CHƯƠNG 1: TÀI CHÍNH VÀ THỊ TRƯỜNG TÀI CHÍNH Tài chính và thị trường tài chính vẫn luôn là hai phạm trù gắn liền với nhau. Việc tìm hiểu những vấn đề cơ bản về tài chính và thị trường tài chính cũng là một trong những nền tảng để nghiên cứu sâu hơn các hoạt động về tài chính – tiền tệ. Chương này cung cấp cho người đọc những kiến thức như: Lịch sử ra đời, khái niệm, chức năng của tài chính. Hệ thống tài chính.
Khái niệm và chức năng của tài chính. Cấu trúc thị trường tài chính. Thị trường chứng khoán.1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ TÀI CHÍNH 1.1 Lịch sử ra đời của tài chính Tài chính là một phạm trù kinh tế - lịch sử. Sự ra đời, tồn tại và phát triển của nó gắn liền với sự phát triển của lịch sử xã hội loài người.
Từ toàn bộ lịch sử phát sinh, phát triển của tài chính chúng ta thấy: Tài chính chỉ ra đời và tồn tại trong những điều kiện lịch sử nhất định, khi mà ở đó có những hiện tượng kinh tế - xã hội khách quan nhất định xuất hiện và tồn tại. Có thể xem những hiện tượng kinh tế - xã hội khách quan đó là những tiền đề khách quan quyết định sự ra đời, tồn tại và phát triển của tài chính. Đề cập đến sự ra đời của tài chính, có thể đúc kết lại đó là cả một quá trình lâu dài, dựa trên hai tiền đề nền tảng1. • Tiền đề thứ nhất - sự ra đời và tồn tại của Nhà nước.
Trong các hình thái xã hội có Nhà nước, tài chính đã từng tồn tại với tư cách là một công cụ trong tay Nhà nước để phân phối sản phẩm xã hội và thu nhập quốc dân, bảo đảm cho sự tồn tại và hoạt động của Nhà nước. Nhà nước đầu tiên trong xã hội loài người, là Nhà nước chủ nô, cùng với sự xuất hiện và tồn tại của nó, những hình thức sớm của tài chính như thuế cũng bắt đầu xuất hiện. Khi một hình thái xã hội mới thay thế một hình thái xã hội cũ, thì một nền tài chính mới ra đời phù hợp với hình thái Nhà nước mới.Ăngghen viết: “Để duy trì quyền lực công cộng đó, cần phải có những sự đóng góp của những người công dân của Nhà nước, đó là thuế má. Với những bước tiến của văn minh thì bản thân thuế má cũng không đủ nữa; Nhà nước còn phát hành hối phiếu vay nợ, tức là phát hành công trái”.
Trong các chế độ xã hội phát triển, các Nhà nước với chức năng quản lý xã hội trong mọi lĩnh vực kinh tế, văn hoá, giáo dục, quốc phòng… đều tăng cường tài chính của mình. Có thể nói rằng trong điều kiện lịch sử nhất định, khi có sự xuất hiện, tồn tại và hoạt động của Nhà nuớc (thuế), đã tác động đến quá trình chu chuyển và phân 1 Karl Marx đưa ra hai tiền đề cho sự ra đời của tài chính trong các tác phẩm nghiên cứu Kinh tế chính trị học đó là sự ra đời và tồn tại của Nhà nước cùng sự phát triển của sản xuất và trao đổi hàng hóa. Bùi Đỗ Phúc Quyên 2 phối nguồn tài chính của xã hôi và từ đó dẫn đến sự xuất hiện, tồn tại và vận động của tài chính. • Tiền đề thứ hai - sự phát triển của kinh tế hàng hoá - tiền tệ.
