Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÂN THỊ HUYỀN ĐỊA DANH TRONG THƠ TỐ HỮU LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM THÁI NGUYÊN - 2016 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÂN THỊ HUYỀN ĐỊA DANH TRONG THƠ TỐ HỮU Chuyên ngành: VĂN HỌC VIỆT NAM Mã số: 60 22 01 21 LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM Người hướng dẫn khoa học: PGS. Phan Trọng Thưởng THÁI NGUYÊN - 2016 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan Luận văn Thạc sĩ "Địa danh trong thơ Tố Hữu" là kết quả nghiên cứu của riêng tôi, không sao chép của ai. Các số liệu, kết quả trong luận văn là trung thực và chưa được công bố trong các công trình khác. Nếu sai, tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiệm. Thái Nguyên, tháng 4 năm 2016 Tác giả luận văn Thân Thị Huyền XÁC NHẬN CỦA XÁC NHẬN CỦA KHOA CHUYÊN MÔN GIÁO VIÊN HƯỚNG DẪN i LỜI CẢM ƠN Trước tiên, với lòng biết ơn sâu sắc, em xin gửi lời cảm ơn chân thành nhất tới thầy giáo - PGS. Phan Trọng Thưởng đã tận tình hướng dẫn, chỉ bảo và giúp đỡ em trong suốt quá trình hoàn thành luận văn. Em xin trân trọng cảm ơn các thầy, cô giáo trong Ban Giám hiệu Khoa Sau đại học, Khoa Ngữ văn trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên đã tạo mọi điều kiện để em hoàn thành khóa học và thực hiện tốt luận văn tốt nghiệp. Cuối cùng, xin gửi lời cảm ơn chân thành tới người thân, bạn bè và các bạn học viên lớp Văn học Việt Nam K22 đã luôn giúp đỡ, động viên, khích lệ tôi trong suốt thời gian vừa qua. Xin chân thành cảm ơn! Thái Nguyên, tháng 4 năm 2016 Tác giả luận văn Thân Thị Huyền ii MỤC LỤC MỞ ĐẦU . Lí do chọn đề tài . Lịch sử vấn đề . Một số công trình nghiên cứu về địa danh . Một số công trình nghiên cứu về Tố Hữu . Đối tượng và phạm vi nghiên cứu . Đối tượng nghiên cứu . Phạm vi nghiên cứu . Mục đích nghiên cứu . Phương pháp nghiên cứu . Phương pháp thống kê và hệ thống hóa . Phương pháp phân tích và tổng hợp . Phương pháp liên ngành . Phương pháp so sánh . Kết cấu của luận văn . MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÍ LUẬN CHUNG VỀ ĐỊA DANH VÀ TÁC GIA TỐ HỮU . Địa danh trong thơ ca Việt Nam. Địa danh trong thơ ca dân gian . Địa danh trong thơ ca trung đại . Địa danh trong thơ ca hiện đại. Tác gia Tố Hữu . Vài nét về tiểu sử. Quan điểm nghệ thuật . 32 iii CHƯƠNG 2 : PHÂN LOẠI ĐỊA DANH TRONG THƠ TỐ HỮU . Địa danh gắn với những di tích lịch sử. Địa danh lịch sử trong nước . Địa danh lịch sử nước ngoài . Địa danh gắn với những địa chỉ văn hóa . Địa danh văn hóa trong nước. Địa danh văn hóa nước ngoài . 59 Tiểu kết chương 2 . 65 CHƯƠNG 3: CHỨC NĂNG CỦA ĐỊA DANH TRONG THƠ TỐ HỮU . Chức năng về nội dung . Chức năng phản ánh thông tin . Thông tin về nhà thơ . Thông tin về sự kiện . Chức năng phản ánh tâm tư, tình cảm của chủ thể . Chức năng về nghệ thuật . Góp phần tạo giọng điệu. Góp phần xây dựng ngôn ngữ . Góp phần xây dựng biểu tượng . Chức năng tạo ấn tượng thẩm mỹ. 86 TÀI LIỆU THAM KHẢO . 