Luận văn thạc sĩ khai thác bền vững dịch vụ hệ sinh thái nghiên cứu điển hình tại các vườn quốc gia cát bà xuân thủy và bidoup

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu khai thác bền vững dịch vụ hệ sinh thái nghiên cứu điển hình tại các vườn quốc gia cát bà xuân thủy, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất

• Tác giả: Cao Hoàng Thanh Mai
• Người hướng dẫn: TS Lê Đức Minh
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Khoa học môi trường
• Đề tài: Khai Thác Bền Vững Dịch Vụ Hệ Sinh Thái: Nghiên Cứu Điển Hình Tại Các Vườn Quốc Gia Cát Bà, Xuân Thủy Và Bi Doup
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Sơ lược tình hình nghiên cứu Dịch vụ hệ sinh thái trên thế giới
• 1.2. Tiếp cận DVHST hướng tới phát triển bền vững các HST
• 1.2.1. Quan điểm tiếp cận
• 1.2.2. Đánh giá cơ hội và rủi ro liên quan đến các DVHST
• 1.2.3. Ứng dụng công cụ PES hướng tới phát triển bền vững hệ sinh thái
• 1.2.4. Một số mô hình khai thác hiệu quả lợi ích DVHST trên thế giới
• 1.3. Sơ lược tình hình nghiên cứu DVHST tại Việt Nam
• 1.3.1. Tình hình nghiên cứu DVHST tại Việt Nam
• 1.3.2. Tiềm năng áp dụng chi trả DVHST tại Việt Nam
• 1.3.3. Bước đầu thực hiện cơ chế chi trả đối với DVHST rừng tại Việt Nam
• 1.4. Xu hướng trong quản lý và phát triển DVHST rừng
• 1.4.1. Khai thác DVHST rừng tại Việt Nam
• 1.4.2. Thực trạng quản lý các vườn quốc gia tại Việt Nam
• 1.4.2.1. Tầm quan trọng của các VQG ở Việt Nam
• 1.4.2.2. Quy hoạch hệ thống các VQG ở Việt Nam
• 1.4.2.3. Những tồn tại trong hệ thống quản lý của các VQG
• 2. CHƯƠNG 2: MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, PHƯƠNG PHÁP VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu và nội dung nghiên cứu của đề tài
• 2.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Tình hình khai thác DVHST tại ba VQG điển hình Bidoup, Xuân Thủy và Cát Bà
• 3.1.1. VQG Bi Doup
• 3.1.1.1. Giới thiệu về khu vực nghiên cứu
• 3.1.1.2. Tiềm năng giá trị DVHST của VQG Bidoup
• 3.1.1.3. Đánh giá tình hình khai thác DVHST tại VQG Bidoup
• 3.1.2. VQG Xuân Thủy
• 3.1.2.1. Giới thiệu về khu vực nghiên cứu
• 3.1.2.2. Tiềm năng giá trị DVHST của VQG Xuân Thủy
• 3.1.2.3. Đánh giá công tác quản lý việc khai thác DVHST tại VQG Xuân Thủy
• 3.1.3. VQG Cát Bà
• 3.1.3.1. Giới thiệu về khu vực nghiên cứu
• 3.1.3.2. Tiềm năng giá trị DVHST của VQG Cát Bà
• 3.1.3.3. Tình hình khai thác DVHST tại VQG Cát Bà
• 3.2. Phân tích điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội, thách thức của phương pháp quản lý các VQG dựa trên việc khai thác bền vững các DVHST của Vườn. Đề xuất một số giải pháp nhằm tăng cường quản lý các VQG tại Việt Nam dựa trên việc khai thác bền vững các DVHST của Vườn.
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về khai thác bền vững dịch vụ hệ sinh thái tại Việt Nam

Việt Nam là một trong những quốc gia có đa dạng sinh học phong phú nhất thế giới. Với 164 khu rừng đặc dụng, bao gồm 30 vườn quốc gia, 69 khu dự trữ thiên nhiên, và 45 khu bảo vệ cảnh quan, Việt Nam sở hữu nhiều hệ sinh thái đặc trưng. Tuy nhiên, sự tàn phá đa dạng sinh học vẫn diễn ra, đặc biệt là do hoạt động sinh kế của người dân trong các xã vùng đệm. Việc khai thác bền vững dịch vụ hệ sinh thái (DVHST) là cần thiết để bảo tồn và phát triển bền vững các nguồn tài nguyên thiên nhiên.

