Chương 1: Cơ sở lý luận về thể loại phỏng vấn Chương 2: Khảo sát các khía cạnh nội dung và hình thức của các tác phẩm phỏng vấn khắc họa chân dung trên báo in Chương 3: Những vấn đề đặt ra và giải pháp nâng cao chất lƣợng tác phẩm phỏng vấn khắc họa chân dung trên báo in. 12 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Chƣơng 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ THỂ LOẠI PHỎNG VẤN 1. Thể loại phỏng vấn trên báo in 1. Sự hình thành và phát triển của thể loại phỏng vấn 1.
Trên thế giới PV không phải là một thể loại “gạo cội” trong hệ thống các thể loại báo chí mà ra đời sau các thể loại tin, tường thuật. Theo tác giả Michael Schudson trong cuốn Sức mạnh của tin tức truyền thông (Nxb Chính trị Quốc gia, 2003) thì vào năm 1992, nhà báo Anh William Stead cho rằng PV là thể loại do người Mỹ sáng tạo ra. Tuy nhiên, cho đến nay vẫn chưa xác định được cha đẻ của thể loại này và thời gian xuất hiện. Có ý kiến cho rằng người đầu tiên viết PV là Jannes Gordon Bennett với bài viết về vụ ám sát Helen Jewett năm 1836.
Cũng có người lại xem những ghi chép về cuộc trao đổi với Brigham Young năm 1859 của Horace Gleeley là dấu mốc hình thành PV. Những giả thiết trên đều có điểm chung là gắn với những thập niên đầu của thế kỷ XIX. Như vậy có thể tạm kết luận là PV ra đời vào khoảng nửa đầu thế kỷ XIX ở một nền văn hóa có khuynh hướng dân chủ ở nước Mỹ và là một hình thức báo chí mới. Không phải ngay từ khi ra đời, PV đã mang tên gọi này và không phải ngay từ lúc đó hình thức hỏi – đáp đã có chỗ đứng vững chắc trong làng báo chí thế giới.
Trước những năm 1850, công chúng chưa quen với cảnh phóng viên “dám mon men lại gần” các chính trị gia và các nhân vật quan chức để hỏi chuyện. Bài PV đầu tiên được Horace Greeley thực hiện hỏi – đáp một cách vụng về và “nó có vẻ kì quặc” [41; tr. Do vậy tác giả đã phải giải thích ngay trong phần kết luận bài báo của mình về những gì ông đã làm: “Đó là theo những gì tôi còn nhớ, là nội dung của gần hai giờ đối thoại, trong đó phần nhiều là những mẩu chuyện nói ngoài lề không đáng tường thuật, dù tôi có thể nhớ và viết lại”. Vào những năm 1880, PV báo chí trở nên gần gũi và phổ biến tại châu Âu.
Từ chỗ bị xem là hành động phi tự nhiên, thì đến những năm 1890 ở Mỹ, 13 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com PV đã quen thuộc đến nỗi ở New York nhân vật chính trị nào từ chối PV lại là điều bất thường và được đưa lên báo. Tới những năm 1930, PV đã có những bước tiến đáng kể trong đời sống báo chí. Một số nhà báo đã bắt đầu đúc kết kinh nghiệm của mình và đưa ra những lời khuyên về kĩ năng, nghệ thuật PV. Từ chỗ là một hình thức thông tin, PV đã trở thành một hoạt động phổ biến và quan trọng trong tác nghiệp của các nhà báo.
Giới báo chí mặc định PV chính là hoạt động trung tâm của nhà báo trong quá trình tác nghiệp. Trải qua hơn 200 năm tồn tại và phát triển, PV ngày càng được sử dụng rộng rãi trong đời sống xã hội. Trong lĩnh vực báo chí, PV được hiểu theo hai phương diện: là phương pháp thu thập thông tin và là thể loại báo chí độc lập. Giữa hai phương diện này có mối quan hệ mật thiết với nhau: Để có bài PV, phóng viên phải dùng phương pháp PV để khai thác tài liệu, và khi thể hiện trên bài báo thì tuân thủ theo quy cách đặc thù của thể loại PV.
Tuy nhiên phương pháp PV và thể loại PV lại không thể trùng nhau về mục đích, đối tượng trả lời, quá trình thực hiện và cách thức đăng tải thông tin. Trong luận văn này, chúng tôi chỉ đi sâu nghiên cứu về thể loại PV và tập trung sâu hơn vào dạng PV khắc họa chân dung. Ở Việt Nam Ở Việt Nam, báo chí ra đời từ giữa thế kỉ XIX, nhưng phải đến đầu thế kỷ XX thì PV mới xuất hiện. Một số người nhắc đến bài PV của ông Phạm Quỳnh (chủ bút tờ báo Nam Phong) đăng trên báo Phụ Nữ Tân Văn số 87, đăng ngày 18/6/1931.
