MỞ ĐẦU Biến động đã trở thành một phần không thể thiếu trong thị trƣờng tài chính cho hoạt động quản lý rủi ro, quản lý danh mục đầu tƣ, các nhà đầu tƣ, các nhà nghiên cứu và gần nhƣ tất cả những gì có thể làm với các thị trƣờng tài chính. Dự báo biến động một cách chính xác và xác định các mối tƣơng quan là cần thiết để quản lý rủi ro, quản lý danh mục đầu tƣ.Biến động và mối tƣơng quan đƣợc ƣớc tính từ các dữ liệu quá khứ từ lợi xuất của tài sản hoặc lựa chọn từ các giá quan sát đƣợc vì nó không thể quan sát trực tiếp. Hiện nay trên thế giới, ở các thị trƣờng chứng khoán phát triển, các nhà phân tích và dự báo đã áp dụng và đƣa ra nhiều công cụ giúp cho các nhà đầu tƣ trên thị trƣờng dự báo đƣợc biến động của thị trƣờng với tỷ lệ chính xác cao nhằm giúp cho các nhà đầu tƣ quản lý đƣợc danh mục đầu tƣ của mình. Đối với các nƣớc phát triển thì việc ứng dụng cácmô hình phân tích dự báo này trở nên đơn giản vì thông tin minh bạch và thị trƣờng cũng trở nên ổn định hơn.Tuy nhiên, việc ứng dụng các công cụ này trên các thị trƣờng là khác nhau.
Đối với thị trƣờng các nƣớc đang phát triển, trong đó có Việt Nam, thì việc ứng dụng các công cụ này liệu có chính xác? Đồng thời thị trƣờng chứng khoán Việt Nam những năm gần đây đƣợc đánh giá là một trong những thị trƣờng biến động mạnh nhất khu vực châu Á[1]. Do đó, đề tài “Ứng dụng khai phá dữ liệu trong dự báo biến động thị trƣờng chứng khoán Việt Nam” là đề tài mà chúng tôi tập trung nghiên cứu vào một số mô hình dự báo biến động hay đƣợc sử dụng trên thế giới và áp dụng thử nghiệm chothị trƣờng chứng khoán Việt Nam. Nô ̣i dung luâ ̣n văn tâ ̣p trung vào nhƣ̃ng vấ n đề sau: Tìm hiểu các khái niệm cơ bản , các ứng dụngcủa biến động thị trƣờng chứng khoán. Tìm hiểu các khái niệm cơ bản , các mô hình thống kê, các mô hình học máy sử dụng để dự báo biến động thị trƣờng.
Thử nghiệm các mô hình dự báo biến động trên thị trƣờng chứng khoán Việt Nam. So sách các sai số dự báo của các mô hình trên. 1 Bài “Chứng khoán Việt Nam tăng trƣởng mạnh nhất châu Á” ngày 04/08/2013 đăng trên Báo Dân trí LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 Luâ ̣n vă ̣n đƣơ ̣c trin ̀ h bày gồ m các phầ n sau đây: Chƣơng 1: Cơ sở lý thuyết giới thiệu tổng quankhái niệm về biến động của thị trƣờng chứng khoán, các ứng dụng của theo dõi biến động. Giới thiệu tổng quan về khai phá dữ liệu.
Chƣơng 2: Ứng dụng khai phá dữ liệu dự báo biến động thị trƣờng chứng khoán trình bầy một số phƣơng pháp khai phá dữ liệu sử dụng để dự báo báo biến động của thị trƣờng. Chƣơng 3: Thực nghiệm và đánh giá trình bầy quá trình thử nghiệm các mô hình dự báo trên áp dụng vào chỉ số VNINDEX, HNXINDEXtrên thị trƣờng chứng khoán Việt Nam. Đƣa ra một số đánh giá, nhận xét kết quả đạt đƣợc. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT Trong chƣơng này, chúng tôigiới thiệu tổng quan về các cơ sở lý thuyết làm nền tảng cho các nghiên cứu của chúng tôi.
