chương 1 34 3 Chƣơng 2. Thạch quyển và địa hình bề mặt Trái Đất 2. Khái niệm chung về thạch quyển - Lithosphere 36 2. Cấu trúc bên trong của Trái Đất 37 2.
Vỏ Trái Đất 37 2. Nhân Trái Đất 39 2. Tính chất vật lý, hóa học của Trái Đất 40 2. Tính chất vật lý của Trái Đất 40 2.
Tính chất hóa học của Trái Đất 41 2. Tinh thể và khoáng vật 43 2. Khái niện về tinh thể và khoáng vật 43 2. Tính chất vật lý của khoáng vật 45 2.
Phân loại khoáng vật 48 2. Thành phần thạch học của thạch quyển 48 2. Hoạt động địa chất nội sinh 54 2. Thuyết kiến tạo mảng 55 2.
Hoạt động đứt gãy và các yếu tố của đứt gãy 60 2. Quá trình phong hóa 65 2. Phong hóa sinh học 68 2. Địa hình bề mặt Trái Đất 68 2.
Hình thái chung của bề mặt Trái Đất 68 2. Các nhân tố thành tạo địa hình 68 2. Khái quát các dạng địa hình cơ bản và tài nguyên địa hình 69 2. Tài nguyên địa chất và cảnh quan 77 2.
Tài nguyên trong lòng đất 77 2. Tài nguyên địa mạo và cảnh quan 78 Câu hỏi ôn tập chương 2 80 4 Chƣơng 3. Thành phần của khí quyển 81 3. Cấu trúc thẳng đứng của khí quyển 81 3.
Các đặc trưng cơ bản của trạng thái khí quyển 84 3. Nhiệt độ không khí 85 3. Mật độ không khí 86 3. Khái niệm thời tiết và khí hậu 86 3.
Khái niệm về thời tiết 86 3. Khái niệm về khí hậu 87 3. Bức xạ Mặt Trời 87 3. Thành phần phổ của bức xạ Mặt Trời 88 3.
Cường độ trực xạ Mặt Trời 89 3. Sự biến đổi bức xạ Mặt Trời trong khí quyển và trên mặt đất 90 3. Sự hấp thụ bức xạ Mặt Trời trong khí quyển 90 3. Sự khuếch tán bức xạ Mặt Trời trong khí quyển 93 3.
Nước trong khí quyển 94 3. Độ ẩm không khí 95 3. Ngưng kết trong khí quyển 96 3. Giáng thủy 103 3.
Hoàn lưu khí quyển 107 3. Những quy luật cơ bản của hoàn lưu chung khí quyển 107 3. Đới khí áp và đới gió hành tinh 108 3. Sơ đồ hoàn lưu chung khí quyển 108 3.
Dải hội tụ nhiệt đới 109 3. Áp thấp nhiệt đới và bão 110 3. Sự dịch chuyển của các khối không khí 112 Câu hỏi ôn tập chương 3 113 5 Chƣơng 4. Khái niệm về thủy quyển 114 4.
Chu trình tuần hoàn nước trên Trái Đất 114 4. Sự phân bố theo không gian của nước trên Trái Đất 115 4. Quy luật biến động của nước theo thời gian 115 4. Đặc điểm của một số nguồn nước trong thủy quyển 117 4.
Một số vai trò của nước 129 Câu hỏi ôn tập chương 4 131 Chƣơng 5. Đất và các yếu tố, các quá trình hình thành đất 132 5. Các yếu tố hình thành đất 132 5. Các quá trình hình thành đất 135 5.
thành phần vật lý, hóa học của đất 137 5. Thành phần vật lý đất 137 5. Thành phần hóa học đất 140 5. Các kiểu đất chính trên thế giới và Việt Nam 150 5.
Các kiểu đất chính trên thế giới 151 5. Các loại đất chính ở Việt Nam 152 Câu hỏi ôn tập chương 5 154 Chƣơng 6. Cấu trúc, nguồn gốc và tiến hóa của sinh quyển 155 6. Cấu trúc của sinh quyển: sinh quyển, sinh đới, hệ sinh thái, quần xã, quần thể 155 6.
