mở đầu. Phấn nội dung. Chương: Tiế n trì nh lịc h sử văn hóa và ng đồ ng bằn g sôn g Cử u Lo ng. Chương 2 : Phân lọai truyền thuyết.
Chương 3 : Một vài nhận xét bước đấu về nội dung nghệ thuật của truyền thui vết đồng bằng sông Cửu Long. Phan kết luận. SVIH : <⁄Vquyêa Tht Thanh Thity — _. Trang? + Duce dâu tin hiểu bộ phộn truyền thuyết clan dan dng bằng wxys Clủu Lory.
PHẦN NỘI DUNG SVIH : <Wguy#n Thi Thank Thiiy Trang8 › Duda dit Nội bộ BA) teem can Hon SONS EONS ans C3 Long CHUONG 1 TIEN TRINH LIGH'SU - VAN HÓA VUNG DONG BANG SONG CUU LONG LIKhi nghiên cứu về truyền thuyết dan gian đồng bằng sông Cửu Long, cần phải tìm hiểu tiến trình lịch sử -vãn hóa của vùng đất này. Để trên cơ sở đó sẽ lý giải những nét đặc thù, có tính quy luật của lịch sử van hóa đã chi phối bỏ phận truyền thuyết dan gian. Trong pham vi của để tài, luận van sẽ không trình bày tất cả mọi thành tố, mọi lĩnh vực của văn hóa đồng bằng sống Cửu Long mà chỉ tập trung vào một số khía cạnh: tìm hiểu tiến trình lich sử kha i phá đồn g bằn g sôn g Cửu Lon g và tìm hiể u vấn hóa đồn g bằn g sông Cửu Long ở 02 lĩnh vực: van lida tổ chức đời sống cá nhân vả van hóa tổ chức đời sống cộng đồng. Đó là những khía cạnh có ảnh hưởng sâu sắc, gin bó chat chẽ với đời sống văn hoc daa gian .2 Tiến trình văn hóa của đồng bằng sông Cửu Long được xác định đồng thời với lịch sử hình thành, phát triển của vùng đất, khi người Việt bắt đầu dat chân đến khai phá vào thế ky XVI - XVII.
Như vậy, so với các mién đất khác ekt ẩr) Tổ quố c, vùn g đồ ng bằn g sốn g Cử u Lo ng là mộ t vùn g đất trẻ. Chí nh đặc đi ểm lịc h sử này đượ c xe m là tạo nên nhữ ng đặc trư ng van hóa của vùng đất mới. Văn hóa đồng bằng sông Cửu Long vừa mang những nét chu ng thố ng nhấ t với văn hóa tru yền thô ng dân tộc , vừa ma ng nhữ ng nét riêng, khá c biệ t do chị u ảnh hưở ng của nhữ ng điể u kiệ n tự nhi én, lịc h sử, xã hôi cu thé của vùng đất mới. SVIH ; <Vquuên Tht Thank Thiy Trang? Tiến trình lich sử khai phá vùng đồng bằng sông Cửu Long được bất đấu vào thế kỷ thứ XVI-XVII khi đông đảo người Việt từ các tỉnh vàng ngoài đã bằng nhiều con đường vào đây khẩn hoang, lập nghiệp.
Lich sử cũng đã ghi nhận bằng hình ảnh bao gian truân, vất vả mà cha ông ta khi mới đặt chân đến đây đã phải đối diện, phải đương đầu : “Nào cảnh “khi khọt trên cây”, “dưới sông sấu lội, trên rừng cop um”, nào cảnh “muỗi kêu như sáo thổi, dia lội tựa bánh canh”, nào cảnh “nước mặn đồng chua, hổ mây cá sâu thi đua vẫy vùng”. Cảnh quan châu thổ. là những cánh đổng rộng nhìn ngút tẩm mất, sông sâu nước chảy, rừng bụi um tùm, bạt ngần, mùa nấ ng đất kh6!né đút lot cả bàn chân, mà mùa mưa nước ngập tràn lan như biển ." ( 1), Như vậy trang sử đầu tiên của mảnh đất này đã được những thế he lưu dân đầu tiên viết nên từ những ngày khai hoang lập nghiệp,. - chiến đấu với thiên nhiên khắc nghiệt, với thú giữ để tổn tại còn đọng lại trong những ký ức hai hùng như vậy.
