MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết Nuôi trồng thủy sản (NTTS) trong những năm gần đây là hoạt động ngày càng đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển kinh tế xã hội, vừa đáp ứng nhu cầu thực phẩm vừa đáp ứng nhu cầu xuất khẩu trong lĩnh vực nông – lâm – thủy sản. Theo báo cáo của Tổng cục thủy sản (Bộ NN – PTNT) năm 2020, tổng sản lượng NTTS đạt 4,56 triệu tấn tăng 1,5% so với cùng kỳ năm 2019. Theo thống kê của VASEP, năm 2020, diện tích nuôi thủy sản của cả nước là 1,3 triệu ha và 10.000m3 lồng nuôi mặn lợ và 2.000 m3 nuôi ngọt), sản lượng nuôi đạt 4,56 triệu tấn.
Cá nheo Mỹ (Ictalurus punctatus) là một trong những loài cá da trơn đã và đang được nuôi khá phổ biến tại Việt Nam. Nếu như tại khu vực phía Nam, cá tra là loại cá mang lại lợi ích kinh tế cao, thì tại khu vực phía bắc cá nheo Mỹ hay còn gọi là cá Lăng được phát triển mạnh trong thời gian gần đây và mang lại giá trị thương phẩm lớn. Theo Kim Văn Vạn và cộng sự, 2018, lợi nhuận thuần trung bình thu được đối với mô hình cá nheo Mỹ nuôi lồng là 40.000 đồng/lồng/vụ (Kim Văn Vạn & Nguyễn Thành Trung, 2018). Chính vì thế, nghề nuôi cá nheo Mỹ phát triển nhanh chóng về diện tích nuôi và quy mô sản xuất.
Để phục vụ cho nhu cầu phát triển này, từ năm 2012 - 2014, Viện nghiên cứu Nuôi trồng thủy sản I đã nhân nuôi thành công cá Nheo Mỹ giống và nhân rộng mô hình nuôi ương cho các nông hộ để chủ động nguồn cung con giống đầu vào. Quá trình ương cá giống có nhiều yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả như thức ăn, các yếu tố môi trường và mật độ ương nuôi. Trong đó thức ăn là một yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến sinh trưởng và tỷ lệ sống của cá giống. Thức ăn ương nuôi cá thường được bổ sung dưới dạng các khoáng vô cơ thông qua thức ăn công nghiệp (Hồ Duy Khánh 2020).
Tuy nhiên do kích thước cơ thể nhỏ, hệ thống tiêu hóa và enzyme chưa hoàn chỉnh nên cá giống không thể tiêu thụ hoàn toàn thức ăn công nghiệp dẫn đến 1 hiện tượng dư thừa dinh dưỡng làm ảnh hưởng đến chất lượng nước ương nuôi. Từ đó gây ra một số bệnh trên cá giống làm giảm chất lượng và tỷ lệ sống của cá giống. Hiện nay, trong các mô hình ương nuôi thâm canh và bán thâm canh đang tận dụng nguồn đa dạng sinh học sẵn có trong thủy vực. Trong mô hình ương nuôi cá tra của Âu Văn Hóa và Vũ Ngọc Út (2018), nghiên cứu được thực hiện nhằm kích thích sự phát triển nguồn đa dạng sinh học là tảo và động vật phù du (ĐVPD) trong ao ương làm tăng khả năng bắt mồi và tăng trưởng của cá tra bột.
Islam và cộng sự (2017) đã tiến hành thí nghiệm so sánh giữa ba loại thức ăn (truyền thống, công nghiệp, động vật phù du) được sử dụng trong ương nuôi cá rô phi. Kết quả cho thấy việc sử dụng động vật phù du giúp cho việc chuyển đổi thức ăn và tốc độ tăng trưởng của cá ương là tốt nhất. Ngoài đóng vai trò là mắt xích trong chuỗi thức ăn thủy vực, thực vật và động vật phù du còn đóng vai trò là những dấu hiệu chỉ thị cho chất lượng nước và các nguy cơ ảnh hưởng đến sinh trưởng của cá. Xuất phát từ thực tiễn trên, tôi tiến hành thực hiện đề tài: “Đa dạng sinh học trong các ao ương nuôi cá nheo Mỹ (Ictalurus punctatus) khu vực phía Bắc Việt Nam” nhằm đánh giá mức độ đa dạng, phong phú của nguồn thức ăn tự nhiên có sẵn đồng thời cũng phản ánh cho chất lượng nước của các hệ thống ương nuôi nghiên cứu.
