Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong tiến trình đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập của đất nước, việc nghiên cứu văn hóa làng xã truyền thống giữ vai trò quan trọng nhằm kế thừa các giá trị tích cực, đồng thời hạn chế và loại bỏ những yếu tố tập tục lạc hậu không còn phù hợp. Làng xã Việt Nam là một thực thể xã hội có cấu trúc động, được tạo thành từ nhiều thành tố như kinh tế, văn hóa, xã hội, tôn giáo, tín ngưỡng và cảnh quan môi trường tự nhiên.

Làng Diêm Phố thuộc xã Ngư Lộc, huyện Hậu Lộc, tỉnh Thanh Hóa là một làng ven biển tiêu biểu của vùng bãi ngang xứ Thanh. So với các xã lân cận trong huyện như Đa Lộc, Hưng Lộc, Minh Lộc và Hải Lộc, Diêm Phố là nơi hội tụ đầy đủ các đặc trưng của một làng thuần ngư: hằng năm khai thác trữ lượng hải sản lớn đứng đầu tỉnh Thanh Hóa và là đơn vị dẫn đầu tỉnh về chế biến tôm xuất khẩu. Do nằm ở phía đông kênh De, địa bàn này thường xuyên phải hứng chịu nhiều trận bão lớn và chịu thiệt hại nặng nề về sạt lở bờ biển. Xuất phát từ bối cảnh thực tiễn đó cùng lợi thế am hiểu địa bàn quê hương, tác giả đã lựa chọn đề tài "Tìm hiểu làng Diêm Phố tại xã Ngư Lộc huyện Hậu Lộc tỉnh Thanh Hóa" cho khóa luận tốt nghiệp ngành Việt Nam học.

Mục tiêu nghiên cứu của đề tài được xác định gồm 3 nội dung:

  1. Phác họa bức tranh toàn cảnh với những đặc trưng cơ bản về đời sống văn hóa, kinh tế, xã hội của cư dân làng Diêm Phố.
  2. Làm nổi bật những yếu tố mang tính đặc thù của địa phương, góp phần nhận diện bức tranh toàn cảnh của làng Việt vùng ven biển nước ta.
  3. Đóng góp một số ý kiến nhằm kế thừa, phát huy và bảo tồn những giá trị văn hóa truyền thống, góp phần nâng cao đời sống văn hóa của cư dân làng Diêm Phố trong giai đoạn hiện nay.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

  • Đối tượng nghiên cứu: Tình hình kinh tế, văn hóa, xã hội và một số tín ngưỡng, lễ hội gắn liền với đời sống của cư dân làng Diêm Phố.
  • Phạm vi không gian: Làng Diêm Phố thuộc xã Ngư Lộc, huyện Hậu Lộc, tỉnh Thanh Hóa.
  • Phạm vi thời gian: Tiến trình lịch sử từ thời kỳ hình thành làng xã cho đến thời điểm nghiên cứu (năm 2014).

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận tiếp cận làng xã truyền thống như một chỉnh thể xã hội với các mối liên kết chặt chẽ giữa môi trường tự nhiên, hoạt động sinh kế, cơ cấu tổ chức và sinh hoạt văn hóa tinh thần. Tác giả kế thừa các kết quả nghiên cứu lịch sử và địa chí từ các công trình kinh điển như Đại Việt sử ký toàn thư của Ngô Sĩ Liên, Dư địa chí của Nguyễn Trãi, Lịch triều hiến chương loại chí của Phan Huy Chú, khảo cứu Le Thanh Hoa của Charles Robequain, cũng như các nghiên cứu về làng xã của P. Ory, C. Briffaut và kỷ yếu Hội thảo khoa học "Làng xã và vấn đề xây dựng nông thôn mới" (Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, 1986).