88 iv DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 2. Bảng khảo sát tần số xuất hiện của địa danh lịch sử trong thơ Tố Hữu . Bảng khảo sát tần số xuất hiện của địa danh lịch sử trong nước trong thơ Tố Hữu . Bảng khảo sát địa danh lịch sử trong nước thời chống Pháp qua một số bài thơ tiêu biểu của Tố Hữu . Bảng khảo sát địa danh lịch sử trong nước thời chống Mỹ qua một số bài thơ tiêu biểu của Tố Hữu . Bảng khảo sát tần số xuất hiện của địa danh lịch sử nước ngoài trong thơ Tố Hữu . Bảng khảo sát địa danh lịch sử nước ngoài thể hiện tinh thần cách mạng qua một số bài thơ tiêu biểu của Tố Hữu . Bảng khảo sát tần số xuất hiện của địa danh văn hóa trong thơ Tố Hữu . Bảng khảo sát số lượng các địa danh văn hóa trong nước trong thơ Tố Hữu . Bảng khảo sát địa danh văn hóa gắn với hình ảnh quê hương qua một số bài thơ tiêu biểu trong thơ Tố Hữu . Bảng khảo sát địa danh văn hóa gắn với các đặc sản vùng miền, ngành nghề truyền thống, di tích lịch sử văn hóa qua một số bài thơ tiêu biểu của Tố Hữu. Bảng khảo sát tần số xuất hiện của địa danh văn hóa nước ngoài trong thơ Tố Hữu . Bảng khảo sát địa danh văn hóa gắn với vẻ đẹp từng đất nước qua một số bài thơ tiêu biểu của Tố Hữu . Lí do chọn đề tài Thế giới phong phú, phức tạp với bao sự vật, hiện tượng của đời sống. Để khu biệt giữa các đối tượng, người ta đặt cho chúng một tên gọi riêng như: tên người, tên sông, tên núi, tên vùng miền…Tên gọi trở thành đối tượng nghiên cứu của nhà khoa học. Trong lĩnh vực địa lý, tên của các vùng đất, địa phương được gọi là địa danh. Tìm hiểu địa danh, giúp chúng ta có thêm vốn kiến thức về văn hóa, lịch sử, lối sống, phong tục, tập quán… của con người. Địa danh không chỉ là cái tên dùng để gọi mà còn ẩn chứa tâm tư, tình cảm cũng như ước mơ mà cha ông đã gửi gắm qua bao thế hệ. Trong dòng chảy văn học Việt Nam, suốt từ văn học dân gian đến văn học trung đại, văn học hiện đại, yếu tố địa danh đều được các tác giả sử dụng như một hình thức nghệ thuật đặc sắc. Tấm lòng yêu nước, gắn bó, nâng niu từng vẻ đẹp của quê hương cũng như bao tâm sự về nhân thế đều được các tác giả kín đáo gửi gắm qua từng địa danh. Chính vì vậy, địa danh trong văn học như một chiếc chìa khóa giúp chúng ta bóc tách tầng lớp ngôn ngữ nghệ thuật cũng như chiều sâu tư tưởng, phong cách của từng tác giả. Trên thi đàn Việt Nam đã có nhiều tác giả thành công trong việc sử dụng địa danh làm chất liệu thơ ca, trong đó không thể không nhắc tới Tố Hữu, một trong những tác giả tiêu biểu của thơ ca cách mạng. Tố Hữu là một nhà chính trị tài ba đồng thời cũng là một thi nhân. Ông được coi là lá cờ đầu của thơ ca cách mạng Việt Nam. Không chỉ nhiệt huyết dâng hiến cả cuộc đời cho cách mạng, Tố Hữu còn cẩn trọng, nghiêm túc và đam mê trong hoạt động nghệ thuật. Chính tấm lòng với dân với nước hòa quyện cùng tài năng thi ca đã làm nên nét hấp dẫn và tên tuổi của Tố Hữu. Để khẳng định điều này, nhà phê bình Lê Thanh Nghị đã nhận xét “không một nhà thơ Việt Nam nào được nhớ, được đọc và thuộc nhiều như Tố Hữu”. 