Chúng tôi sẽ giới thiệu các khái niệm cơ bản về biến động của thị trƣờng chứng khoán, ứng dụng của biến động, các khái niệm cơ bản của khai phá dữ liệu, khái niệm cơ bản về dự báo, phân loại các mô hình dự báo.1 Biến động của thị trƣờng chứng khoán 1.1Khái niệm về biến động Theo Torben G. Andersen, Tim Bollerslev, Francis X. Diebold và Heiko Ebens: “Biến động của thị trường tài chính là trọng tâm của các nghiên cứu mang tính lý thuyết cũng như thực nghiệm về định giá tài sản vốn, phân bổ tài sản và quản lý rủi ro” [17]. Biến động là một thƣớc đo cho sự thay đổi của giá cả của các công cụ tài chính theo thời gian.
Biến động lịch sử có nguồn gốc từ chuỗi thời gian của giá cả thị trƣờng trong quá khứ. Biến động đƣợc xác định bằng cách tính toán độ lệch chuẩn hàng năm của sự thay đổi hàng ngày trong giá cả. Nếu giá của một cổ phiếu di chuyển lên xuống nhanh chóng trong khoảng thời gian ngắn, nó có biến động cao. Nếu giá hầu nhƣ không thay đổi, nó có biến động thấp.
Biến động đƣợc sử dụng là một thƣớc đo định lƣợng rủi ro của thị trƣờng. Biến động là liên quan đến rủi ro, nhƣng nó không phải là hoàn toàn giống nhau. Rủi ro là sự không chắc chắn của một kết quả tiêu cực của một số sự kiện (ví dụ nhƣ lãi cổ phiếu); biện pháp biến động sự lan rộng của kết quả. Điều này bao gồm kết quả tích cực cũng nhƣ tiêu cực.
Biến động đặc trƣng cho độ bất ổn hoặc là mức rủi ro trong giao động của giá trị Chứng khoán. Độ bất ổn càng cao đồng nghĩa với giá trị của chứng khoán càng có nguy cơ bị giãn ra theo nhiều bậc giá trị. Điều này có nghĩa là giá cả của chứng khoán có thể bị thay đổi đột ngột chỉ trong một khoảng thời gian ngắn theo cả hai hƣớng (tăng đột ngột hoặc giảm đột ngột). Và ngƣợc lại, độ bất ổn thấp có nghĩa là giá trị của chứng khoán không bị biến động đột ngột, mà chỉ thay đổi từ từ chắc chắn sau một quá trình.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 9 Trong thị trƣờng chứng khoán các chỉ số thị trƣờng khác nhau có độ biến động (cũng có nghĩa là độ rủi ro) khác nhau và cùng một chỉ số thì hệ số biến động σ của nó cũng thay đổi theo thời gian, khi các điều kiện thay đổi. Nếu độ biến động nhỏ hơn 20% có thể xem là biến động ở mức thấp, nến lớn hơn 40% có thể xem là biến động ở mức cao.1: Biến động cao.2: Biến động thấp.2 Ứng dụng của biến động - Biến động đƣợc sử dụng trong nhiều trong các chỉ tiêu tài chính. Ví dụ, tỷ lệ Sharp là một thƣớc đo lợi nhuận vƣợt quá một đơn vị rủi ro. Nó là một trong những biện pháp thƣờng đƣợc sử dụng để so sánh hiệu quả của hoạt động đầu tƣ.
- Biến động có thể đƣợc sử dụng trong một số ứng dụng quản lý rủi ro. Chẳng hạn nhƣ giá trị gia tăng tại rủi ro (VaR - Value at Risk) LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 10 - Biến động đƣợc sử dụng làm tham số đầu vào trong nhiều mô hình tài chính. Ví dụ, Lý thuyết danh mục đầu tƣ hiện đại (MPT - Modern Portfolio Theory) sử dụng biến động (theo mẫu của độ lệch chuẩn) để tính toán danh mục đầu tƣ. Danh mục đầu tƣ là một danh mục đầu tƣ tối ƣu với mục đích giảm thiểu rủi ro và tối đa hóa lợi nhuận kỳ vọng.
Nhƣ chúng ta thấy, biến động đƣợc sử dụng trong nhiều khía cạnh của quản lý rủi ro tài chính, quyết định đầu tƣ, chính sách quản lý và ngân sách vốn.3 Tính độ biến động Sự thay đổi về giá cả trên thị trƣờng chứng khoán thƣờng đƣợc sử dụng để xác định biến động của thị trƣờng. Xem xét một cổ phiếu (hoặc chỉ số) P có giá đóng cửa hàng ngày là Pt. Giả định Pt> 0. Lợi nhuận hàng ngày trên tài sản của cổ phiếu P là chuỗi rt có dạng: 𝑃𝑖 𝑟𝑡 = ln 𝑃𝑖−1 Lợi nhuận hàng ngày đƣợc coi là một biến ngẫu nhiên, và đƣợc đặc trƣng bởi giá trị kỳ vọng μ và biến động σ.