Phương pháp nghiên cứu được triển khai trong khóa luận bao gồm:

  • Phương pháp lịch sử: Phục dựng quá trình tụ cư, biến đổi địa giới hành chính và tiến trình chuyển đổi sinh kế của làng qua các thời kỳ lịch sử.
  • Phương pháp phân tích tư liệu văn bản: Khai thác các nguồn sử liệu thành văn, địa bạ, văn bia, thần tích, câu đối và sắc phong qua các triều đại.
  • Phương pháp khảo sát điền dã thực địa: Thực hiện quan sát tham dự và phỏng vấn sâu các cán bộ quản lý địa phương (như Phó Chủ tịch UBND xã Ngư Lộc Nguyễn Văn Huấn, giáo viên Trường THPT Hậu Lộc 4 Trần Thị Hường) cùng các bô lão, ngư dân, thợ đóng thuyền và người làm nghề tại Diêm Phố.
  • Phương pháp tổng hợp liên ngành: Kết hợp tri thức của địa lý nhân văn, dân tộc học, văn hóa học và sử học để làm rõ tính chỉnh thể của làng biển.

Nguồn dữ liệu của nghiên cứu gồm các báo cáo kinh tế - xã hội của địa phương, tài liệu thư tịch cổ, các bản sắc phong (sắc phong phủ thờ cá Ông năm Thiệu Trị thứ 6 - 1846, sắc phong năm Khải Định thứ 2 - 1917) và gia phả của hơn 90 dòng họ cư trú tại địa bàn.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Điều kiện tự nhiên và lịch sử hình thành làng Diêm Phố

Làng Diêm Phố nằm ở tọa độ 19°56' vĩ Bắc và 105°58' kinh Đông, thuộc vùng bãi ngang bồi tụ giữa hai cửa sông Lạch Sung (phía Bắc) và Lạch Trường (phía Nam). Phía Bắc giáp xã Hưng Lộc và Đa Lộc, phía Nam và Tây giáp xã Minh Lộc, phía Đông giáp Vịnh Bắc Bộ với chiều dài bờ biển 1,2 km (được bảo vệ bằng hệ thống đê kè bê tông chắn sóng từ năm 2006). Cách bờ biển 5 km về phía Đông là Đảo Nẹ có diện tích khoảng 1 km², độ cao 70,8 m, đóng vai trò vị trí tiền tiêu quân sự, che chắn sóng gió và làm mốc định vị cho tàu thuyền.

Do chịu tác động mạnh của sóng biển và triều cường, bờ biển Diêm Phố thường xuyên bị xói lở sâu vào đất liền (bình quân khoảng 10 m/năm), khiến diện mạo làng có hình thang với đáy nhỏ 600 m ăn sâu vào đất Minh Lộc và đáy lớn 1200 m hướng ra mặt biển. Tình trạng biển lấn đã làm mất đất nghiêm trọng: năm 1935 làng mất 300 mẫu ruộng, năm 1987 sạt lở sâu 30 m; chính quyền đã phải đệ trình mua 20 mẫu đất của Đa Lộc năm 1830 và nhận cấp 36 mẫu đất từ làng Yên Giáo (Minh Lộc) năm 1927. Từ khi lập ấp đến trước năm 1945, làng đã phải dời vị trí cư trú 8 lần và dời nghè làng 4 lần. Thổ nhưỡng tại đây là đất cát biển (hàm lượng cát chiếm 36%), độ nhiễm mặn cao, không phù hợp cho trồng trọt. Vùng biển có chế độ nhật triều chiếm 95%, chu kỳ triều khoảng 24 giờ với các ngư trường nhiều bãi ngầm hiểm trở như Gạm Bò, Gạm Ngay, Gạm Sụp, cồn Nắng Vung, Nắng Đuôi Cồn.

Về lịch sử hình thành, dấu tích khai phá xuất hiện từ thế kỷ X khi vua Lê Đại Hành cử tướng Lê Phúc thị sát ven biển. Đến năm 1285 (sau chiến thắng quân Nguyên - Mông lần thứ hai), vua Trần Nhân Tông cho phép các dòng họ đi khẩn hoang: họ Bùi từ Hà Đông và họ Trần từ Kiến Xương (Thái Bình) đã đưa nghề cá và nghề muối vào lập làng. Thời Lê, làng thuộc tổng Đăng Trường, huyện Phong Lộc, phủ Lạng Phong; đầu thời Lê Trung Hưng chuyển thành cấp xã với vị xã trưởng đầu tiên là Bùi Thế Duật. Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, xã đổi tên thành xã Cao Thắng; năm 1946 sáp nhập thành xã Vạn Lộc; đến tháng 4/1954 tách ra thành 4 xã độc lập, trong đó xã Ngư Lộc (Diêm Phố) gồm 14 xóm mang chữ đầu là "Thắng". Đến năm 1988, xã được quy hoạch thành 7 thôn (Chiến Thắng, Thành Lập, Thắng Lộc, Nam Vượng, Thắng Tây, Thắng Phúc, Bắc Thọ) với quy mô gần 17.000 dân thuộc 2.812 hộ, trong đó hơn 85% số hộ chuyên làm nghề khai thác hải sản.

