Chương I: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN SỬ DỤNG SỨC MẠNH MỀM. 23 cấp như văn chương, nghệ thuật, và giáo dục, vốn rất thu hút giới trí thức, và văn hóa đại chúng vốn nhằm phục vụ mục đích giải trí cho đại đa số quần chúng”1. Khi một nền văn hóa mang trong mình những giá trị phổ quát và thông qua các chính sách quảng bá, đã nhận được sự chia sẻ từ các quốc gia khác, thì nền văn hóa ấy sẽ giúp quốc gia tăng cường sức mạnh mềm. Ngược lại, những nền văn hóa với giá trị hẹp hòi và cục bộ sẽ hiếm khi tạo ra được sức mạnh mềm.
Về hệ giá trị, theo Joseph Nye, chính là hệ tư tưởng, đường lối chính trị mà một quốc gia hướng đến bên trong quốc gia và các quan điểm, lập trường mà họ thể hiện ra trên trường quốc tế. Còn về chính sách, sẽ bao gồm cả những chính sách đối nội và đối ngoại mà quốc gia áp dụng. Việc suy giảm hay gia tăng tính hấp dẫn của một quốc gia chịu nhiều tác động bởi việc thực thi các chính sách mà quốc gia áp dụng đối với từng tình huống cụ thể. Tuy vậy, mặc dù những thay đổi trong chính sách có tác động nhất định đến sức mạnh mềm quốc gia vào từng thời điểm, giai đoạn cụ thể, thì sức hấp dẫn văn hóa vẫn là một nguồn lực có tính khá ổn định và bền vững.
Ngoài cách phân loại theo Joseph Nye, còn có một số cách phân loại và hệ thống nguồn sức mạnh mềm khác. Với Giáo sư Giulio Gallarotti, nguồn sức mạnh mềm được phân loại thành hai nhóm: nhóm quốc tế (bao gồm chính sách đối ngoại và các hành động ở nước ngoài) và nhóm trong nước (bao gồm văn hóa, hệ thống chính trị và các ____________ 1.: Soft Power: The Means to Success in World Politics, Sđd, tr. 24 SỨC MẠNH MỀM CỦA PHÁP - NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN chính sách trong nước)1. Còn theo Giáo sư Shin Wha Lee, nguồn sức mạnh mềm bao gồm “sức mạnh văn hóa, các giá trị chính trị, tư tưởng, hệ thống giáo dục, kinh tế, xã hội và chính sách quốc gia (được cho là hợp pháp)”2.
Như vậy, có thể tổng hợp các nguồn lực tạo nên sức mạnh mềm của quốc gia như sau: • Hình ảnh, danh tiếng quốc gia trên trường quốc tế; • Uy tín, sự hấp dẫn (thể hiện qua việc thu hút người nhập cư có trình độ cao, thu hút du học sinh - sinh viên quốc tế); • Sức hấp dẫn từ các chính sách kinh tế hiệu quả; • Cách thức quảng bá hình ảnh - cách thức giao tiếp; • Sự hấp dẫn của văn hóa (qua văn học, phim ảnh, truyền hình, thời trang, internet,.); • Lối sống (ví dụ như “lối sống Mỹ”, “nghệ thuật sống Pháp”, “tinh thần samurai”,.); • Ảnh hưởng của những tư tưởng, ý thức hệ (được truyền bá thông qua phương tiện truyền thông, qua các bài viết - nghiên cứu, các học giả, các cuộc vận động hành lang, từ các nhóm chuyên gia cố vấn,.); • Sự phổ biến của các công nghệ mới, hiện đại; • Vị trí quốc gia trong các tổ chức quốc tế; • Các hỗ trợ quốc tế song phương, đa phương mà quốc ____________ 1. Gallarotti: “Soft Power: What it is, Why it's Important, and the Conditions Under Which it Can be Effectively Used”, Journal of Political Power, Tlđd, tr. Shin Wha Lee: “The Theory and Reality of Soft Power: Practical Approaches in East Asia”, Public Diplomacy and Soft Power in East Asia, Sđd, tr. Chương I: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN SỬ DỤNG SỨC MẠNH MỀM.