1.1. Khái niệm dịch vụ hệ sinh thái và vai trò của chúng

Dịch vụ hệ sinh thái (DVHST) là những lợi ích mà con người nhận được từ các chức năng của hệ sinh thái. Chúng bao gồm dịch vụ cung cấp (thực phẩm, nước), dịch vụ điều tiết (điều hòa khí hậu, phòng chống thiên tai), dịch vụ văn hóa (giá trị thẩm mỹ, du lịch), và dịch vụ hỗ trợ (cấu tạo đất, chu trình dinh dưỡng).

1.2. Tình hình nghiên cứu dịch vụ hệ sinh thái tại Việt Nam

Nghiên cứu về DVHST tại Việt Nam đang ngày càng được chú trọng. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng khoảng 60% DVHST trên thế giới đang bị suy thoái. Tại Việt Nam, việc áp dụng các công cụ chi trả dịch vụ môi trường (PES) đang được triển khai nhằm khôi phục và bảo tồn các hệ sinh thái.

II. Thách thức trong khai thác bền vững dịch vụ hệ sinh thái tại Việt Nam

Việc khai thác bền vững DVHST tại Việt Nam gặp nhiều thách thức. Một trong những vấn đề lớn nhất là sự xung đột giữa phát triển kinh tế và bảo tồn đa dạng sinh học. Nhiều quyết định quản lý chưa lồng ghép đầy đủ giá trị của DVHST, dẫn đến việc khai thác không bền vững.

2.1. Xung đột lợi ích trong quản lý tài nguyên

Nhiều quyết định quản lý hiện tại chỉ tập trung vào lợi ích kinh tế ngắn hạn mà không xem xét đến tác động lâu dài đến môi trường. Điều này dẫn đến việc khai thác tài nguyên thiên nhiên một cách không bền vững.

2.2. Thiếu nhận thức về giá trị của dịch vụ hệ sinh thái

Nhiều người dân và nhà quản lý chưa nhận thức đầy đủ về giá trị của DVHST. Điều này làm giảm khả năng bảo tồn và khai thác bền vững các dịch vụ này.

III. Phương pháp khai thác bền vững dịch vụ hệ sinh thái hiệu quả

Để khai thác bền vững DVHST, cần áp dụng các phương pháp quản lý hiệu quả. Các mô hình quản lý dựa trên cộng đồng và các công cụ chi trả dịch vụ môi trường (PES) đã được chứng minh là hiệu quả trong việc bảo tồn và phát triển bền vững.

3.1. Mô hình quản lý dựa vào cộng đồng

Mô hình này khuyến khích sự tham gia của cộng đồng trong việc quản lý và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên. Sự tham gia của cộng đồng giúp nâng cao nhận thức và trách nhiệm trong việc bảo tồn DVHST.

3.2. Ứng dụng công cụ chi trả dịch vụ môi trường

Công cụ PES giúp tạo ra động lực cho người dân bảo vệ và duy trì các dịch vụ hệ sinh thái. Việc chi trả cho các dịch vụ này không chỉ giúp bảo tồn mà còn tạo ra nguồn thu nhập bền vững cho cộng đồng.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu tại các vườn quốc gia

Nghiên cứu tại các vườn quốc gia Cát Bà, Xuân Thủy và Bi Doup cho thấy việc khai thác bền vững DVHST có thể mang lại nhiều lợi ích. Các mô hình quản lý hiệu quả đã được áp dụng và cho thấy kết quả tích cực trong việc bảo tồn đa dạng sinh học.

4.1. Kết quả từ vườn quốc gia Cát Bà

Tại vườn quốc gia Cát Bà, việc áp dụng mô hình quản lý bền vững đã giúp tăng cường bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển du lịch sinh thái. Các dịch vụ hệ sinh thái được khai thác một cách hiệu quả, mang lại lợi ích cho cộng đồng địa phương.

4.2. Kinh nghiệm từ vườn quốc gia Xuân Thủy

Vườn quốc gia Xuân Thủy đã áp dụng các công cụ PES để khuyến khích người dân tham gia bảo vệ môi trường. Kết quả cho thấy sự cải thiện rõ rệt trong chất lượng môi trường và tăng cường sinh kế cho người dân.