: Cùng với công cuộc khai phá, xây dựng, người Việt còn phải đương đấu chống ngoại xâm. Những năm cuối thế kỷ XIX, khi giặc Pháp xâm lược, đất nước bi chia cắt, người dân vùng đồng bằng sông Cửu Long đã cùng nhân dan cá nước chiến đấu chống xâm lược để giữ gìn, bảo vé vùng quê mdi của mình. Lịch sử đã ghi nhận bao cuộc chiến đấu oanh liệt của người dan Nam Bộ từ vùng Đổng Tháp Mười cho đến tận Mũi Cà Mau. Thế nhưng phấn lớn các phong trào khởi nghĩa, phong trào yêu nước của nhân din đưới sự lãnh đạo của các lãnh tụ nghĩa quân:từ Trương Định đến Võ Duy Dương, rồi Nguyễn Hữu Huân, Nguyễn Trung Trực.
trong giai đoạn nay đều thất bại. Đây là một giai đọan lịch sử vinh quang đẩy bi phẫn của dain tộc Việt Nam cũng như của người dân déng bằng sông Cửu Long nói riêng. Nhưng trong suốt thời kỳ Pháp thuộc cũng như trong những nani đau thương khác của đất nước, phong trào chống giặc cứu nước dù bao phen bị khủng bố, bị đàn áp vẫn liên tục như đồng huyết mạch tuôn chảy không ngừng. Có thể nói, lịch sử vùng đồng bằng sông Cửu Long tuy mới chỉ - hon 300 năm, nhưng đó là cả một quá trình gian khổ với bao nước mat, mổ (1) Thach Phương: Sdd, trang 61, SVIH : Nguyen Tht Thanh Thay ` Trangl0 lôi lẫn xương mau của bao thế hệ, là ý chí vươn lên không biết khuất phục, cúi đầu trước mọi thế lực thiên nhiên và xã hội của cha ông.
Tiến trình lịch sử khai phá và chống ngoại xâm đó đã tác động mạnh mé lên nhiều lãnh vực của văn hóa dan gian đồng bằng sông Cửu Long: từ vin hóa tổ chức đời sống cá nhân đến văn hóa tổ chức đời sống cộng đồng. Công cuộc khai phá, xây đựng và bảo vệ vùng đất mới đã ảnh hưởng sâu sắc đến đời sống nhân đân. Nhân dân luôn ghỉ nhớ công ơn những người di trước, những người đấu tiên có công quy dân lập ấp, những người đã chiến đấu , đã hi sinh để gìn giữ vùng đất này. Do đó, tục thờ cúng tổ tiên, thờ cúng những người có công với làng với nước vốn là tục lệ chung, là phong cách ứng xử chung của người Việt, cảng gấn bó sâu đậm hơn ở vùng đất mới này.
Ở các làng xã Nam bộ trước đây, tục thờ cúng thành hoàng làng có một vị trí quan trọng trong đời sống tín ngưỡng và tâm linh của người dân. Theo quan niệmcủa nhân dân, vị thấn thành hoàng được thờ pling trong đình làng là những người có công bảo trợ dân làng, có công với làng với nước. Do đó, có thể thấy phdn lớn các vị thần thành hoàng được thd phụng trong đình làng Nam Bộ là những vị “than hiển khai khẩn, lậu hiển khai co” và những vi anh hùng đân tộc đã hy sinh trong cuộc kháng chiến chống Pháp. Các vị thin này được nhân dân thờ phụng và cúng tế hàng năm hoàn toàn không do sự ép buộc của mhiến đình nhà Nguyễn (1).Chính phong cách ứng xử đó của người đân Nam bộ đã cho chúng ta thấy nét tâm ý ẩn sâu trong tâm thức của họ: đó là ý thức về cội nguồn, là lòng thành kính tổ tiên, lòng biết ơn những người đi trước, những người có công với nước, với dân.