Nguồn gốc của sinh quyển và quá trình phát triển sinh quyển trên Trái Đất 161 6. Tiến hóa của sinh quyển 165 6. Vai trò và chức năng của sinh quyển 166 6. Quang hợp và hô hấp 167 6.
Phân hủy sinh học 168 6. Tương tác giữa sinh quyển với khí quyển và thủy quyển 170 Câu hỏi ôn tập chương 6 173 6 Chƣơng 7. Các đới tự nhiên và quy luật địa lí chung của lớp vỏ cảnh quan 7. Các đới tự nhiên trên Trái Đất 174 7.
Khái niệm và cách phân loại 174 7. Các đới cảnh quan trên trái đất 175 7. Quy luật địa lý chung của lớp vỏ cảnh quan 176 7. Quy luật về tính thống nhất và hoàn chỉnh của lớp vỏ cảnh quan 176 7.
Quy luật về sự tuần hoàn vật chất và năng lượng của vỏ cảnh quan 179 7. Quy luật địa đới 185 7. Quy luật phi địa đới 186 7. Tính nhịp điệu của vỏ cảnh quan - Quy luật nhịp điệu 190 Câu hỏi ôn tập chương 7 195 Chƣơng 8.
Trái Đất và con ngƣời 8. Lịch sử xuất hiện và phát triển của loài người 196 8. Giai đoạn tiền cổ đại 196 8. Giai đoạn người Homo Ssapiens 201 8.
Đặc điểm của sự phát triến dân số thế giới 203 8. Vai trò của Trái Đất đối với con cuộc sống con người 208 8. Trái Đất là không gian sống của con người và che chở cho con người trước các tai biến thiên nhiên 208 8. Trái Đất là nguồn tài nguyên của con người 209 8.
Trái Đất là nơi chứa đựng và phân hủy các chất thải 209 8. Các tác động của con người tới trái đất 210 8. Tác động thay đổi địa hình cảnh quan 210 8. Tác động tới sinh quyển và hệ sinh thái 210 8.
Tác động tới khí quyển, thủy quyển 213 8. Tác động tới nguồn tài nguyên và dự trữ năng lượng của Trái Đất 214 8. Tác động tới chất lượng môi trường sống của con người và sinh vật 219 8. Bảo vệ Trái Đất và phát triển bền vững 220 7 8.
Các định hướng bảo vệ Trái Đất và môi trường sống trên Trái Đất 220 8. Phát triển bền vững cuộc sống loài người trên Trái Đất 221 Câu hỏi ôn tâp chương 8 226 Chƣơng 9. Môi trƣờng và bảo vệ môi trƣờng 9. Các khái niệm chung 227 9.
Khái niệm về môi trường 227 9. Phân loại môi trường 228 9. Một số khái niệm liên quan đến môi trường 228 9. Các chức năng cơ bản của môi trường 230 9.
Ô nhiễm môi trường 231 9. Khái niệm về ô nhiễm môi trường 231 9. Ô nhiễm môi trường nước 232 9. Ô nhiễm môi trường không khí 236 9.
Ô nhiễm môi trường đất 242 9. Một số vấn đề môi trường toàn cầu hiện nay 243 9. Các công cụ quản lý, bảo vệ môi trường 246 9. Công cụ luật pháp và chính sách 246 9.
Công cụ kinh tế 249 9. Công cụ kỹ thuật quản lý môi trường 258 9. Công cụ giáo dục và truyền thông môi trường 258 Câu hỏi ôn tập chương 9 261 Tài liệu tham khảo 262 8 LỜI NÓI ĐẦU Giáo trình Khoa học Trái Đất được biên soạn theo khung chương trình môn học Khoa học Trái Đất của Bộ Giáo dục và Đào tạo dành cho sinh viên khối ngành tự nhiên như ngành Khoa học Trái Đất, Khoa học Môi trường và Khoa học Nông nghiệp,. Giáo trình gồm 3 tín chỉ: lý thuyết 30 giờ tín chỉ, bài tập, thực hành 15 giờ tín chỉ, tự học 90 giờ tín chỉ.
