Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Đạo đức học do tác giả Đinh Lê Nguyên biên soạn, trực thuộc Khoa Mác - Lênin, Trường Đại học An Giang. Tài liệu này được biên soạn dựa trên khung chương trình chuẩn do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành từ năm học 1991 - 1992, thời điểm môn Đạo đức học được chính thức đưa vào giảng dạy đồng bộ trong hệ thống các trường Đại học và Cao đẳng trên toàn quốc.

Về vị trí trong chương trình đào tạo, giáo trình giữ vai trò là tài liệu giảng dạy nòng cốt cho học phần Đạo đức học thời lượng 60 tiết đối với hệ Đại học Sư phạm đào tạo giáo viên Giáo dục công dân (giai đoạn đại cương) và hệ Cao đẳng Sư phạm đào tạo giáo viên Giáo dục công dân (giai đoạn chuyên ban). Bên cạnh đó, tài liệu được cấu trúc nhằm phục vụ nhu cầu tham khảo, nâng cao tri thức cho sinh viên các ngành đào tạo khác tham gia học phần Đạo đức học 30 tiết.

Mục tiêu học tập của giáo trình là cung cấp hệ thống tri thức lý luận căn bản về đạo đức học trên lập trường chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh. Người học được trang bị phương pháp luận duy vật biện chứng để nhận thức đúng đắn về nguồn gốc, bản chất, quy luật vận động của ý thức đạo đức, các chuẩn mực hành vi và mối quan hệ giữa đạo đức với các lĩnh vực xã hội khác.

Giáo trình tiếp cận đối tượng nghiên cứu thông qua ba góc độ khoa học: triết học (đạo đức là hình thái ý thức xã hội), xã hội học (đạo đức là một loại quan hệ xã hội), và tâm lý học (đạo đức là một loại hoạt động xã hội). Cấu trúc nội dung được triển khai theo logic chặt chẽ, từ lý luận đại cương, hệ thống phạm trù, mối liên hệ giữa các hình thái ý thức đến việc hình thành chuẩn mực, phẩm chất đạo đức cụ thể trong thực tiễn đời sống xã hội chủ nghĩa.

Nội dung kiến thức cốt lõi

                             GIÁO TRÌNH ĐẠO ĐỨC HỌC
                               (Đinh Lê Nguyên)
[Chương I: Nhập Môn]        [Chương II: Mối Quan Hệ]        [Chương III: Hệ Phạm Trù]
  - Nguồn gốc & Bản chất      - Đạo đức & Chính trị           - Thiện và Ác
  - 3 Mặt hiện tượng          - Đạo đức & Pháp luật           - Nghĩa vụ & Lương tâm
  - 3 Chức năng cơ bản        - Đạo đức & Nghệ thuật          - Danh dự & Nhân phẩm
  - 5 Nhiệm vụ nghiên cứu     - Đạo đức & Tôn giáo, Khoa học  - Lẽ sống & Hạnh phúc
           [Chương IV: Nguyên Tắc]           [Chương V: Phẩm Chất Đời Sống]
             - Chủ nghĩa tập thể               - Đạo đức trong lao động
             - Tình bạn & Tình đồng chí        - Đạo đức trong học tập & chiến đấu
             - Ý thức bảo vệ môi trường        - Đạo đức giao tiếp & gia đình

Các chương và chủ đề chính

Nội dung giáo trình được phân định qua các chương mục trọng tâm phản ánh toàn diện hệ thống lý luận đạo đức học:

  • Chương I: Nhập môn đạo đức học Mácxít: Trình bày từ nguyên học thuật (chữ Hán "Đạo" - "Đức" và gốc Hy Lạp cổ Ethos), phân tích nguồn gốc đạo đức bắt nguồn từ tồn tại xã hội và quan hệ sản xuất. Chương này làm rõ ba mặt của hiện tượng đạo đức: quan hệ đạo đức, ý thức đạo đức và hoạt động đạo đức; ba chức năng cơ bản: giáo dục, nhận thức (đánh giá) và điều chỉnh hành vi; cùng năm nhiệm vụ trọng tâm và phương pháp luận nghiên cứu của đạo đức học Mácxít.
  • Chương II: Mối quan hệ giữa đạo đức và các hình thái ý thức xã hội khác: Khảo sát tính thống nhất, sự đan xen và bổ sung giữa đạo đức với chính trị (dẫn chứng quan điểm của Aristotle, Claude Adrien Helvétius, V.I. Lênin); phân định sự khác biệt và quan hệ tương hỗ giữa đạo đức và pháp luật về phạm vi, phương pháp, cấp độ giá trị; luận giải mối liên hệ giữa cái Thiện và cái Đẹp trong nghệ thuật (dẫn luận Platon, thơ Chế Lan Viên); phân tích sự đối lập bản chất giữa đạo đức hiện thực và giáo lý tôn giáo; làm sáng tỏ tính thống nhất giữa cái Thiện và cái Chân trong khoa học.
  • Chương III: Một số phạm trù cơ bản của đạo đức học: Phân tích bản chất, đặc điểm khoa học và nhân sinh quan của các phạm trù: Thiện và Ác (gắn với lợi ích khách quan, thiện tâm, hành vi thiện và tính lịch sử - cụ thể), Nghĩa vụ, Lương tâm, Nhân phẩm, Danh dự, Lẽ sống và Hạnh phúc.
  • Chương IV và Chương V: Các nguyên tắc và phẩm chất đạo đức trong đời sống: Luận giải nguyên tắc xây dựng quan hệ tập thể, phân định tình bạn chân chính và tình đồng chí; khẳng định lao động là điều thiện cao nhất và phân tích biểu hiện của thái độ yêu lao động; xác lập nghĩa vụ bảo vệ thiên nhiên trước các thách thức toàn cầu (suy giảm tầng ôzôn, biến đổi khí hậu, cạn kiệt tài nguyên); cụ thể hóa phẩm chất đạo đức trong chiến đấu, học tập, giao tiếp xã hội và quan hệ tình yêu - hôn nhân - gia đình.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình xây dựng hệ thống lý luận dựa trên các nguyên lý của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử:

  1. Tính quy định của tồn tại xã hội đối với ý thức đạo đức: Cơ sở kinh tế và quan hệ sản xuất quyết định nội dung, tính chất của các chuẩn mực đạo đức; khi cơ sở vật chất biến đổi, quan niệm đạo đức biến đổi theo.
  2. Tính giai cấp và tính kế thừa của đạo đức: Trong xã hội có đối kháng giai cấp, đạo đức mang tính giai cấp sâu sắc. Đồng thời, đạo đức chứa đựng tính kế thừa qua các thời đại lịch sử, phản ánh các quy tắc sinh hoạt chung giản đơn của cộng đồng nhân loại như luận điểm của V.I. Lênin.
  3. Hệ giá trị đạo đức Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng: Vận dụng luận điểm "Đức là gốc, Tài là quan trọng", chuẩn mực tư cách người cán bộ chỉ huy ("Trí, dũng, nhân, tín, liêm, trung"), 5 điều Bác Hồ dạy thiếu niên nhi đồng và định hướng xây dựng nhân cách con người mới xã hội chủ nghĩa.

Kỹ năng phát triển cho người học

  • Năng lực phân tích và đánh giá hành vi: Kỹ năng thẩm định bản chất đạo đức dựa trên sự kết hợp giữa mặt chủ quan (động cơ bên trong) và mặt khách quan (kết quả thực tế của hành vi).
  • Năng lực tự giáo dục và tự điều chỉnh: Vận dụng tri thức về lương tâm, danh dự và dư luận xã hội để định hướng hành vi cá nhân phù hợp với chuẩn mực tiến bộ.
  • Năng lực sư phạm chuyên ngành: Nắm vững cấu trúc tri thức môn học để chuyển hóa thành phương pháp giảng dạy bộ môn Giáo dục công dân ở bậc phổ thông và trung cấp, cao đẳng sư phạm.