V. Kết luận và hướng đi tương lai cho khai thác bền vững dịch vụ hệ sinh thái

Khai thác bền vững dịch vụ hệ sinh thái tại Việt Nam là một nhiệm vụ cấp bách. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các bên liên quan để đảm bảo rằng các dịch vụ này được bảo tồn và phát triển một cách bền vững. Hướng đi tương lai cần tập trung vào việc nâng cao nhận thức và áp dụng các mô hình quản lý hiệu quả.

5.1. Tăng cường hợp tác giữa các bên liên quan

Sự hợp tác giữa chính phủ, cộng đồng và các tổ chức phi chính phủ là rất quan trọng trong việc bảo tồn và khai thác bền vững DVHST. Các bên cần cùng nhau xây dựng các chính sách và chương trình hỗ trợ.

5.2. Đẩy mạnh nghiên cứu và ứng dụng công nghệ mới

Nghiên cứu và ứng dụng công nghệ mới trong quản lý tài nguyên thiên nhiên sẽ giúp nâng cao hiệu quả khai thác DVHST. Cần đầu tư vào các công nghệ thân thiện với môi trường để bảo vệ và phát triển bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam là một trong những quốc gia giàu đa dạng sinh học nhất thế giới với 164 khu rừng đặc dụng, trong đó có 30 vườn quốc gia (VQG) đại diện cho các hệ sinh thái đặc trưng trên cạn, đất ngập nước và biển. Tuy nhiên, sự suy thoái đa dạng sinh học vẫn diễn ra nghiêm trọng, chủ yếu do hoạt động sinh kế của người dân vùng đệm các VQG. Đề tài “Khai thác bền vững dịch vụ hệ sinh thái: Nghiên cứu điển hình tại các VQG Cát Bà, Xuân Thủy và Bidoup” nhằm mục tiêu đánh giá thực trạng khai thác dịch vụ hệ sinh thái (DVHST) tại ba VQG điển hình, xác định cơ hội và thách thức trong quản lý dựa trên giá trị DVHST, từ đó đề xuất giải pháp tăng cường quản lý bền vững.

Nghiên cứu tập trung vào các hệ sinh thái rừng nhiệt đới núi trung bình (Bidoup), rừng ngập mặn và đất ngập nước ven biển (Xuân Thủy), và rừng thường xanh trên núi đá vôi kết hợp rừng ngập mặn (Cát Bà). Phạm vi nghiên cứu bao gồm các hoạt động khai thác DVHST tại các VQG này trong bối cảnh pháp lý và thực tiễn quản lý hiện nay. Ý nghĩa nghiên cứu thể hiện qua việc cung cấp số liệu cụ thể về giá trị kinh tế của DVHST, đánh giá hiệu quả các mô hình chi trả dịch vụ môi trường (PES) và đề xuất các giải pháp quản lý nhằm bảo tồn đa dạng sinh học, nâng cao sinh kế cộng đồng và phát triển du lịch sinh thái bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết và mô hình sau:

• Khái niệm dịch vụ hệ sinh thái (DVHST): Bao gồm bốn nhóm chính: dịch vụ cung cấp (thực phẩm, nước, nguyên liệu), dịch vụ điều tiết (điều hòa khí hậu, kiểm soát lũ lụt), dịch vụ hỗ trợ (chu trình dinh dưỡng, kiến tạo đất), và dịch vụ văn hóa (giá trị thẩm mỹ, du lịch sinh thái). Thuật ngữ DVHST được sử dụng phổ biến hơn dịch vụ môi trường nhằm nhấn mạnh lợi ích trực tiếp và gián tiếp của hệ sinh thái đối với con người.

• Tiếp cận phát triển bền vững dựa trên DVHST: Lồng ghép giá trị DVHST vào quyết định quản lý nhằm cân bằng giữa bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển kinh tế - xã hội. Đánh giá rủi ro và cơ hội liên quan đến DVHST được thực hiện qua các bước xác định, sàng lọc, đánh giá hiện trạng, định giá kinh tế và xác định cân bằng lợi ích.