Trung tâm giao thương của làng là Chợ Diêm Phố, phát triển từ hình thái "chợ chiều" họp theo giờ thuyền về thành chợ phiên sáng ngày chẵn, tiến tới họp liên tục 30 ngày trong tháng và được xây mới kiên cố, khánh thành vào ngày 21/9/2008 bên cạnh khu vực bến cá trên đê Ngư Lộc.

Chương 2: Tình hình kinh tế làng Diêm Phố

Từ một làng hỗn canh có 80 mẫu ruộng ở xứ Cồn Đình và ruộng muối, sự xâm thực của biển và thay đổi dòng chảy cửa sông đã khiến Diêm Phố mất hẳn đất nông nghiệp, buộc cư dân chuyển đổi hoàn toàn sang kinh tế biển thuần túy. Đến năm 1925, làng đã phát triển thành trung tâm ngư nghiệp lớn với 600 hộ, khoảng 3.000 dân, 125 thuyền và 800 mảng.

Mùa vụ khai thác Thời gian (Âm lịch) Đối tượng hải sản chủ yếu Phương thức / Kỹ thuật đặc trưng
Vụ cá Bắc Tháng 10 đến tháng 3 năm sau Cá thu, cá moi, cá nụ, cá lầm, cá giang, cá gúng, cá dưa, cá tạp (lép, trích), mực, tôm (he, hùm, sắt, bột) Đánh lưới vây bọc cá gúng theo tía (50-60 m²); câu cá dưa không dùng mồi; giã kéo sát đáy bắt tôm vụ đông
Vụ cá Nam Tháng 4 đến tháng 9 Cá mòi, cá thè, cá đù, cá mác, cá chim, cá ngừ, cá nục, con moi, ốc biển, ngao, cua, ghẹ, sò lông, sò huyết, phi, hàu, sứa Đánh trong lộng; giã moi bằng lưới tơ dệt; sử dụng chà dụ cá nổi tầng mặt và tầng giữa

Các phương thức đánh bắt truyền thống được phân chia theo hai vùng ngư trường:

  • Ngư trường vùng lộng (trong phạm vi đảo Nẹ 4-5 km):
    • Nghề văng tay: Phương thức lâu đời nhất, dùng lưới sợi cây gai (1 m x 4,5 m đến 15-20 m) nép 4 thanh tre già, do 2 người kéo vào ban đêm ở mép nước, năng suất 100-150 kg cá tạp/ngày (20 mẻ).
    • Nghề sẻo (te lội): Cải tiến từ văng tay, lưới hình tam giác gắn 2 gọng tre đẩy sát đáy bắt moi và tôm tép ở cự ly 100 m; nơi nước sâu phải dùng cà kheo cao từ 1 m đến 2-3 m.
    • Nghề gõ gai: Sáng chế năm 1670 bởi ngư dân Nguyễn Lãm Lực, sử dụng bè mảng luồng uốn cong hoạt động ở nửa làng phía Bắc (xóm Bè).
    • Nghề lưới rênh: Do Tô Văn Hợp và Nguyễn Văn Thang phát triển từ gõ gai, dùng lưới có phao nhẹ và chì đáy thả trôi theo dòng nước, cần 2-3 lao động.
  • Ngư trường vùng khơi:
    • Nghề giã: Du nhập từ năm 1958 tại Hợp tác xã Thắng Phúc; sử dụng thuyền "chài ba vách" và thuyền "hông tròn" có buồm. Từng ghi nhận các mẻ lưới lịch sử như thuyền ông Đinh Văn Định đạt 20 tấn cá tươi/ngày (năm 1966), HTX Thắng Tây đạt 150 tấn/chiều (năm 1968).
    • Nghề giã moi: Sử dụng lưới tơ dệt dài 17 sải, rộng 60 cm, kết hợp thuyền gỗ săng lẻ tải trọng 3-4 tấn dài trên 11 m kéo 4-6 giã với tỉ lệ dây kéo gấp 5 lần độ sâu (1/5). Năng suất bình quân đạt 13-19 tạ/giã, tổng sản lượng toàn xã đạt từ 1.000 đến 10.000 tấn/năm.
    • Nghề giã tôm: Xuất hiện muộn nhưng giữ giá trị xuất khẩu cao; lưới hình phễu dài 3,5-3,6 m (miệng 320 mắt, đuôi 98 mắt), dùng 3,2 kg chì và sáng chế thêm tấm "lưới yếm" cùng "mạng lưới" để đón bắt quán tính co mình bật lùi của tôm. HTX Thắng Tây từng đạt 4-5 tấn tôm xuất khẩu/ngày.
    • Nghề lưới rút: Du nhập giai đoạn 1965-1966 từ Quảng Xương, Tĩnh Gia; dùng bè chà (lá dừa hoặc cành tre) tạo bóng râm nhử luồng cá tụ lại để quây lưới.
    • Nghề câu cá dưa: Thịnh hành tại xóm Bè đến năm 1960; dùng cần câu với lưỡi đồng dài 18 cm bẻ gập có cạnh sắc, không mắc mồi mà dựa vào dòng chảy lắc lư để cá vướng vào rồi dùng "đáp" tre dài 1 m có móc sắt kéo lên; mỗi ngày một bè có thể câu được 30 con (nặng 3-8 kg/con).