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình định hướng phương pháp tiếp cận sư phạm kết hợp chặt chẽ giữa lý luận triết học trừu tượng với các biểu hiện cụ thể trong đời sống thực tiễn:

                  PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU & TIẾP CẬN ĐẠO ĐỨC HỌC
[Phương pháp Luận Triết học]     [Phương pháp Tâm lý học]         [Phương pháp Xã hội học]
  - Duy vật biện chứng             - Phân tích động cơ              - Quan sát thực nghiệm
  - Duy vật lịch sử cụ thể         - Đánh giá ý chí & tình cảm      - Khảo sát thực tiễn đạo đức
  • Phương pháp luận duy vật biện chứng: Yêu cầu người học xem xét các hiện tượng đạo đức trong tính toàn diện, tính lịch sử - cụ thể và trong mối quan hệ biện chứng với điều kiện kinh tế, chính trị, văn hóa của từng thời kỳ.
  • Phương pháp phân tích liên ngành: Kết hợp tri thức tâm lý học để giải mã cơ chế nội tâm (tình cảm đạo đức, lý trí đạo đức, ý chí đạo đức) và phương pháp quan sát, điều tra của xã hội học nhằm đánh giá thực trạng hành vi xã hội.
  • Phân tích tình huống và hành vi: Đánh giá hành vi đạo đức thông qua các tình huống thực tế, phân biệt giữa hành vi đạo đức tự giác và hành vi thuần túy tuân thủ pháp luật do cưỡng chế hoặc e sợ trừng phạt.
  • Phương pháp tự học: Người học cần chủ động hệ thống hóa các khái niệm thông qua việc so sánh các cặp phạm trù (Thiện - Ác, Nghĩa vụ - Lương tâm, Danh dự - Nhân phẩm), phân tích các trích dẫn kinh điển của C. Mác, Ph. Ăngghen, V.I. Lênin, Chủ tịch Hồ Chí Minh và liên hệ thực tế trong công tác giáo dục đạo đức học sinh.

Điểm nổi bật và tính kế thừa học thuật

Giáo trình mang những đặc điểm học thuật nổi bật gắn liền với giai đoạn phát triển giáo dục đại học tại Việt Nam:

  1. Đáp ứng yêu cầu chuẩn hóa tài liệu giảng dạy: Tài liệu giải quyết tình trạng thiếu hụt giáo trình đạo đức học sau khi Bộ Giáo dục và Đào tạo chính thức đưa môn học vào chương trình từ năm học 1991 - 1992, tạo nguồn học liệu có cấu trúc chuẩn mực cho Trường Đại học An Giang và các cơ sở đào tạo giáo viên.
  2. Thiết kế linh hoạt cho mô hình đào tạo đa hệ: Nội dung được phân hóa để sử dụng trực tiếp cho khung đào tạo chuyên sâu 60 tiết của ngành Sư phạm Giáo dục công dân, đồng thời có thể trích đoạn làm tài liệu tham khảo cho các học phần đại cương 30 tiết.
  3. Tích hợp các vấn đề mang tính thời đại: Giáo trình mở rộng phạm vi của đạo đức học sang lĩnh vực sinh thái học và môi trường; phân tích mối quan hệ giữa dân số, môi trường và phát triển; đồng thời xác định yêu cầu bảo vệ môi trường (chống suy giảm tầng ôzôn, biến đổi khí hậu, cạn kiệt tài nguyên) là một nguyên tắc đạo đức bắt buộc.
  4. Phê phán có hệ thống các quan điểm phi Mácxít: Chỉ rõ hạn chế của chủ nghĩa nhân bản trừu tượng (Ludwig Feuerbach), sự sai lầm của chủ nghĩa duy tâm thần học tôn giáo và các khuynh hướng đạo đức học tư sản phương Tây hiện đại (tuyệt đối hóa bản năng sinh vật hoặc tâm lý cá nhân cực đoan).