• Cơ chế chi trả dịch vụ môi trường (PES): Công cụ kinh tế kết nối người cung cấp và người sử dụng DVHST, thúc đẩy bảo tồn và phát triển bền vững. PES được phân loại theo các dịch vụ như bảo vệ rừng đầu nguồn, bảo tồn đa dạng sinh học, hấp thụ cacbon và du lịch sinh thái.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Kết hợp dữ liệu thứ cấp từ các báo cáo, tài liệu pháp luật, nghiên cứu trước đây và dữ liệu sơ cấp thu thập qua khảo sát thực địa tại ba VQG Bidoup, Xuân Thủy và Cát Bà.

• Phương pháp điều tra, khảo sát thực địa: Phỏng vấn 100 người dân vùng đệm VQG Xuân Thủy, 42 hộ dân tham gia mô hình chi trả dịch vụ môi trường rừng tại vùng đệm VQG Bidoup. Do điều kiện, chưa khảo sát trực tiếp tại VQG Cát Bà.

• Phân tích định tính và tổng hợp: Sử dụng phương pháp SWOT để phân tích điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức trong quản lý khai thác DVHST tại các VQG. Phân tích định tính nhằm mô tả đặc điểm hệ thống quản lý và khai thác DVHST.

• Timeline nghiên cứu: Khảo sát thực địa diễn ra từ 07/10/2013 đến 20/11/2013, tổng hợp và phân tích dữ liệu sau đó để hoàn thiện luận văn.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Giá trị kinh tế của DVHST tại VQG Bidoup: Tổng giá trị kinh tế ước tính đạt khoảng 25.747 tỷ đồng (tương đương 1.287 triệu USD), trong đó giá trị sử dụng trực tiếp chiếm 22%, giá trị bảo vệ chống xói mòn đất chiếm 46%, giá trị phi sử dụng chiếm 25%. Diện tích rừng có vai trò quan trọng trong bảo vệ nguồn nước cho các hồ thủy điện và duy trì đa dạng sinh học.

2. Hiệu quả mô hình chi trả dịch vụ môi trường rừng (PFES): Tại VQG Bidoup, PFES đã triển khai giao khoán bảo vệ rừng cho 1.150 hộ gia đình với tổng diện tích 39.366 ha, ưu tiên các hộ dân tộc thiểu số. Nguồn thu từ PFES giúp cải thiện sinh kế và giảm áp lực khai thác tài nguyên rừng. Tính đến năm 2013, các quỹ bảo vệ rừng đã thu được hơn 400 tỷ đồng từ các hợp đồng chi trả dịch vụ môi trường trên toàn quốc.

3. Tình hình khai thác DVHST tại VQG Xuân Thủy và Cát Bà: VQG Xuân Thủy tập trung khai thác dịch vụ rừng ngập mặn và thủy sản, trong khi VQG Cát Bà có hệ sinh thái rừng thường xanh trên núi đá vôi và rừng ngập mặn đa dạng. Người dân vùng đệm phụ thuộc vào khai thác thủy sản và lâm sản phi gỗ, tuy nhiên nhận thức về bảo vệ tài nguyên còn hạn chế.

4. Những thách thức trong quản lý VQG: Bao gồm cơ chế chính sách chưa đồng bộ, bộ máy tổ chức chưa thống nhất, thiếu kinh phí và nhân lực bảo vệ rừng, áp lực dân sinh và săn bắt động vật hoang dã, cũng như thiếu quy hoạch phát triển du lịch sinh thái bền vững.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy giá trị kinh tế của DVHST tại các VQG là rất lớn, đặc biệt là các dịch vụ bảo vệ nguồn nước và đa dạng sinh học. Mô hình PFES tại VQG Bidoup đã bước đầu phát huy hiệu quả trong việc huy động nguồn lực tài chính bền vững cho bảo vệ rừng, đồng thời cải thiện sinh kế cho cộng đồng dân cư vùng đệm. Tuy nhiên, việc mở rộng và nhân rộng mô hình này tại các VQG khác còn gặp nhiều khó khăn do hạn chế về cơ chế chính sách, năng lực quản lý và nhận thức cộng đồng.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế, các mô hình PES tại Mexico, Costa Rica và Brazil cũng cho thấy hiệu quả trong bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển sinh kế bền vững, nhưng đều đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các bên liên quan và cơ chế pháp lý rõ ràng. Việc xây dựng thị trường dịch vụ môi trường rừng tại Việt Nam đang trong giai đoạn phát triển, cần tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý và tăng cường năng lực quản lý.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ phân bổ giá trị kinh tế DVHST theo nhóm dịch vụ, bảng tổng hợp số liệu thu chi PFES qua các năm và bản đồ quy hoạch các VQG để minh họa phạm vi nghiên cứu và các vùng khai thác dịch vụ.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Hoàn thiện cơ chế chính sách và pháp luật: Đẩy mạnh xây dựng và hoàn thiện các văn bản pháp luật liên quan đến quản lý và chi trả dịch vụ hệ sinh thái, đảm bảo tính minh bạch, công bằng và hiệu quả trong việc phân bổ nguồn lực. Thời gian thực hiện: 1-2 năm; Chủ thể: Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, Bộ Tài nguyên và Môi trường.