25 gia tham gia (như hỗ trợ của chính phủ, các tổ chức từ thiện được tạo ra bởi các “mạnh thường quân”, các tổ chức phi chính phủ,. Tuy sự phân loại đa dạng, tựu trung lại nguồn sức mạnh mềm, bao gồm các yếu tố về văn hóa, giá trị tinh thần của một quốc gia, có khả năng tạo nên ảnh hưởng tích cực ở trong nước cũng như nước ngoài cho quốc gia đó. Về các hình thức vận dụng sức mạnh mềm, có thể thông qua hai kênh đối ngoại của quốc gia với kênh chính thức thứ nhất trực tiếp từ các hoạt động đối ngoại của nhà nước và kênh thứ hai là hoạt động ngoại giao công chúng. Ở cả hai kênh này, các hoạt động ngoại giao văn hóa đều được triển khai1.
Bảng 1: Mối quan hệ giữa ngoại giao công chúng, ngoại giao văn hóa và sức mạnh mềm Sức mạnh mềm Ngoại giao công chúng Ngoại giao văn hóa ____________ 1. Xem Lê Thanh Bình, ThS. Đoàn Văn Dũng: Giáo trình quan hệ công chúng chính phủ trong văn hóa đối ngoại, Nxb. Chính trị quốc gia - Sự thật, Hà Nội, 2011, tr.
26 SỨC MẠNH MỀM CỦA PHÁP - NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN Với ngoại giao công chúng, đây là hình thức chính quyền huy động những nguồn lực hướng đến các cộng đồng ở nước ngoài, thông qua các hoạt động giao tiếp, nhằm xây dựng hình ảnh quốc gia trong lòng công chúng nước ngoài1. Có ba chiều kích quan trọng trong ngoại giao công chúng: chiều kích thứ nhất là sự giao tiếp hằng ngày, liên quan đến việc quốc gia diễn giải các quyết định đối ngoại và đối nội; chiều kích thứ hai là truyền thông chiến lược, là các kế hoạch truyền thông lâu dài nhằm quảng bá hình ảnh quốc gia; chiều kích thứ ba là phát triển các mối quan hệ lâu dài với các cá nhân quan trọng thông qua hợp tác trao đổi văn hóa, giáo dục, học bổng, các khóa huấn luyện, hội thảo, hội nghị,. Với ngoại giao văn hóa, đây là một hình thức ngoại giao thông qua công cụ văn hóa nhằm thiết lập, duy trì và phát triển quan hệ đối ngoại để đạt được các mục tiêu về lợi ích cơ bản của quốc gia là phát triển, an ninh và ảnh hưởng. Thông qua các hoạt động ngoại giao công chúng và ngoại giao văn hóa, một quốc gia có thể quảng bá các giá trị của mình đến với thế giới.
Một khi các giá trị này được các quốc gia, nhà lãnh đạo, cộng đồng quốc tế chấp nhận, chia sẻ, thậm chí thực hành (cấp độ cao nhất), thì lúc này sức mạnh mềm quốc gia đã được sử dụng thành công.: “What Is Public Diplomacy? Past Practices, Present Conduct, Possible Future”, Mediterranean Quarterly, 18 (4), 2007, tr.: “Public Diplomacy and Soft Power”, The ANNALS of the American Academy of Political and Social Science, Tlđd, tr. Chương I: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN SỬ DỤNG SỨC MẠNH MỀM. 27 Theo Joseph Nye, khi được sử dụng, sức mạnh mềm phải bảo đảm sự tin cậy và tính xác thực, tức những gì được quảng bá, giới thiệu ra thế giới phải đúng sự thật1. Sự quảng bá hữu hiệu nhất chính là không quảng bá, và uy tín là giá trị thiêng liêng nhất.