Các nghề thủ công phục vụ và chế biến hải sản gồm:

  • Nghề xe gai đan lưới: Tổ chức thành các "phường gai" (10-12 phụ nữ), dùng ghim tre dài 14-18 cm và cỡ tre 10-12 cm để chế tác sợi gai; nghề chấm dứt vào khoảng năm 1970 khi vật liệu cước và nilon xuất hiện.
  • Nghề đóng sửa thuyền bè: Khởi nguồn từ ông Nguyễn Trọng Mộc và dòng họ Vũ (gốc làng Trung Kiên, Nghệ An); giai đoạn tập thể hóa phát triển thành HTX Hợp Lực đóng các loại thuyền 10-20 tấn (thợ cả Vũ Đình Phán); sau năm 1990 chuyển đổi thành các xưởng tư nhân đóng tàu gỗ công suất lớn.
  • Nghề chế biến mắm và cá khô: Kỹ thuật phơi cá khô 2 nắng chứa chum vại; chế biến mắm chua bằng con moi thịt vụ hè trộn muối 25% và 0,08 kg thính ngô/vừng; làm mắm tôm (ruốc hôi) với tỉ lệ muối 15-27% phơi nắng 3-5 ngày; sản xuất nước mắm cá (cá nục, cá thu) bằng phương pháp nén gài rút nước cốt và nấu nước mắm kho qua chu kỳ hãm 3-6 tháng, cung ứng ra thị trường hàng vạn lít mỗi năm cùng sự xuất hiện của xưởng đông lạnh Hoàng Thắng.

Chương 3: Tổ chức xã hội và bộ máy hành chính của làng Diêm Phố

Bộ máy quản lý hành chính cổ truyền của Diêm Phố được phân định theo thiết chế nhà nước phong kiến: Hội đồng kỳ mục (đứng đầu là Trưởng mục) giữ quyền lập pháp và Hội đồng lý dịch giữ quyền hành pháp. Bộ phận lý dịch gồm có Lý trưởng (chịu trách nhiệm chung, giao dịch với quan trên), 2 Phó lý (giúp việc và đôn đốc sưu thuế), Hương trưởng (phụ trách điều động phu dịch) và Khán thủ/xã tuần (phụ trách tuần tra an ninh). Bên cạnh luật vua, tính tự trị của làng thể hiện sâu sắc qua hệ thống hương ước và lệ làng bất thành văn.