2. Tăng cường năng lực quản lý và bảo vệ rừng: Đào tạo, nâng cao trình độ chuyên môn cho cán bộ quản lý VQG, tăng cường lực lượng bảo vệ rừng, áp dụng công nghệ giám sát hiện đại. Thời gian: 2-3 năm; Chủ thể: Ban quản lý các VQG, các tổ chức bảo tồn.

3. Mở rộng và nhân rộng mô hình chi trả dịch vụ môi trường (PFES): Khuyến khích áp dụng PFES tại các VQG khác dựa trên mô hình thành công tại Bidoup, đồng thời đa dạng hóa các hình thức chi trả phù hợp với đặc thù từng vùng. Thời gian: 3-5 năm; Chủ thể: Chính phủ, các quỹ bảo vệ rừng, cộng đồng dân cư.

4. Phát triển du lịch sinh thái bền vững: Xây dựng quy hoạch du lịch sinh thái tại các VQG, tăng cường nhận thức và tham gia của cộng đồng địa phương, đảm bảo lợi ích kinh tế gắn liền với bảo tồn đa dạng sinh học. Thời gian: 2-4 năm; Chủ thể: Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Ban quản lý VQG, doanh nghiệp du lịch.

5. Nâng cao nhận thức cộng đồng và phát triển sinh kế bền vững: Tổ chức các chương trình tuyên truyền, đào tạo kỹ năng nghề, hỗ trợ phát triển các mô hình sinh kế thân thiện với môi trường cho người dân vùng đệm. Thời gian: liên tục; Chủ thể: Các tổ chức phi chính phủ, chính quyền địa phương.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà quản lý và hoạch định chính sách môi trường: Luận văn cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn để xây dựng chính sách quản lý bền vững các VQG dựa trên khai thác DVHST, đặc biệt là cơ chế chi trả dịch vụ môi trường.

2. Các nhà nghiên cứu và học giả trong lĩnh vực khoa học môi trường và bảo tồn đa dạng sinh học: Tài liệu tổng hợp các lý thuyết, phương pháp đánh giá và phân tích thực trạng khai thác DVHST tại Việt Nam, đồng thời so sánh với kinh nghiệm quốc tế.

3. Cán bộ quản lý và nhân viên các VQG: Cung cấp thông tin chi tiết về đặc điểm sinh thái, kinh tế xã hội và các mô hình quản lý khai thác DVHST tại ba VQG điển hình, hỗ trợ nâng cao hiệu quả công tác quản lý.

4. Các tổ chức phi chính phủ và cộng đồng dân cư vùng đệm: Giúp hiểu rõ vai trò và lợi ích của DVHST, cơ chế PFES, từ đó tham gia tích cực vào các hoạt động bảo vệ và khai thác bền vững tài nguyên thiên nhiên.

Câu hỏi thường gặp

1. Dịch vụ hệ sinh thái là gì và tại sao nó quan trọng?
   Dịch vụ hệ sinh thái là các lợi ích trực tiếp hoặc gián tiếp mà con người nhận được từ các chức năng của hệ sinh thái, bao gồm cung cấp thực phẩm, điều hòa khí hậu, bảo vệ nguồn nước và giá trị văn hóa. Chúng quan trọng vì duy trì sự sống và phát triển bền vững của xã hội.

2. Cơ chế chi trả dịch vụ môi trường (PES) hoạt động như thế nào?
   PES là công cụ kinh tế kết nối người sử dụng dịch vụ môi trường (người mua) với người cung cấp (người bán), trong đó người sử dụng trả tiền để khuyến khích người cung cấp bảo vệ và duy trì các dịch vụ này. Ví dụ, các nhà máy thủy điện trả tiền cho chủ rừng để bảo vệ rừng đầu nguồn.