Giáo trình biên soạn dựa trên cơ sở kế thừa những tài liệu, giáo trình trước đây, tiến hành cập nhật, chọn lọc và đúc kết từ những kết quả nghiên cứu về lĩnh vực khoa học Trái Đất và Môi trường của các nhà khoa học trên thế giới và trong nước. Để giúp sinh viên tự học, tự nghiên cứu, trong quá trình biên soạn, chúng tôi đã cố gắng đưa vào giáo trình những khái niệm và bản chất cơ bản của các hiện tượng tự nhiên xảy ra xung quanh Trái Đất, trên bề mặt Trái Đất, trong lòng đất và bên trong hành tinh chúng ta. Giáo trình được trình bày có tính hệ thống từ vị trí của Trái Đất trong Thái Dương hệ, tiếp đến là giới thiệu về các quyển của Trái Đất và mối quan hệ nhân quả giữa Trái Đất với các thành phần khác trong không gian cũng như mối quan hệ giữa các thành phần của môi trường trên Trái Đất. Các nội dung đó đều có liên quan đến đời sống con người một cách có hệ thống và được bố cục thành 9 chương.
Các chương sắp xếp theo trình tự logic từ ngoài vào trong, từ thế giới vô cơ đến thế giới các sinh vật, quan hệ giữa Trái Đất và Con người và cuối cùng là vấn đề bảo vệ môi trường của chúng ta ngày nay. Trong quá trình biên soạn tập thể nhóm tác giả đã có nhiều cố gắng, song giáo trình sẽ không tránh khỏi những thiếu sót. Do đó, rất mong nhận được sự đóng góp ý kiến của đồng nghiệp và bạn đọc để giáo trình được hoàn thiện hơn trong những lần xuất bản sau. Chúng tôi xin chân thành tiếp thu và trân trọng cảm ơn! CÁC TÁC GIẢ 9 DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT Viết tắt Tiếng Anh Tiếng Việt BĐKH Biến đổi khí hậu BOD Biological oxygen demand Nhu cầu oxy sinh học CAC Command and Control Công cụ mệnh lệnh và kiểm soát CFC Chlorofluorocarbon CN Công nguyên COD Chemical oxygen demand Nhu cầu oxy hóa học ĐDSH Đa dạng sinh học ĐVTV Đơn vị thiên văn Intergovernmental Panel on Ủy ban Liên Chính phủ về Biến IPCC Climate Change đổi khí hậu International Union for Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên IUCN Conservation of Nature and Quốc tế Natural Resources LPI Living Planet Index Chỉ số Sức sống hành tinh MT Mặt Trời National Aeronautics and Space Cơ quan Hàng không và Không NASA Administration gian Hoa Kỳ Organization for Economic Tổ chức Hợp tác và Phát triển OECD Cooperation and Development Kinh tế POPs Persistant organic pollutants Các chất ô nhiễm hữu cơ bền PTBV Phát triển bền vững PVC Polyvinylclorua SS Suspended solids Các chất rắn lơ lửng TCN Trước công nguyên TB Trung bình TSS Total suspended solids Tổng chất rắn lơ lửng 11 Viết tắt Tiếng Anh Tiếng Việt UN United Nation Liên Hiệp Quốc United States Geological USGS Cục Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ Survey VOCs Volatile organic compounds Các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi World Meteorological WMO Tổ chức Khí tượng Thế giới Organization Tổ chức Quốc tế về Bảo tồn WWF World Wildlife Fund Thiên nhiên 12 Chƣơng 1 TỔNG QUAN VỀ TRÁI ĐẤT Mục tiêu: Giúp sinh viên biết được các quan niệm, mô hình về Vũ trụ, vị trí các hành tinh, tiểu hành tinh, vệ tinh,… và Trái Đất trong hệ Mặt Trời.
Hiểu về hình dạng, kích thước vận động tự quay quanh trục, quay quanh Mặt Trời; phân tích, đánh giá được các hệ quả của vận động tự quay, quay quanh Mặt Trời của Trái Đất. TRÁI ĐẤT TRONG VŨ TRỤ 1. Vũ trụ Xuất phát từ nhu cầu của cuộc sống, vấn đề tìm hiểu, vén bức màn bí ẩn về Vũ trụ đã được loài người quan tâm từ rất sớm. Ở mỗi quốc gia, khu vực, tôn giáo lại có một cách hiểu khác nhau về Vũ trụ.
Cho tới thời điểm hiện nay, có nhiều thuyết về Vũ trụ được các nhà khoa học đề xuất.