1 Tấm lòng nồng ấm, sôi nổi của Tố Hữu được gửi gắm trong 7 tập thơ. Tuy không đồ sộ về số lượng so với các nhà thơ cùng thời nhưng những tác phẩm của Tố Hữu tạo được tiếng vang lớn, trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống tâm hồn người Việt. Thơ Tố Hữu là những bài ca đi cùng năm tháng, chan chứa lẽ sống, ân tình sâu nặng với cách mạng đồng thời thể hiện niềm tin vào tương lai tươi sáng trong công cuộc đấu tranh giành độc lập của dân tộc Việt Nam. Thơ Tố Hữu không chỉ gắn với sự nghiệp cách mạng, gắn với số phận của đất nước và nhân dân mà còn là tự từng trải, chiêm nghiệm, sự kinh lịch của ông trong suốt chiều dài lịch sử cách mạng. Tố Hữu đã vào sinh ra tử trên khắp chiến trường Việt Nam, in dấu chân lên nhiều vùng đất của Tổ quốc. Mỗi trận chiến, mỗi miền quê đều để lại cảm xúc dâng trào trong lòng thi nhân. Có lẽ vì thế trong thơ Tố Hữu, địa danh xuất hiện với mật độ dày đặc, tạo thành một hệ thống xuyên suốt các tập thơ. Đó chính là tình yêu của người con đối với đất nước, đồng thời đó cũng là yếu tố tạo nên phong cách riêng, độc đáo của Tố Hữu. Hơn nửa thế kỷ qua, đã có rất nhiều công trình nghiên cứu, phê bình, giới thiệu thơ Tố Hữu. Hầu hết, các tác giả đã đánh giá, phân tích về mọi mặt, từ nội dung tư tưởng tới hình thức nghệ thuật đặc sắc trong thơ Tố Hữu. Các nhà nghiên cứu dù đã miệt mài cố gắng nhưng chưa thể chỉ rõ tới tận cùng vẻ đẹp trong thơ Tố Hữu. Những vấn đề còn bỏ ngỏ sẽ được thế hệ trẻ kế thừa và phát triển. Trong đó, yếu tố “địa danh” xuất hiện dày đặc trong thơ Tố Hữu, là một hiện tượng nghệ thuật thi ca thú vị. Tuy nhiên, tới nay chưa có một tác giả nào khai thác về các loại địa danh và ý nghĩa của địa danh trong thơ Tố Hữu. Chính vì thế, chúng tôi đi vào nghiên cứu công trình Địa danh trong thơ Tố Hữu với mong muốn góp phần lí giải các đặc trưng nghệ thuật và phong cách thơ Tố Hữu. Lịch sử vấn đề 2. Một số công trình nghiên cứu về địa danh Địa danh học một bộ môn của ngôn ngữ học, chuyên nghiên cứu các vấn đề liên quan đến địa danh như: lịch sử, cấu tạo, ý nghĩa, cách thức đặt 2 tên và sự biến đổi của các địa danh. Hiện nay, có rất nhiều công trình nghiên cứu khác nhau về địa danh khắp thế giới và trong nước. Luận văn xin điểm một vài công trình tiêu biểu. * Trên thế giới Ở Trung Quốc, từ rất sớm đã có các tác giả tiến hành công tác ghi chép, sưu tập, tổng hợp địa danh. Tiêu biểu phải kể đến: Ban Cố đời Đông Hán (32- 92) đã sưu tập và ghi chép đến 4000 địa danh trong Hán Thư; sách Thuỷ kinh chú đời Bắc Ngụy (380- 535) đã đề cập đến hơn 2 vạn địa danh. Không chỉ giới thiệu địa danh về mặt địa lý, họ đưa ra cách giải thích về ý nghĩa của địa danh, mối quan hệ gắn bó giữa địa danh và cuộc sống con người. Ở châu Âu, ngành địa danh học ra đời và phát triển nhanh chóng vào cuối thế kỉ XIX với nhiều công trình lớn như: Địa danh học của J. Eghi (1872); Địa danh học của J. Đặc biệt, tác giả A.Superanskaja với tác phẩm Địa danh là gì ?