3. Tại sao cần khai thác bền vững dịch vụ hệ sinh thái tại các VQG?
   Khai thác bền vững giúp bảo tồn đa dạng sinh học, duy trì chức năng hệ sinh thái, đồng thời tạo nguồn thu nhập ổn định cho cộng đồng địa phương, giảm áp lực khai thác tài nguyên quá mức và góp phần phát triển kinh tế - xã hội.

4. Những thách thức lớn nhất trong quản lý các VQG hiện nay là gì?
   Bao gồm thiếu cơ chế chính sách đồng bộ, hạn chế về nguồn lực tài chính và nhân lực, áp lực dân sinh và săn bắt động vật hoang dã, cũng như thiếu quy hoạch phát triển du lịch sinh thái bền vững.

5. Làm thế nào để cộng đồng dân cư vùng đệm tham gia hiệu quả vào bảo vệ VQG?
   Thông qua nâng cao nhận thức, phát triển các mô hình sinh kế bền vững, tham gia vào các chương trình chi trả dịch vụ môi trường, và hợp tác chặt chẽ với ban quản lý VQG trong công tác bảo vệ và phát triển tài nguyên thiên nhiên.

Kết luận

• Việt Nam sở hữu hệ sinh thái đa dạng với giá trị kinh tế và môi trường to lớn, đặc biệt tại các VQG Cát Bà, Xuân Thủy và Bidoup.
• Mô hình chi trả dịch vụ môi trường rừng (PFES) đã bước đầu phát huy hiệu quả trong bảo vệ rừng và cải thiện sinh kế cộng đồng.
• Các thách thức trong quản lý VQG bao gồm cơ chế chính sách chưa hoàn thiện, thiếu nguồn lực và áp lực khai thác tài nguyên.
• Đề xuất hoàn thiện chính sách, tăng cường năng lực quản lý, mở rộng PFES, phát triển du lịch sinh thái và nâng cao nhận thức cộng đồng.
• Tiếp tục nghiên cứu, giám sát và đánh giá hiệu quả các giải pháp nhằm hướng tới phát triển bền vững các dịch vụ hệ sinh thái tại VQG trong giai đoạn 2024-2030.

Các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và cộng đồng hãy cùng hợp tác để bảo vệ và khai thác bền vững các dịch vụ hệ sinh thái, góp phần bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển kinh tế xã hội bền vững tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN 1.1 Sơ lược tình hình nghiên cứu Dịch vụ hệ sinh thái trên thế giới 1.1 Khái niệm Dịch vụ hệ sinh thái Hệ sinh thái (HST) có vai trò hết sức quan trọng đối với đời sống con người thông qua việc cung cấp các dịch vụ. Các nhà sinh thái học đã xác định 4 nhóm dịch vụ mà các HST cung cấp, còn gọi là dịch vụ môi trường, bao gồm: - Dịch vụ cung cấp: thực phẩm, nước sạch, nguyên liệu, chất đốt, nguồn gen, … - Dịch vụ điều tiết: phòng hộ đầu nguồn, hạn chế lũ lụt, điều hoà khí hậu, điều tiết nước, lọc nước, thụ phấn, phòng chống dịch bệnh, … - Dịch vụ văn hoá: giá trị thẩm mỹ, quan hệ xã hội, giải trí và du lịch sinh thái, lịch sử, khoa học và giáo dục, … - Dịch vụ hỗ trợ: cấu tạo đất, điều hoà dinh dưỡng, … Ở Việt Nam, thuật ngữ Dịch vụ hệ sinh thái (DVHST) được sử dụng phổ biến hơn thuật ngữ dịch vụ môi trường (DVMT) bởi vì DVMT đang được hiểu theo nghĩa bảo vệ môi trường như các vấn đề ô nhiễm. Thuật ngữ DVHST được sử dụng trong dự thảo Luật Đa dạng sinh học và khung chính sách thí điểm của Bộ Nông nghiệp và phát triển Nông thôn. “DVHST là các lợi ích trực tiếp hoặc gián tiếp mà con người hưởng thụ từ các chức năng của HST” được mô tả trong tài liệu Đánh giá hệ sinh thái thiên niên kỷ năm 2005.