Hơn nữa tục thờ cúng thành lioang còn là mdt cơ chế tinh thần để củng cố sức mạnh cố kết của người dân trong cộng đồng thôn ấp vốn chưa kịp liên kết, gấn bó chặt chế (2). Từ đó, tinh thần đoàn kết gấn bó và tình yêu quê hương, làng nước của người đân nơi đất mới đã hình thành và ngày càng sâu đậm. Đó là những nét đặc trưng của ` (1) Nguyễn Phương Thảo : Van hóa dân gian Nam Bộ ~ Những phác thảo, Tập tiểu luân, NXB Giáo Dục, 1997, trang 175. (2) Thạch Phương : Sdd , trang 144.
SVIH : Nouyén Thi Thank “úy Trang!1 2. Daaty dd tim Hiab pion trap Carian cles bites sing ok. XU vân hóa người Việt Nam đã được kế thừa, phat huy trên vùng đất mới phía Nam này. Về mật van hóa tổ chức đời sống cộng đồng.
do ảnh hưởng của các đặc điểm thiên nhiên, lich sử, xã hội của vàng đất mới nên hình tuành tổ chức lập làng xã của người Việt vùng đồng bằng sông Cửu Long có nhiều nét : khác biệt so với vùng đồng bằng sông Hồng. Những nét riêng của làng xã Nam Bộ đã góp phan tạo nên những nét độc đáo, đặc sắc của vin hóa dan gian người Việt nơi đây. Theo các nhà nghiên cứu, làng Việt ở Nam Bộ là làng khai phá cho nên “không có một kết cấu din cư ổa định, nhiều đời, với hé thống phe, giáp, họ day dac, với bộ máy kiểm tra xã hội gay gat, chat chế .” (1) và các thôn ấp ở Nam Bộ “được triển khai rộng mở theo kénh rach với cơ cấu dan cư đa tạp và biến động”. Những đặc điểm riêng Ay của làng xã đã tác đông đến nhiều mặt của van hóa dân gian.
Quá trình lịch sử khẩn hoang và quá trình đấu tranh bảo vệ vùng đất cũng là quá trình hình thành lên những nét tính cách đặc thù của người đân Nam bộ: đó là lòng can dim, quả cảm, tính hào hiệp và đặc biệt là tinh thần “trong nghĩa". Theo Nguyễn Phương Thảo, chính những đặc điểm riêng biệt của làng Việt Nam Bộ là một trong những yếu tố ảnh hưởng đến sự hình thành tính cách đặc thù của người din Nam Bộ. Do đặc điểm làng xã Nam Bộ không có một kết cố»cư dân ổn định, nhiều đời nên tính cấu kết ⁄ trong kết giữa những người din trong làng sẽ không chat chế,yên ˆ vựng, Ví thé, con người gần bó với nhau thành một cộng đồng mã mốiq0aa hệ 'chính là “nghĩa”, con người sống với nhau vì nghĩa. Thênf vào đó tính chất không khép kín của làng mac đã góp phẩn tạo đên một phong cách sống tự do, phóng khoáng của người nông din Nam bộ.
Tính than “trọng nghĩa”, tính cách hào hiệp, rộng rãi, phóng khoáng ma người dân vùng sông nước Nam bộ biểu lộ trong cuộc sống hang ngày có nguồn gốc sâu xa từ đó. Và đây cũng là một nét đặc trưng, độc đáo của văn hóa người Việt được hình thành, phát triển ngay trên vùng đất Nam bộ. Tác động lên văn hóa dan gian của hình thức tổ chức làng xã ở một phương diện khác là tôn giáo. Ở Nam Bộ, người Việt không chịu ảnh hưởng đậm nét của Nho giáo.
“Do làng Việt Nam bộ không có những cơ cấu tổ chức ẩn ting kiểu như làng Việt vùng Bắc bộ, con người không chịu ảnh hưởng đận nét của Nho giáo. Tâm thức những còn người sống ở nơi cuối đất cùng trời không bị những tín điều của Nho giáo trói buộc chặt chẽ, ngật nghèo, lâu đời". Ở Nam Bộ, người dân chịu ảnh hưởng nhiều của Phật giáo.