## Tổng quan nghiên cứu
Trong bối cảnh văn học Việt Nam hiện đại, địa danh không chỉ là tên gọi các vùng đất mà còn là biểu tượng văn hóa, lịch sử sâu sắc. Luận văn "Địa danh trong thơ Tố Hữu" tập trung nghiên cứu hệ thống địa danh xuất hiện dày đặc trong 7 tập thơ của nhà thơ cách mạng Tố Hữu, với tổng số 745 lần xuất hiện địa danh lịch sử, trong đó địa danh lịch sử trong nước chiếm 69,8%. Vấn đề nghiên cứu nhằm làm sáng tỏ vai trò, ý nghĩa của địa danh trong việc thể hiện tư duy nghệ thuật, phong cách thơ trữ tình chính trị của Tố Hữu. Phạm vi nghiên cứu bao gồm toàn bộ sáng tác của Tố Hữu từ năm 1937 đến 2002, tập trung vào các địa danh gắn với di tích lịch sử và địa chỉ văn hóa. Mục tiêu cụ thể là phân loại địa danh, phân tích chức năng nội dung và nghệ thuật, đồng thời so sánh với các nhà thơ cùng thời để làm nổi bật phong cách độc đáo của Tố Hữu. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc góp phần khẳng định giá trị thơ ca cách mạng Việt Nam, đồng thời mở rộng hiểu biết về địa danh học trong văn học.
## Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu
### Khung lý thuyết áp dụng
- **Địa danh học**: Nghiên cứu về lịch sử hình thành, cấu tạo, ý nghĩa và chức năng của địa danh, dựa trên các định nghĩa của các nhà ngôn ngữ học như A. Supêranskaia, Lê Trung Hoa, Nguyễn Kiên Trường.
- **Lý thuyết văn học trữ tình chính trị**: Phân tích thơ Tố Hữu theo quan điểm thi pháp học, sử dụng các phạm trù như không gian nghệ thuật, thời gian nghệ thuật, hình thức biểu hiện.
- **Khái niệm địa danh trong văn học**: Địa danh không chỉ là tên gọi địa lý mà còn là biểu tượng văn hóa, lịch sử, tâm tư tình cảm của con người, góp phần tạo nên phong cách nghệ thuật đặc sắc.
- **Phân loại địa danh**: Dựa trên nội dung phản ánh đời sống con người, địa danh được chia thành bốn loại chính: địa danh phản ánh đặc điểm địa hình, hoạt động sản xuất vật chất, văn hóa tinh thần, sự kiện và nhân vật lịch sử.
### Phương pháp nghiên cứu
- **Nguồn dữ liệu**: Toàn bộ 7 tập thơ của Tố Hữu gồm Từ ấy, Việt Bắc, Gió lộng, Ra trận, Máu và hoa, Một tiếng đờn, Ta với ta.
- **Phương pháp thống kê và hệ thống hóa**: Thống kê tần số xuất hiện của các loại địa danh, so sánh tỷ lệ xuất hiện giữa các loại địa danh trong từng tập thơ.
- **Phương pháp phân tích và tổng hợp**: Phân tích ý nghĩa, chức năng của địa danh trong từng bài thơ, tập thơ, tổng hợp đặc điểm chung về tư duy nghệ thuật của Tố Hữu.
- **Phương pháp liên ngành**: Kết hợp kiến thức văn hóa học, lịch sử học, xã hội học, tín ngưỡng, tôn giáo để giải mã giá trị văn hóa, lịch sử của địa danh.