Tính minh bạch trong các chính sách cũng như trong hành động cũng rất quan trọng. Ngoài ra, sức mạnh mềm của một quốc gia phải được xây dựng dựa trên cơ sở tôn trọng chủ nghĩa đa phương, thiện chí hợp tác, khả năng thỏa hiệp với các cam kết quốc tế, đi cùng sự tuân thủ, tôn trọng các chuẩn mực quốc tế và tinh thần “chống lại bạo lực”2. Để sức mạnh mềm được sử dụng hiệu quả, cần một quá trình tích lũy lâu dài qua nhiều thế hệ, và cần phải có sự đầu tư dài hạn về bề rộng lẫn chiều sâu, cả về nhân lực cũng như vật lực3. b) Nhận thức của Pháp về sức mạnh mềm Từ những quan điểm của Joseph Nye và các học giả trên thế giới về sức mạnh mềm, tức khả năng tạo ra ảnh hưởng đến các quốc gia khác thông qua sự thu hút, hấp dẫn bằng ____________ 1.: “China's Soft Power Deficit to Catch up, its Politics Must Unleash the Many Talents of its Civil Society”, The Wall Street Journal, http://www.com/articles/ SB10001424052702304451104577389923098678842, 2012, truy cập ngày 6-12-2014.
Gallarotti: “Soft Power: What it is, Why it's Important, and the Conditions Under Which it Can be Effectively Used”, Tlđd, tr. Shin Wha Lee: “The Theory and Reality of Soft Power: Practical Approaches in East Asia”, Public Diplomacy and Soft Power in East Asia, Sđd, tr. 28 SỨC MẠNH MỀM CỦA PHÁP - NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN các giá trị, văn hóa, thể chế, chính sách, có thể thấy những điều này không quá mới lạ với nước Pháp. Quốc gia này được biết đến là một trong những nước sớm vận dụng sức mạnh mềm một cách bài bản, có hệ thống, về quy mô lẫn chiều sâu trong quan hệ quốc tế1.
Joseph Nye, trong nghiên cứu của mình cũng nhiều lần nhắc đến Pháp như một ví dụ về quốc gia có những nỗ lực tạo ảnh hưởng thông qua các hoạt động ngoại giao văn hóa đầu tiên2. Từ thế kỷ XVII, Pháp đã xúc tiến đẩy mạnh phát triển ngoại giao văn hóa ra khắp khu vực châu Âu và thế giới, thông qua văn hóa, tư tưởng, ngôn ngữ. Đầu tiên, với ngôn ngữ, Pháp đã thành công trong việc đưa tiếng Pháp trở thành “ngôn ngữ chính của châu Âu” trong ngoại giao qua nhiều thế kỷ. Tiếng Pháp thậm chí được sử dụng trong các tòa án ở Đông Âu.
Bằng cách làm cho tiếng Pháp trở thành “ngôn ngữ của châu Âu”, các nhà lãnh đạo Pháp đã tiến tới việc xây dựng một cộng đồng có thể tiếp cận và hiểu được văn hóa Pháp với văn học, âm nhạc, nghệ thuật, v. Như vậy, có thể thấy tiếng Pháp đã được sử dụng như là công cụ chuyên chở văn hóa hữu hiệu tại nhiều nơi ở châu Âu. Điều này giúp cho văn hóa Pháp được phổ biến, thậm chí có thể trở thành những giá trị phổ quát được chấp nhận khắp châu Âu. Đi cùng ngôn ngữ, từ những năm 1800, người Pháp đã có nhiều nỗ lực thúc đẩy lan tỏa các ý ____________ 1.
Xem Philippe Lane: French Scientific and Cultural Diplomacy, Sđd, tr. Xem Nye, Joseph S.: Soft Power: The Means to Success in World Politics, Sđd, tr. Chương I: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN SỬ DỤNG SỨC MẠNH MỀM. 29 tưởng cấp tiến, các giá trị nhân văn và các chính sách cải cách xã hội.
Qua việc quảng bá văn hóa - ngôn ngữ, Chính phủ Pháp hướng đến việc làm tăng số lượng những người có chung niềm tin vào những giá trị của Pháp, từ đó sẽ làm tăng sức mạnh ảnh hưởng của quốc gia. Nước Pháp đã triển khai sức mạnh mềm của mình qua một mô hình ngoại giao văn hóa đầu tiên trong lịch sử là Trung tâm Ngôn ngữ và Văn minh Pháp (Alliance Française). Trung tâm này được thành lập vào năm 1883, như là một tổ chức quốc tế đầu tiên được thiết lập một cách có hệ thống, bài bản nhằm quảng bá ngôn ngữ và văn hóa Pháp ra toàn thế giới.