Lịch sử phát triển của tài chính cho thấy rằng, khi những hình thức tài chính đầu tiên xuất hiện theo sự xuất hiện của Nhà nước (thuế) thì đã có sự xuất hiện và tồn tại của sản xuất hàng hoá - tiền tệ, và hình thức tiền tệ đã được sử dụng trong lĩnh vực của các quan hệ tài chính như một tất yếu. Trong chế độ chiếm hữu nô lệ, thuế bằng tiền đã được áp dụng (như thế quan, thuế gián thu, thuế chợ, thuế tài sản…) Trong chế độ phong kiến, theo với sự mở rộng các quan hệ thị trường, sản xuất hàng hoá và tiền tệ, lĩnh vực của các quan hệ thuế bằng tiền được mở rộng và tiến hành thường xuyên hơn (như: thuế đất, thuế gián thu với vật phẩm tiêu dùng, thuế hộ gia đình…) tín dụng Nhà nước cũng bắt đầu phát triển. Với sự phát triển vượt bậc của kinh tế hàng hoá - tiền tệ, thu nhập bằng tiền qua thuế và công trái đã trở thành nguồn thu chủ yếu của Nhà nước. Theo với thu nhập bằng tiền, chi tiêu bằng tiền đã làm phong phú các hình thức chi tiêu và linh hoạt trong sử dụng vốn.
Chính trong thời kỳ phát triển kinh tế tư bản, ngân sách Nhà nước - một loại quỹ tiền tệ tập trung đã hình thành và ngày càng có tính hệ thống chặt chẽ, ngày càng đóng vai trò quan trọng phân phối của cải xã hội dưới hình thức giá trị Nền kinh tế tư bản ra đời và phát triển, thì hình thức của các quan hệ tài chính đã là một yếu tố bản chất của tài chính. Như vậy, sự tồn tại và phát triển của kinh tế - tiền tệ là một tiền đề khách quan quyết định sự ra đời và phát triển của tài chính. Khi nói đến tiền đề của tài chính, một số nhà lý luận kinh tế nhấn mạnh nhấn mạnh đến tiền đề thứ nhất. Những nhà kinh tế học theo quan điểm này, đặc biệt nhấn mạnh đến sự ra đời và tồn tại của tiền tệ và cho rằng đây là tiền đề có tính chất quyết định sự ra đời và tồn tại của tài chính.
Các nhà lý luận này dẫn chứng bằng thời kỳ kinh tế xã hội chủ nghĩa, khi đó Nhà nước XHCN không thừa nhận nền kinh tế hàng hoá, nhưng tồn tại tiền tệ nên vẫn tồn tại nền tài chính. Những nhà lý luận kinh tế khác lại nhất trí đến tiền đề thứ hai - tức là nhấn mạnh đến sự tồn tại của Nhà nước; nhưng một số nhà kinh tế khác không tán thành quan điểm đó; các nhà kinh tế này đưa ra ví dụ về một Nhà nước Khơ-me không thừa nhận nền kinh tế hàng hoá tiền tệ, do đó không có nền tài chính. Tóm lại, những phân tích trên cho thấy: sản xuất hàng hoá - tiền tệ và nhà nước chính là những tiền đề khách quan quyết định sự ra đời và tồn tại của tài chính.2 Khái niệm và chức năng của tài chính 1.1 Khái niệm Các nhà lý luận kinh tế ở các thời kỳ khác nhau và chế độ xã hội khác nhau, nhận thức về bản tài chính không có sự nhất quán hoàn toàn. Cho đến nay, đã có nhiều quan điểm đưa ra về phạm trù tài chính.