Mục tiêu đề tài - Đánh giá mức độ đa dạng, phong phú của nguồn thức ăn tự nhiên có sẵn trong các hệ thống ao ương nuôi cá nheo Mỹ và chất lượng nước trong các hệ thống này. Từ đó, làm cơ sở cho đề xuất các giải pháp quản lý chất lượng nước ao nuôi. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1. Đặc điểm sinh học và sinh thái học của cá nheo Mỹ 1.
Đặc điểm sinh học của cá nheo Mỹ Cá nheo Mỹ thuộc bộ cá Nheo Siluriformes, bộ này có trên hai nghìn loài và phần lớn sống trong các thủy vực nước ngọt vùng nhiệt đới (Chapman 2000). Ở Mỹ, cá nheo Mỹ thuộc họ Ictaluridae là loài cá bản địa của vùng Gulf và thung lũng Mississippi, họ này có khoảng 43 loài. punctatus (Rafinesque, 1818) được nuôi phổ biến nhất ở Mỹ và thường được gọi là cá nheo Mỹ. Ở khu vực phía Bắc Việt Nam, cá nheo Mỹ còn được người dân gọi là cá Lăng đen.
Geological Survey Hình 1.1: Cá nheo Mỹ Ictalurus punctatus (Rafinesque, 1818) Cá nheo Mỹ có thân thon dài, không vẩy, tia vây trên các vây là tia vây mềm ngoại trừ tia vây trên vây lƣng và ngực. Vây mỡ nằm giữa vây lưng và vây đuôi không có chứa tia vây. Mắt cá nhỏ, miệng nằm phía trước có 4 đôi râu quanh miệng. Đuôi cá hình lưỡi mác, vây hậu môn hình vành khuyên.
Vây hậu môn có 24 – 27 tia vây, vây lưng có 6 – 7 tia vây, vây ngực có 7 – 9 tia vây, vây bụng có 8 – 9 tia vây, có 13 – 18 lược mang (Ross & Brenneman, 2001). Về màu sắc cá nhỏ thường có màu ánh bạc và màu trắng hồng. Viền ngoài của vây lưng, vây mỡ, vây hậu môn và vây đuôi thường có màu đen. Cá giống khi đạt kích cỡ 6-7 cm bắt đầu xuất hiện chấm đen trên thân, các đốm này từ từ biết mất khi cá có tuổi đời lớn hơn 3 tuổi (Wellborn, 1990).
Cá hương râu không có màu, khi cá trưởng thành râu chuyển màu sáng bạc (Ross & cs, 2001). 3 Cá nheo Mỹ là loài ăn tạp, cá ăn cả thức ăn động vật và thực vật (Wellborn, 1990), tuy nhiên trong thành phần thức ăn của cá nheo Mỹ cũng bao gồm cả các chất lắng đọng. Động vật không xương sống trong thành phần thức ăn của cá nheo Mỹ gồm ấu trùng simuliids, caddisflies và giáp xác (Robinette & Knight, 1981). Ấu trùng các loại động vật thủy sinh là nguồn thức ăn chủ yếu của cá nheo Mỹ có kích cỡ nhỏ hơn 102 mm (Bailey & Harrison, 1948).
Cá nheo Mỹ cỡ lớn hơn 102 mm bên cạnh ăn các loài động vật thủy sinh chúng ăn ấu trùng côn trùng và động vật trên cạn. Cá cỡ 279 – 381 mm ăn cùng loại thức ăn trên nhưng thành phần thức ăn có thêm cả cá và giáp xác cỡ lớn. Cá nheo Mỹ có giá trị dinh dưỡng cao, tỷ lệ protein trong thịt cá nheo Mỹ cao, thành phần khoáng và vitamin phong phú nhưng mỡ và cholesterol thấp. Giá trị dinh dưỡng của cá nheo Mỹ khoảng 116 – 128 kcal/100g thịt cá cao hơn nhiều loài có giá trị kinh tế như cá chép, trứng gà, thịt gà được trình bày trong hình 1.2: Hàm lượng giá trị dinh dưỡng trong cá nheo Mỹ so với các loại thực phẩm khác Nguồn: (Nettleton & cs.
