trong điều kiện CNH, ĐHT hiện nay [47, tr. Đề tài nghiên cứu Bảo vệ và phát huy các giá trị DSVH trong quá trình phát triển kinh tế -xã hội và hội nhập quốc tế [51] của Cục DSVH do Nguyễn Thế Hùng làm chủ nhiệm đã nghiên cứu về thực trạng hoạt động bảo vệ, phát huy DSVH vật thể và phi vật thể trên phạm vi cả nước, chỉ ra những thành tựu và hạn chế trong hoạt động này. Tác giả cũng đề xuất 6 nhóm giải pháp chính nhằm đẩy mạnh việc bảo vệ và phát huy giá trị DSVH là: tăng cường công tác quản lý nhà nước; củng cố hoàn thiện bộ máy ngành; chính sách đầu tư; xã hội hóa; đào tạo nguồn lực con người; tăng cường hợp tác quốc tế… Tác giả Phạm Thị Thu Hương (2013) trong đề tàì nghiên cứu khoa học cấp bộ Nghiên cứu thực trạng và giải pháp bảo tồn DSVH tại các vùng đang trong quá trình CNH, ĐTH ở đồng bằng sông Hồng, [52] nghiên cứu thực trạng bảo vệ DSVH vật thể và phi vật thể ở một số địa phương vùng đồng bằng sông Hồng trong quá trình CNH, ĐTH.
Sau khi chỉ ra tác động cả tích 13 cực và tiêu cực của quá trình CNH, ĐTH đến DSVH, tác giả đã đề ra những giải pháp bảo tồn DSVH. Công trình Văn hóa Việt Nam, mấy vấn đề lý luận và thực tiễn năm (2006) [19] của tác giả Nguyễn Chí Bền và BTPH giá trị DSVH vật thể Thăng Long Hà Nội (2010) [20] do tác giả Nguyễn Chí Bền chủ biên đã trình bày, phân tích khá rõ những vấn đề về lý luận, thực tiễn cùng những kinh nghiệm bảo tồn, phát huy giá trị của DSVH vật thể Thăng Long - Hà Nội, tiếp thu những quan điểm mới về quản lý di sản của nhiều nước trên thế giới để có thể áp dụng vào thực tiễn ở nước ta. Công trình đã đề xuất các nhóm khuyến nghị để BTPH giá trị của các DSVH vật thể của thủ đô. Thực chất, đây chính là những đề xuất cho công tác quản lý di tích LSVH của thủ đô Hà Nội nói riêng, và cả nước hiện nay.
Một số tài liệu, giáo trình được viết để giảng dạy những nội dung cơ bản về quản lý DSVH cho sinh viên trong nhà trường như: Quản lý DSVH với phát triển du lịch do PGS.TS Lê Hồng Lý chủ biên [72], Hoàng Sơn Cường (1998) với Lược sử quản lý văn hóa ở Việt Nam [29]; Nguyễn Thị Kim Loan (chủ biên) và Nguyễn Trường Tân trong giáo trình Quản lý DSVH [62]; Trịnh Minh Đức (chủ biên), Phạm Thu Hương (2007) trong Bảo tồn di tích LSVH [37]… đã đưa ra một số khái niệm cơ bản về DSVH, quản lý DSVH, các nguyên tắc và nội dung của công tác quản lý DSVH, vai trò của di sản đối với sự phát triển du lịch hiện nay, thực chất đó là các mặt hoạt động bảo tồn DSVH.