Bản báo cáo đã xác định danh mục các loại hình DVHST cung cấp như: sản phẩm lương thực, thực phẩm (như lúa gạo, vật nuôi, thủy hải sản.); các cây công nghiệp (như bông, gỗ, gai dầu.); các nguồn dược liệu; cung cấp nguồn nước; điều hòa không khí; điều tiết nguồn nước; hạn chế xói mòn; các dịch vụ văn hóa (bao gồm cả tinh thần và tôn giáo, các giá trị thẩm mỹ, giải trí, du lịch sinh thái. Cũng theo báo cáo, khoảng 60% DVHST trên thế giới đang bị suy thoái hoặc khai thác, sử dụng không bền vững. Do đó, nhằm mục đích thúc đẩy phát triển HST dựa vào cộng đồng, khôi phục lại những HST bị phá hủy và duy trì việc cung cấp các DVHST quan trọng dẫn đến việc hình thành công cụ chi trả DVHST. CAO HOÀNG THANH MAI 3 KHOA MÔI TRƯỜNG TIEU LUAN MOI download : [e-mail] LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC Bảng 1.1: Các loại dịch vụ hệ sinh thái Rừng Biển Đất canh tác/nông nghiệp Hàng hóa - Lương thực - Thực phẩm - Lương thực môi - Nước - Nhiên liệu trường - Nhiên liệu - Sợi - Sợi Dịch vụ - Điều hòa khí hậu - Điều hòa khí hậu - Điều hòa khí hậu điều tiết - Điều tiết lũ lụt - Sản xuất cơ bản - Lọc nước - Điều tiết dịch vụ - Lọc nước Dịch vụ - Tái tạo dinh dưỡng - Tái tạo dinh dưỡng - Tái tạo dinh dưỡng hỗ trợ - Kiến tạo đất - Sản xuất cơ bản - Kiến tạo đất Dịch vụ - Thẩm mỹ - Thẩm mỹ - Thẩm mỹ văn hóa - Tinh thần - Tinh thần - Giáo dục - Giáo dục - Giáo dục - Giải trí - Giải trí Nguồn: Đánh giá hệ sinh thái thiên niên kỷ 2005 Các dịch vụ hệ sinh thái – việc cung cấp tài nguyên thiên nhiên và các chức năng của hệ sinh thái nhằm tạo ra các hàng hoá và dịch vụ có giá trị về kinh tế và môi trường (Hướng dẫn tài chính cho hoạt động bảo tồn, 2002).2 Tiếp cận DVHST hướng tới phát triển bền vững các HST 1.1 Quan điểm tiếp cận Tiếp cận DVHST được định nghĩa là sự lồng ghép DVHST trong việc ra quyết định bằng cách sử dụng các công cụ đánh giá khoa học để xem xét sự phụ thuộc và tác động của con người tới DVHST và lồng ghép các giá trị DVHST vào việc ra quyết định.

Theo báo cáo Đánh giá Hệ sinh thái Thiên niên kỷ, đánh đổi là các quyết định và lựa chọn quản lý làm thay đổi chức năng và dịch vụ mà HST cung cấp. Trong thập kỷ qua, Việt Nam cũng như nhiều nước đang phát triển đang phải đối mặt với các thách thức trong việc ra quyết định khó khăn liên quan đến các HST. CAO HOÀNG THANH MAI 4 KHOA MÔI TRƯỜNG TIEU LUAN MOI download : [e-mail] LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC Nhiều tranh luận ở các cấp quốc tế, quốc gia và địa phương trong việc ra quyết định đánh đổi giữa bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển kinh tế - xã hội. Hiện nay nhiều HST chưa được định giá đúng mức hoặc không có giá trị kinh tế nào cả.