Đối tượng sử dụng giáo trình

Đối tượng sử dụng Mục đích và Phạm vi ứng dụng Yêu cầu kiến thức tiên quyết
Sinh viên Đại học Sư phạm ngành GDCD Học phần chuyên môn 60 tiết (giai đoạn đại cương) Triết học Mác - Lênin, Tâm lý học đại cương
Sinh viên Cao đẳng Sư phạm ngành GDCD Học phần chuyên ngành (giai đoạn chuyên ban) Lý luận chính trị cơ bản, Giáo dục học
Sinh viên các khối ngành khác Tài liệu tham khảo cho học phần Đạo đức học 30 tiết Tri thức khoa học xã hội và nhân văn đại cương
Giảng viên và Người nghiên cứu Xây dựng bài giảng, đề cương chi tiết môn Đạo đức học Chuyên ngành Triết học, Chủ nghĩa xã hội khoa học

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này được biên soạn phục vụ đối tượng người học nào?

Giáo trình phục vụ trực tiếp cho sinh viên Đại học Sư phạm đào tạo giáo viên môn Giáo dục công dân trong giai đoạn đại cương và sinh viên Cao đẳng Sư phạm đào tạo giáo viên Giáo dục công dân ở giai đoạn chuyên ban theo khung 60 tiết. Ngoài ra, tài liệu còn là nguồn tham khảo cho sinh viên các ngành khác học chương trình Đạo đức học 30 tiết.

2. Người học cần chuẩn bị kiến thức nền tảng nào trước khi tiếp cận giáo trình?

Người học cần có tri thức nền tảng về Triết học Mác - Lênin (đặc biệt là Chủ nghĩa duy vật lịch sử), các khái niệm cơ bản của Tâm lý học đại cương và Giáo dục học để có thể tiếp thu hệ thống nguyên tắc, cấu trúc ý thức đạo đức và phương pháp giáo dục đạo đức được trình bày trong sách.

3. Giáo trình tiếp cận hiện tượng đạo đức dưới những chiều cạnh khoa học nào?

Giáo trình tiếp cận hiện tượng đạo đức dưới ba góc độ khoa học:

  • Triết học: Đạo đức là một hình thái ý thức xã hội phản ánh tồn tại xã hội.
  • Xã hội học: Đạo đức là một dạng quan hệ xã hội đặc thù mang tính khách quan và chủ quan.
  • Tâm lý học: Đạo đức là một loại hoạt động xã hội bao gồm động cơ bên trong và kết quả khách quan.

4. Tiêu chuẩn cốt lõi để đánh giá một hành vi đạo đức theo tài liệu là gì?

Theo giáo trình, việc đánh giá một hành vi đạo đức phải dựa trên sự thống nhất giữa động cơ (mặt chủ quan) và kết quả (mặt khách quan) của hành vi. Trong đó, động cơ hành động vì lợi ích của người khác và xã hội một cách tự giác, vô tư là tiêu chuẩn quan trọng hàng đầu.

5. Giáo trình có đề cập đến các vấn đề môi trường và xã hội hiện đại không?

Có. Giáo trình dành nội dung phân tích nghĩa vụ yêu thiên nhiên và bảo vệ môi trường, xác định môi trường - dân số - phát triển là các vấn đề mang tính toàn cầu và đưa việc ngăn chặn ô nhiễm, bảo vệ tầng ôzôn thành nguyên tắc đạo đức trong đời sống xã hội chủ nghĩa.

Kết luận

Giáo trình Đạo đức học của tác giả Đinh Lê Nguyên là tài liệu học thuật có cấu trúc hoàn chỉnh, phản ánh trung thực hệ thống quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức học. Tài liệu cung cấp lộ trình học tập logic: bắt đầu từ các khái niệm cơ sở, phương pháp luận nghiên cứu; đi qua mối quan hệ giữa đạo đức với các hình thái ý thức xã hội khác và hệ thống phạm trù nền tảng; kết thúc bằng việc cụ thể hóa thành các nguyên tắc, phẩm chất đạo đức trong thực tiễn học tập, lao động, chiến đấu và sinh hoạt gia đình. Đây là tài liệu giảng dạy và nghiên cứu cơ bản cho giảng viên, sinh viên ngành Sư phạm Giáo dục công dân và các ngành khoa học xã hội liên quan.