Về cấu trúc gia đình và dòng họ:

  • Gia đình: Tồn tại hai mô hình gồm gia đình hạt nhân (hai thế hệ, có xu hướng phổ biến) và gia đình mở rộng (ba thế hệ trở lên). Do mật độ dân số cao nhất tỉnh Thanh Hóa (hơn 17.000 người/3.200 hộ trên diện tích chật hẹp, đất ở bình quân chỉ đạt 8 đến dưới 30 m²/hộ), xuất hiện tình trạng nhiều thế hệ sống chung trong không gian rất nhỏ (hộ anh Nguyễn Văn Tuất có 12 người ở trong nhà hơn 10 m²; hộ ông Nguyễn Văn Mở có 10 người sống trong diện tích gần 20 m²).
  • Dòng họ: Địa bàn là nơi quy tụ của trên 90 dòng họ (thống kê cuối thế kỷ XIX có 23 họ với 78 dòng họ). Nhiều họ có nguồn gốc di cư như họ Bùi (Hà Đông, thế kỷ XI), họ Trần (Kiến Xương - Thái Bình, thế kỷ XIV), họ Nguyễn, Hoàng, Vũ, Hàn (Nghệ An), họ Chu (Tiền Hải - gắn với tướng Chu Hữu Ngạn thời Lê Thánh Tông), họ Đặng (đổi từ họ Trần thời Tây Sơn)... Trưởng họ giữ vai trò duy trì gia phả, tế tự và gắn kết huyết thống.

Tổ chức Giáp và các phường hội:

  • Tổ chức Giáp: Thiết chế liên kết nam giới trong làng theo địa bàn xóm/thôn. Đinh tráng 18 tuổi làm lễ vào giáp để gánh vác nghĩa vụ sưu dịch, tế tự và hưởng phần ruộng công; người đến 60 tuổi được lên hàng Lão, ngồi chiếu trên tại đình làng. Các thành viên luân phiên làm "ông lềnh" sắm cỗ thi giữa các giáp và đảm trách rước kiệu thần Thành hoàng trong các kỳ lễ hội.
  • Tổ chức xóm ngõ: Quy tụ dân cư theo quan hệ huyết thống và nghề nghiệp, tạo nên hệ thống ngõ ngách đan xen chật hẹp.
  • Phường hội: Gồm các tổ chức tương trợ sinh hoạt (Hội hiếu lo việc tang ma, Hội hỷ lo việc cưới hỏi, dựng nhà, hạ thủy thuyền) và các tổ chức tương trợ sản xuất (Hội các lái/chủ thuyền, Hội người đi bè mảng câu cá, Phường nước mắm gồm 25-30 gia đình, Hội gom vốn buôn bán hải sản tại chợ).

Chương 4: Tình hình văn hóa, tôn giáo, tín ngưỡng của làng Diêm Phố

Văn hóa ngôn ngữ của cư dân Diêm Phố mang đậm dấu ấn "ăn sóng nói gió" của nghề biển. Để giao tiếp át tiếng sóng gió trên biển khơi, người dân hình thành phản xạ nói to với âm lượng oang oang, phát âm tốc độ nhanh, giọng trầm nặng và có các hiện tượng biến âm ngữ âm đặc trưng giữa các phụ âm/nguyên âm (tr, s, t, th, l, n, ng, e, ê).

Ngữ vựng địa phương có nhiều từ ngữ và cách phát âm riêng biệt như:

  • "Toi ơi!" (thay cho "Trời ơi!")
  • "Tao đổi" (trao đổi), "Nam thao" (làm sao), "Sái rau" (thái rau), "Nêng" (nên)
  • "Bác ngác" (bát ngát), "Về bệt" (về bết), "Kếu nêng" (kéo lên), "Vạy a" (vậy à)
  • Các câu cửa miệng phổ biến: vớ tai, thằng tổng, chích lẻ
  • Ngữ điệu câu hỏi thường thêm đuôi "a" hoặc "à" kéo dài âm vang (ví dụ: "Ba đi chợ a...?", "Mẹ không có nhà a...?").

Kho tàng văn học dân gian phản ánh sinh động tâm thức và lao động của cư dân xứ Nẹ. Ca dao địa phương khắc họa vị trí địa lý biển đảo ("Nhìn lên thấy núi xanh xao / Nẹ trên Sụp dưới ngó cao Lạch Trường"), vẻ đẹp đoàn thuyền buồm mảng bè ("Làng ta Diêm Phố buồm nâu / Rập rềnh sớm tối buồm nâu, mảng bè"), đồng thời lột tả sự khắc nghiệt, cơ cực khi gặp thiên tai sóng gió ("Bể động sóng to / Người đi cầm đồ những ni cùng niêu / Bán từ dàu gõ cân gai / Lấy tiền đong gạo chẳng ai mua cùng").