Đặc điểm sinh thái học của cá nheo Mỹ Quá trình di nhập cá nheo Mỹ trên thế giới đã được mô phỏng ở bản đồ thể hiện trong hình 1.3 : Nguồn: FAO (2006) Hình 1.3: Bản đồ di nhập cá nheo Mỹ trên thế giới Cá nheo Mỹ có thể tìm thấy ở khắp lục địa châu Mỹ phía đông bờ biển Đại Tây Dương cũng như phần vùng núi phía tây (Wellborn, 1990). Cá nheo Mỹ được giới thiệu đầu tiên tại Puerto Rico năm 1938, tiếp đó được đưa tới cộng hòa Dominica năm 1954, Bỉ và Anh năm 1968, Nigeria năm 1970, Hàn Quốc năm 1972, Philippines năm 1974, Trung Quốc năm 1984, Thái Lan năm 1989… (Eli, 2005). Trong tự nhiên cá nheo Mỹ hoạt động chủ yếu vào ban đêm, ban ngày chúng thường sống trong khu vực nước sâu và các nơi tối có vật trú ẩn. Cá nhỏ thường tập trung ở nơi có lưu tốc dòng nước nhỏ và các khu vực có độ đục cao (Brown & cs, 1970).1: Chỉ tiêu về chất lượng nước yêu cầu trong nuôi cá nheo Mỹ Chỉ tiêu Đơn vị Biên độ tối ưu Giới hạn Nhiệt độ 0 C 24 – 30 - DO mg/L 5 – 15 2 Độ cứng mg/L 20 – 400 >400 Độ muối ppt 0–5 8 pH - 6–9 5 – 10 NH3 mg/L - <0,5 CO2 mg/L - 15 H2 S ppm - >0,01 Nguồn: Robinson, 1994 Cá nheo Mỹ được biết đến bởi khả năng sống và chịu đựng trong môi trường bất lợi.
Cá có thể sống trong biên độ dao động nhiệt độ lớn, cá giống và cá trưởng thành có thể sống trong môi trường nhiệt độ từ 0 – 400C, trong biên độ nhiệt độ từ 8 – 350C cá vẫn bắt mồi và sinh trưởng tốt (Cacho & cs. Theo Buentello & cs (2000), nhiệt độ tối ưu sự phát triển của cá nheo Mỹ là 24 – 300C. Nghiên cứu về ảnh hưởng của nhiệt độ và sức khỏe cá, Bly & Clem (1991) cho rằng sự thay đổi nhanh của nhiệt độ có thể gây mất cân bằng hệ thống miễn dịch. Cụ thể khi nhiệt độ giảm từ 230C xuống 110C trong vòng 24 giờ làm ức chế tế bào B và T trong 3 – 5 tuần.
Oxy hòa tan (DO) là yếu tố quan trọng trong nuôi cá nheo Mỹ. DO trong môi trường nuôi cá nheo Mỹ phụ thuộc vào tương tác giữa các yếu tố như chế độ dinh dưỡng cho ăn, mật độ tảo, cỡ cá, mật độ cá cũng như nhiệt độ nước (Meyer, 1970). Theo nghiên cứu của Hargreaves & Kucuk (2001), nhiệt độ nước ảnh hưởng tới sự hòa tan của oxy, nhiệt độ cao làm tăng trao đổi chất 6 của cá dẫn tới hàm lượng oxy trong nước giảm. Ấp trứng và ương nuôi cá hương, cá giống hàm lượng DO cần thiết từ 4 – 5 mg/L, khi hàm lượng DO giảm xuống 1,5 – 1 mg/L cá sẽ bỏ ăn (Hargreaves & Tucker, 2004).
Nghiên cứu cho biết khi DO giảm xuống còn 2,5 mg/L, lượng tiêu thụ thức ăn của cá hương và cá giống giảm 6%; khi DO giảm xuống còn 1,5 mg/L, lượng tiêu thụ thức ăn giảm 45%. (Jim Steeby & Jimmy Avery, 2005) theo dõi cá trong ao nuôi cá thương phẩm hàm lượng DO xuống tới 2,2 mg/L nhưng không ảnh hưởng đến hoạt động ăn của cá, tuy nhiên khi lượng DO giảm còn 1 mg/L thì gây ảnh hưởng tới khả năng tiêu thụ thức ăn và làm giảm sinh trưởng của cá.