• Dựa vào quan điểm của P. Drake, theo nghĩa hẹp, tài chính đơn thuần phản ánh hoạt động thu chi tiền tệ của chính phủ, còn theo nghĩa rộng hơn tài chính phản ánh các khoản vay và cho vay ảnh hưởng đến mức cung tiền. Bùi Đỗ Phúc Quyên 3 • K.Marx khi nghiên cứu về nền kinh tế tư bản cũng đã nghiên cứu về tài chính tín dụng xã hội chủ nghĩa2. Xét biểu hiện bên ngoài, tài chính là các khoản chi trả chuyển từ doanh nghiệp này thành các khoản thu của doanh nghiệp khác, các khoản nộp (chi) chuyển từ các doanh nghiệp, các tổ chức kinh tế, dân cư thành các khoản thu của Ngân sách Nhà nước, các khoản chi chuyển từ ngân sách Nhà nước thành các khoản thu của các doanh nghiệp, các tổ chức kinh tế xã hội, dân cư… Từ các hiện tượng tài chính trên, có thể thấy hình thức biểu hiện bên ngoài của tài chính là sự vận động của vốn tiền tệ.
Ở đây, tiền tệ đại diện cho một lượng giá trị, một thế năng về sức mua nhất định và được gọi là nguồn tài chính. Nguồn tài chính là khả năng tài chính mà các chủ thể trong xã hội có thể khai thác, sử dụng nhằm thực hiện các mục đích của mình. Sự vận động của các nguồn tài chính phản ánh sự vận động của những bộ phận của cải xã hội dưới hình thức giá trị. Kết quả của quá trình phân phối các nguồn tài chính là sự hình thành và sử dụng các quỹ tiền tệ nhất định.
Các quỹ tiền tệ là một lượng nhất định các nguồn tài chính được dùng cho một mục đích nhất định. Các quỹ tiền tệ trong nền kinh tế có thể chia thành 5 nhóm chính: + Quỹ tiền tệ của các doanh nghiệp sản xuất hàng hóa và cung ứng dịch vụ. Đây là quỹ tiền tệ của khâu trực tiếp sản xuất kinh doanh. + Quỹ tiền tệ của các tổ chức tài chính kinh doanh.
+ Quỹ tiền tệ của nhà nước, trong đó quỹ ngân sách nhà nước là quỹ tiền tệ lớn nhất và quan trọng nhất của nhà nước. Đây là quỹ tiền tệ mà nhà nước sử dụng một cách tập trung để giải quyết các vấn đề phát triển kinh tế xã hội. + Quỹ tiền tệ của khu vực dân cư. + Quỹ tiền tệ của các tổ chức chính trị, xã hội.
Như vậy, có thể hiểu: Tài chính là sự vận động của vốn tiền tệ diễn ra ở mọi chủ thể trong xã hội. Tài chính phản ánh tổng hợp các mối quan hệ kinh tế nảy sinh trong phân phối các nguồn tài chính thông qua việc tạo lập hay sử dụng các quỹ tiền tệ nhằm đáp ứng các nhu cầu khác nhau của các chủ thể trong xã hội. Tài chính là một phạm trù được khái quát lên từ sự vận động của tiền tệ gắn liền với hoạt động của con người. Tài chính biểu thị vốn dưới các dạng tiền tệ, nghĩa là ở dạng các khoản có thể vay mượn hay đóng góp vốn thông qua thị trường tài chính hay các định chế tài chính.
Nói cách khác, tài chính phản ánh các hoạt động mà các cá nhân, công ty và tổ chức tạo lập tiền tệ và sử dụng nguồn tiền tệ để đáp ứng những nhu cầu phát triển khác nhau. Qua đó, tài chính có những đặc điểm sau: • Tài chính không chỉ bao gồm các nguồn lực dưới dạng tiền mặt hay các khoản tiền gởi mà còn dưới các dạng tài sản tài chính như cổ phiếu, trái 2 Lý thuết về tài chính, tín dụng, tiền tệ và ngân hàng của K.Marx tuy có hạn chế vì điều kiện lịch sử (Marx nghiên cứu vấn đề này từ cuối TK 19), nhưng giá trị của nó hiện nay nhiều nhà kinh tế học hiện đại vẫn phải thừa nhận. Bùi Đỗ Phúc Quyên 4 phiếu, các công cụ nợ miễn là các loại tài sản này được chấp nhận trên thị trường như là các công cụ trao đổi hay chuyển tải giá trị.