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đã đạt được các kết quả nghiên cứu cụ thể gắn liền với nguồn dữ liệu khảo sát thực địa:

  • Hệ thống hóa toàn diện các dữ liệu về điều kiện tự nhiên, tiến trình lịch sử biến động địa giới và quá trình tụ cư của 90 dòng họ tại làng Diêm Phố từ thế kỷ X đến năm 2014.
  • Khảo cứu chi tiết phương thức mưu sinh thuần ngư, phục dựng quy trình kỹ thuật của hệ thống ngư cụ truyền thống (văng tay, sẻo, gõ gai, lưới rênh, giã cá, giã moi, giã tôm, lưới rút, câu dưa) cùng các nghề phụ trợ (xe gai đan lưới, đóng thuyền gỗ, chế biến nước mắm và cá khô).
  • Cung cấp số liệu xác thực về mật độ dân số (hơn 17.000 người/3.200 hộ, diện tích đất ở bình quân 8 đến dưới 30 m²/hộ), phản ánh thực trạng quá tải không gian sống tại địa phương.
  • Làm rõ cấu trúc xã hội cổ truyền qua sự vận hành song song giữa bộ máy lý dịch - kỳ mục với thiết chế Giáp, xóm ngõ và các phường hội tương trợ nghề nghiệp.
  • Ghi nhận những nét đặc trưng về văn hóa ngôn ngữ (biến âm, thổ ngữ, ngữ điệu) và văn học dân gian gắn liền với môi trường sinh thái biển.

Về mặt giải pháp, tác giả đề xuất việc bảo tồn các tri thức bản địa về ngư trường và chế biến hải sản truyền thống, quy hoạch không gian sống nhằm giảm áp lực mật độ dân cư, đồng thời xóa bỏ các hủ tục lạc hậu để xây dựng đời sống văn hóa mới.

Đóng góp tự nêu của khóa luận là công trình chuyên khảo đầu tiên nghiên cứu một cách hệ thống, đồng bộ và chuyên sâu về làng Diêm Phố dưới góc độ tiếp cận của chuyên ngành Việt Nam học, bổ sung nguồn tư liệu dân tộc học thực địa cho việc nghiên cứu các làng biển bãi ngang ở Bắc Trung Bộ.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận chỉ ra một số hạn chế do nguồn tài liệu lịch sử, gia phả và sắc phong tại địa phương còn tản mạn trong nhân dân, chưa được sưu tầm tập trung; đồng thời giới hạn về mặt thời gian và dung lượng khóa luận đại học khiến tác giả chưa thể đào sâu toàn diện tất cả các lĩnh vực văn hóa tinh thần.

Hướng nghiên cứu tiếp theo được xác định là tiếp tục sưu tầm, dịch thuật đầy đủ hệ thống văn bia, thần tích, sắc phong của các dòng họ và cơ sở thờ tự tại Ngư Lộc; đồng thời đi sâu phân tích toàn diện các nghi lễ vòng đời, lễ hội truyền thống (Lễ hội Cầu Ngư, Lễ đền Đức Ông, Lễ hạ thủy) cùng các chuyển đổi sinh kế của cư dân làng biển trong bối cảnh hiện đại hóa đội tàu đánh bắt xa bờ.

Giá trị tham khảo

Công trình là tài liệu tham khảo chuyên khảo hữu ích cho sinh viên, giảng viên và các nhà nghiên cứu thuộc các chuyên ngành Việt Nam học, Lịch sử, Dân tộc học, Văn hóa dân gian và Xã hội học nông thôn - biển đảo.

Nội dung đặc biệt có giá trị gồm:

  • Tư liệu phục dựng kỹ thuật ngư cụ truyền thống vùng bãi ngang (nghề gõ gai, nghề sẻo đẩy cà kheo, sáng chế lưới yếm giã tôm).
  • Dữ liệu lịch sử về quá trình biến đổi địa giới hành chính và bảng thống kê di cư của các dòng họ ven biển xứ Thanh.
  • Cứ liệu ngôn ngữ học thực địa về biến âm và từ vựng của cư dân vùng ven biển Hậu Lộc.