- **Phương pháp so sánh**: So sánh địa danh trong thơ Tố Hữu với địa danh trong thơ các nhà thơ cùng thời để làm nổi bật phong cách riêng biệt.
- **Timeline nghiên cứu**: Nghiên cứu được thực hiện trong khoảng thời gian từ 1937 đến 2002, tương ứng với các giai đoạn sáng tác của Tố Hữu.
## Kết quả nghiên cứu và thảo luận
### Những phát hiện chính
- Tố Hữu sử dụng tổng cộng 745 lần địa danh lịch sử trong thơ, trong đó địa danh lịch sử trong nước chiếm 520 lần (69,8%), thể hiện sự gắn bó mật thiết với lịch sử dân tộc.
- Địa danh lịch sử xuất hiện nhiều nhất trong tập Máu và hoa (165 lần, 22,1%) và Ra trận (154 lần, 20,7%), phản ánh giai đoạn kháng chiến chống Mỹ đầy hào hùng.
- Địa danh gắn với di tích lịch sử và địa chỉ văn hóa được phân loại rõ ràng, trong đó nhiều địa danh vừa mang tính lịch sử vừa mang tính văn hóa như Việt Bắc, Hà Nội, Huế.
- Địa danh trong thơ Tố Hữu không chỉ phản ánh đặc điểm địa hình, hoạt động sản xuất mà còn chứa đựng tâm tư, tình cảm, ước vọng của con người, góp phần tạo nên giọng điệu tâm tình, phong cách trữ tình chính trị đặc sắc.
- So sánh với các nhà thơ cùng thời, Tố Hữu nổi bật với cách sử dụng địa danh như một tín hiệu nghệ thuật, vừa mang tính sử thi vừa đậm chất trữ tình, tạo nên sức lan tỏa mạnh mẽ trong lòng độc giả.
### Thảo luận kết quả
Việc sử dụng địa danh dày đặc trong thơ Tố Hữu phản ánh sự hòa quyện giữa con đường chính trị và con đường nghệ thuật của nhà thơ. Địa danh không chỉ là tên gọi mà còn là biểu tượng của lịch sử, văn hóa và tâm hồn dân tộc. Qua các địa danh, Tố Hữu thể hiện niềm tự hào dân tộc, tình yêu quê hương và lý tưởng cách mạng. So với các nghiên cứu trước đây tập trung vào nội dung tư tưởng và nghệ thuật chung, luận văn này làm rõ vai trò đặc biệt của địa danh trong việc xây dựng phong cách thơ trữ tình chính trị. Dữ liệu có thể được trình bày qua các bảng thống kê tần số xuất hiện địa danh theo từng tập thơ và biểu đồ tỷ lệ phần trăm các loại địa danh, giúp minh họa rõ nét sự phân bố và ý nghĩa của địa danh trong thơ Tố Hữu.
## Đề xuất và khuyến nghị
- **Tăng cường nghiên cứu liên ngành**: Kết hợp sâu hơn các lĩnh vực lịch sử, văn hóa, xã hội học để khai thác giá trị đa chiều của địa danh trong văn học, nâng cao chất lượng nghiên cứu.
- **Phát triển công cụ phân tích số liệu**: Áp dụng công nghệ xử lý ngôn ngữ tự nhiên để thống kê, phân tích địa danh trong các tác phẩm văn học hiện đại, tăng độ chính xác và hiệu quả.
- **Tổ chức hội thảo chuyên đề**: Tạo diễn đàn trao đổi giữa các nhà nghiên cứu văn học, ngôn ngữ học và lịch sử để thảo luận về vai trò của địa danh trong thi ca cách mạng.
- **Ứng dụng nghiên cứu vào giảng dạy**: Đưa nội dung về địa danh trong thơ Tố Hữu vào chương trình giảng dạy văn học Việt Nam hiện đại nhằm nâng cao nhận thức và tình yêu văn hóa dân tộc cho sinh viên.