Do quyết định hàng ngày được đưa ra chỉ ưu tiên làm sao để thu được lợi nhuận tài chính ngay lập tức, hàng loạt cấu trúc và chức năng của hệ sinh thái đều bị định giá thấp hơn giá trị thực của nó. Các xung đột về lợi ích ở các cấp hay lợi ích của các nhóm khác nhau, hay sự phân bổ giữa được và mất giữa các nhóm ngày càng rõ rệt và thách thức các nhà quản lý trong việc ra quyết định. Trong bối cảnh đó, các quyết định mang tính đôi bên cùng có lợi (win-win) được dùng phổ biến như một thuật ngữ mang tính thỏa hiệp và lý tưởng hóa các quyết định khó khăn. Tuy nhiên, cách tiếp cận thỏa hiệp này đã và đang dẫn đến nhiều hệ lụy và thách thức cho nhà quản lý và đòi hỏi một sự nhìn nhận thâu đáo từ nhiều góc độ trong quá trình ra quyết định.2 Đánh giá cơ hội và rủi ro liên quan đến các dịch vụ hệ sinh thái Thông tin về các DVHST có thể được tăng cường bằng một loạt các qui trình ra quyết định, từ việc tạo ra một chính sách y tế cộng đồng, để chuẩn bị cho kế hoạch kinh tế của một địa phương, một khu vực hay một quốc gia; hoặc thiết lập một lộ trình phát triển.

Bước 3: Đánh giá Bước 1: Xác định Bước 2: Sàng lọc hiện trạng và xu DVHST đang hoạt DVHST phù hợp thế các DVHST động thích hợp Bước 4: Những Bước 5: Xác định đánh giá cần thiết rủi ro và cơ hội của về giá trị kinh tế DVHST cho dịch vụ kinh tế Hình 1.1: Tổng quan các bước đánh giá rủi ro và cơ hội liên quan đến DVHST [42] CAO HOÀNG THANH MAI 5 KHOA MÔI TRƯỜNG TIEU LUAN MOI download : [e-mail] LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC BƯỚC 1: XÁC ĐỊNH CÁC DỊCH VỤ HỆ SINH THÁI ĐANG HOẠT ĐỘNG Bước đầu tiên là xác định tất cả các DVHST phụ thuộc vào một quyết định và có ảnh hưởng. Nó liên quan đến việc xem xét một cách có hệ thống cho mỗi DVHST có hay không phụ thuộc vào một quyết định hoặc quyết định có tác động tới các DVHST. Xác định trước các vấn đề liên quan sẽ cho phép các nhà sản xuất ra quyết định để chủ động quản lý bất kỳ rủi ro và cơ hội liên quan nào. Sử dụng danh sách các dịch vụ dùng chung của loại HST để giúp thông báo liệu một DVHST có thể tồn tại trong một địa điểm cụ thể: Bảng 1.2: Các DVHST dùng chung và các yếu tố tác động bởi các loại HST Hệ sinh Dịch vụ hệ sinh thái Các yếu tố thay đổi hệ sinh thái thái Biển Cá và hải sản khác (cá thương Đánh bắt quá mức, hoạt động đánh mại và thủy sản tự cung cấp), du bắt hủy diệt, dòng chảy chất dinh lịch sinh thái, vui chơi giải trí, các dưỡng và lắng đọng, biến đổi khí hậu, sản phẩm dược, khí hậu quy định, ô nhiễm môi trường (xả nước thải, sự giao thông, chu trình nước ngọt cố tràn dầu, khai thác mỏ) Ven Du lịch, vui chơi giải trí, giá trị Dòng chảy chất dinh dưỡng và lắng biển văn hóa, thủy sản (thương mại và đọng tạo ra các vùng chết, tốc độ công sinh hoạt), nuôi trồng thủy sản, nghiệp và đô thị hóa gây ô nhiễm môi giao thông vận tải, chu trình dinh trường, nạo vét đường thủy, vận dưỡng, chống lại bão/lũ, điều hoà chuyển bùn cát từ sông, biến đổi khí khí hậu, xử lý chất thải, kiểm soát hậu, các loài xâm lấn, chuyển đổi các xói mòn, thủy điện, lưu trữ nước cửa sông và vùng đất ngập nước, phá ngọt hủy các vườn ươm cá cửa sông, phá rừng ngập mặn, rạn san hô, khai thác thủy sản, rừng ngập mặn (củi), cát xây dựng, rong biển để tiêu thụ Vùng Cây trồng, thủy sản, nước ngọt, Dòng chảy chất dinh dưỡng, chuyển nước lưu trữ khí nhà kính, bổ sung đổi đất ngập nước đối với nông nghiệp, sâu nước ngầm và xả nước cho ngành thủy lợi quy mô lớn và chuyển hướng CAO HOÀNG THANH MAI 6 KHOA MÔI TRƯỜNG TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.