Câu hỏi thường gặp

1. Làng Diêm Phố được hình thành từ thời điểm nào và do những dòng họ nào khai hoang lập ấp đầu tiên?
Dấu tích khai phá vùng đất này xuất hiện từ thế kỷ X thời Lê Đại Hành (tướng Lê Phúc thị sát). Làng chính thức được khẩn hoang lập ấp quy mô vào năm 1285 (thời Trần Nhân Tông, sau kháng chiến chống quân Nguyên lần 2) bởi họ Bùi (từ Hà Đông) và họ Trần (từ Kiến Xương, Thái Bình) mang theo nghề cá và nghề muối vào lập làng.

2. Nguyên nhân nào khiến Diêm Phố chuyển đổi từ một làng hỗn canh nông - ngư - diêm nghiệp sang làng thuần ngư?
Do tác động xói lở nghiêm trọng của sóng biển (bình quân sạt lở 10 m/năm; năm 1935 mất 300 mẫu ruộng, năm 1987 sạt lở sâu 30 m) cùng sự thay đổi dòng chảy khiến làng xa dần các cửa sông Lạch Sung và Lạch Trường, đất đai bị nhiễm mặn hoàn toàn không thể canh tác, buộc cư dân phải bỏ nghề ruộng và nghề muối để chuyển hẳn sang đánh bắt hải sản trên biển.

3. Ngư dân Diêm Phố có những sáng chế kỹ thuật ngư cụ độc đáo nào trong lịch sử?
Các sáng chế tiêu biểu gồm: nghề gõ gai dùng bè luồng do Nguyễn Lãm Lực chế tạo năm 1670; nghề lưới rênh do Tô Văn Hợp và Nguyễn Văn Thang phát triển; nghề giã tôm cải tiến với thiết kế "lưới yếm" và "mạng lưới" để chặn bắt quán tính bật lùi của con tôm; và nghề câu cá dưa xóm Bè dùng lưỡi đồng 18 cm sắc cạnh không cần mồi nhử.

4. Mật độ dân số và thực trạng nhà ở tại làng Diêm Phố (xã Ngư Lộc) có điểm gì đặc biệt?
Diêm Phố có mật độ dân số đông nhất trong 637 xã, phường, thị trấn của tỉnh Thanh Hóa với hơn 17.000 người (3.200 hộ), diện tích đất ở bình quân chỉ từ 8 đến dưới 30 m²/hộ; nhiều gia đình 2-3 thế hệ gồm 10-12 người phải cùng sinh hoạt trong không gian chật hẹp chỉ từ 10 đến 20 m².

5. Đặc trưng phương ngữ và ngữ âm của cư dân Diêm Phố thể hiện như thế nào?
Do môi trường lao động trên biển phải nói to át tiếng sóng, người dân có thói quen phát âm nhanh, nặng, nói to và biến âm nhiều phụ âm/nguyên âm; sử dụng các từ ngữ đặc thù như "toi ơi" (trời ơi), "tao đổi" (trao đổi), "nam thao" (làm sao), "kếu nêng" (kéo lên), các câu cửa miệng (vớ tai, thằng tổng, chích lẻ) và thường kéo dài âm "a", "à" ở cuối câu hỏi.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Lê Thị Hà Trang đã phục dựng một bức tranh hoàn chỉnh và chi tiết về lịch sử hình thành, điều kiện tự nhiên, phương thức sinh kế biển, cơ cấu tổ chức xã hội và bản sắc văn hóa của làng thuần ngư Diêm Phố (xã Ngư Lộc, huyện Hậu Lộc, tỉnh Thanh Hóa). Bằng việc kết hợp các nguồn thư tịch cổ, địa bạ, gia phả với phương pháp khảo sát điền dã dân tộc học thực địa, công trình làm nổi bật sức sống bền bỉ và khả năng thích ứng linh hoạt của một cộng đồng ngư dân bãi ngang trước môi trường thiên tai khắc nghiệt. Đây là công trình nghiên cứu nghiêm túc, có giá trị học thuật thiết thực đối với chuyên ngành Việt Nam học và nghiên cứu văn hóa làng xã biển truyền thống.