Độ biến động thƣờng đƣợc xác định theo các bƣớc sau[20]:2 Bƣớc 1: Tính lợi nhuận hàng ngày trả về của cổ phiếu: 𝑃𝑖 𝑟𝑡 = ln 𝑃𝑖−1 Trong đó Pi , và Pi-1 là giá trị của cổ phiếu tại thời điểm i và i-1 Bƣớc 2: Ƣớc lƣợng độ lệch chuẩn của 𝑟𝑡 𝑛 1 𝜎= 𝑟𝑖 − μ 2 𝑛−1 𝑖=1 Trong đó: μ là giá trị trung bình của rt 2 http://www.com/Calculate-Historical-Stock-Volatility LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 11 Bƣớc 3: Ƣớc lƣợng độ biến động𝜎 𝑠 𝜎= 𝜏 Trong đó 𝜏 là độ dài của khoảng thời gian cần ƣớc lƣợng. Phƣơng sai σ2 cũng có thể đƣợc sử dụng nhƣ là một thƣớc đo của biến động. Nhƣng điều này ít sử dụng, bởi vì phƣơng sai và độ lệch chuẩn đƣợc nối với nhau bằng mối quan hệ đơn giản. Ngoài ra độ biến động có thể đƣợc tính theo một số cách khác nhƣ sau:3 Parkinson (1980): Garman Klass (1980): Rogers and satchell (1991): Trong đó: - N là tổng số mẫu dữ liệu quan sát - oi là giá mở cửa ngày thứ i - hi là giá cao nhất trong ngày thứ i - li là giá thấp nhất trong ngày thứ i - ci là giá đóng cửa cuối ngày thứ i 3 http://eranraviv.com/blog/intraday-volatility-measures/ LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.4 Biến động của thị trường chứng khoán Việt Nam Theo đánh giá của hãng Reuters, thị trƣờng chứng khoán Việt Nam 8 tháng đầu năm 2013 là thị trƣờng biến động thứ 2 khu vực châu Á sau thị trƣờng chứng khoán Nhật Bản4.3: Biến động của các thị trƣờng châu Á 8 tháng đầu năm 2013 Hay theo đánh giá của trang web http://www.com/, thị trƣờng chứng khoán Việt Nam mấy năm gần đây là thị trƣờng biến động lớn, năm 2010 đứng 12 trên tổng số 200 nƣớc đƣợckhảo sát (5).com/article/financialsSector/idUSL3E8LV4EM20121031?irpc=932 5 http://www.com/indicator_static_graph.php?indicatorId=GFDD.01®ions=1w&top_ten=0&year=2010 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.4: So sánh biếnđộng của VNINDEXvới một số nƣớc Hình 1.5: Độ biến động của VNINDEX (trên 40%) Qua các hình trên ta thấy rằng độ biến động của VNINDEX trong những năm gần đâyđƣợc đánh giá biến động cao.
Biến động của năm 2007 tăng cao so với năm 2006(năm thị trƣờng tăng trƣởng nóng) cũng không ở mức cao.Năm 2008 có mức cao nhất, đây là giai đoạn thị trƣờng đi xuống và biến động khá mạnh,năm 2012 có mức thấp nhất, phản ánh đúng giai đoạn đi ngang và không biến động nhiều của thị trƣờng. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.2 Tổng quan về khai phá dữ liệu 1.1 Khái niệm khai phá dữ liệu Với sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ thông tin hiện nay, sự bùng nổ của thông tin, hiện nay lƣợng dữ liệu mà con ngƣời thu thập và lƣu trữ đƣợc trong các kho dữ liệu là rất lớn, nhiều khi vƣợt quá khả năng quản lý. Thời gian này, ngƣời ta bắt đầu đề cập đến khái niệm khủng hoảng phân tích dữ liệu tác nghiệp để cung cấp thông tin với yêu cầu chất lƣợng ngày càng cao cho những ngƣời ra quyết định trong các tổ chức tài chính, thƣơng mại, khoa học, .