- **Thời gian thực hiện**: Các giải pháp trên nên được triển khai trong vòng 3-5 năm tới, với sự phối hợp của các trường đại học, viện nghiên cứu và các tổ chức văn hóa.
## Đối tượng nên tham khảo luận văn
- **Sinh viên, nghiên cứu sinh ngành Văn học Việt Nam**: Nắm vững kiến thức về địa danh học và phong cách thơ Tố Hữu, phục vụ cho học tập và nghiên cứu chuyên sâu.
- **Giảng viên, nhà nghiên cứu văn học**: Cung cấp cơ sở lý luận và dữ liệu thực tiễn để phát triển các đề tài nghiên cứu liên quan đến địa danh trong văn học.
- **Nhà văn, nhà thơ, biên kịch**: Tham khảo cách sử dụng địa danh như một công cụ nghệ thuật để làm phong phú tác phẩm sáng tạo.
- **Nhà quản lý văn hóa, giáo dục**: Áp dụng kết quả nghiên cứu trong việc xây dựng chương trình giáo dục, bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân tộc qua văn học.
## Câu hỏi thường gặp
1. **Địa danh trong thơ Tố Hữu có vai trò gì?**
Địa danh là biểu tượng văn hóa, lịch sử, góp phần thể hiện tư duy nghệ thuật và phong cách trữ tình chính trị đặc sắc của Tố Hữu, tạo nên sự kết nối giữa thơ và lịch sử dân tộc.
2. **Phương pháp nghiên cứu địa danh trong luận văn là gì?**
Luận văn sử dụng phương pháp thống kê, phân tích, tổng hợp, liên ngành và so sánh để đánh giá tần số, ý nghĩa và chức năng của địa danh trong thơ Tố Hữu.
3. **Tại sao địa danh lịch sử trong nước chiếm tỷ lệ cao trong thơ Tố Hữu?**
Tố Hữu là nhà thơ cách mạng, gắn bó mật thiết với lịch sử dân tộc, nên địa danh lịch sử trong nước phản ánh trực tiếp quá trình đấu tranh và niềm tự hào dân tộc.
4. **Địa danh trong thơ Tố Hữu khác gì so với các nhà thơ cùng thời?**
Tố Hữu sử dụng địa danh như một tín hiệu nghệ thuật đặc sắc, vừa mang tính sử thi vừa đậm chất trữ tình, tạo nên phong cách thơ độc đáo và sức lan tỏa sâu rộng.
5. **Nghiên cứu này có thể ứng dụng như thế nào trong giáo dục?**
Kết quả nghiên cứu giúp xây dựng chương trình giảng dạy về văn học hiện đại, nâng cao nhận thức về giá trị văn hóa dân tộc và phát huy vai trò của địa danh trong thi ca.
## Kết luận
- Địa danh trong thơ Tố Hữu xuất hiện với mật độ cao, đặc biệt là địa danh lịch sử trong nước chiếm gần 70%, phản ánh sự gắn bó sâu sắc với lịch sử và văn hóa dân tộc.
- Luận văn phân loại địa danh thành bốn nhóm chính, làm rõ chức năng nội dung và nghệ thuật của địa danh trong thơ Tố Hữu.
- Phương pháp nghiên cứu kết hợp thống kê, phân tích, liên ngành và so sánh giúp làm sáng tỏ vai trò của địa danh trong xây dựng phong cách thơ trữ tình chính trị.
- Kết quả nghiên cứu góp phần khẳng định giá trị thơ ca cách mạng Việt Nam và mở rộng hiểu biết về địa danh học trong văn học.
- Đề xuất các giải pháp nghiên cứu và ứng dụng trong giáo dục, văn hóa nhằm phát huy giá trị của địa danh trong thi ca hiện đại.
Khuyến khích các nhà nghiên cứu và giảng viên tiếp tục khai thác sâu hơn về địa danh trong văn học, đồng thời áp dụng kết quả nghiên cứu vào giảng dạy và phát triển văn hóa dân tộc.