Có tác giả cho rằng PV đã manh nha với các bài PV diễn xuôi trên các tờ báo Lục Tỉnh Tân Văn (1907-1945), tờ Nam Phong (1917-1934), nhưng chưa rõ thời điểm cụ thể. “PV đã đi một bước dài, từ chỗ chỉ có một giọng văn viết của người hỏi và người đáp trên những tờ Lục Tỉnh Tân Văn, Nam Phong… đến sự tách bạch của văn nói giữa phóng viên và nhân vật trên những tờ Thời vụ, Đông Tây,… đã đem đến rất nhiều thú vị cho bạn đọc vốn chỉ quen thưởng thức văn chương” [6]. 14 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com PV đã xuất hiện ở một số báo dưới dạng các cuộc đối thoại giữa người hỏi và người trả lời. Tuy nhiên những bài báo đó không hoàn toàn có hình thức là bài PV mà chỉ có một số đoạn hỏi và trả lời được viết giống như các đoạn đối thoại trong tiểu thuyết văn học.
Nhưng ngay cả những bài báo dạng này thời kỳ đó cũng có số lượng không nhiều. Có thể kể đến các bài: Cuộc dò hỏi ý kiến các nhà trí thức về việc bầu viên viện trưởng – Nửa giờ với ông Phạm Quỳnh (Ngọ Báo, đăng ngày 17/9/1930) và Phụ nữ của ngày mai – Ý kiến của bà Huỳnh Tân, Giám đốc Trường Hoài Đức, Hà Nội (báo Phụ nữ ngày 23/3/1938). Ở giai đoạn này cũng xuất hiện các bài báo có dạng gần giống với thể loại PV. Trên tờ Đông Tây Tuần báo, tác giả Hoàng Tích Chu có bài Một buổi chuyện với mấy ông Nghị Trung Kỳ (số 39, 8/11/1930).
Bài viết thuật lại “cuộc hội đồng bất thường” của năm người thuộc các thành phần khác nhau như nhà báo, nhà giáo, nghị trưởng, thầu khoán về vấn đề lập hiến. Cuộc trò chuyện, trao đổi, tranh luận giữa các nhân vật được người viết ghi lại dưới dạng các câu hỏi và các ý kiến nối tiếp nhau. Có thể xem đây là dạng bài giống như PV bàn tròn hay tọa đàm ngày nay. Tóm lại, trong giai đoạn 1865 - 1945, thể loại PV đã có mặt trên báo in nước ta.
Nội dung thường đề cập tới các vấn đề chính trị - xã hội. Các bài báo đó thường có dung lượng dài, hình thức thể hiện là đối thoại nhưng nhịp độ cuộc PV thường được diễn ra chậm, mang chất văn học. Hầu hết các bài PV đều không đăng ảnh người trả lời. Sang thời kì 1945-1975, báo chí chủ yếu tập trung cổ vũ tinh thần chiến đấu của quân dân miền Nam và công cuộc cải tạo, xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc.
Chủ đề chính là tập trung phản ánh và ca ngợi những chiến công vang dội trên chiến trường và phong trào thi đua tăng gia sản xuất sôi nổi ở hậu phương. Các thể loại báo chí được sử dụng phổ biến như tin, xã luận, tường thuật, ghi nhanh, gương người tốt việc tốt,… Thể loại PV ít có điều kiện xuất hiện trên mặt báo thời kỳ này. 15 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Sau năm 1975, hệ thống báo chí xã hội chủ nghĩa được củng cố, xây dựng và phát triển ở cả hai miền Nam – Bắc. Tuy nhiên, giai đoạn này hầu hết các báo được bao cấp hoàn toàn.
Báo chí thời kỳ này chưa được coi là sản phẩm hàng hóa đặc biệt và thường được phân phát chủ yếu tới các cơ quan đoàn thể với giá thấp hoặc miễn phí. Hoạt động quảng cáo, kinh doanh, phát hành báo trong các cơ quan báo chí chưa phát triển. Nội dung thông tin trên các tờ báo thường xuôi chiều, ít tính phê bình, ít đấu tranh. Vì vậy, ở giai đoạn này, thể loại PV không phải là sự lựa chọn hàng đầu trong việc chuyển tải thông tin.
Ngay sau đổi mới (1986) mặc dù báo chí cũng có những bước phát triển nhưng thể loại PV vẫn xuất hiện lẻ tẻ, mờ nhạt trên các báo. Từ khi nền kinh tế Việt Nam từ quan liêu bao cấp chuyển sang chế độ hạch toán kinh doanh, nhiều hiện tượng, vấn đề nảy sinh trong cuộc sống xã hội đòi hỏi cần phải thông tin, giải thích kịp thời để đáp ứng nhu cầu cấp bách của đông đảo quần chúng nhân dân. Nguồn đề tài phong phú, sinh động cùng với sự cạnh tranh, đổi mới để thoát khỏi sự bao cấp đã tạo động lực mạnh mẽ cho báo chí phát triển. Những tờ báo được bao cấp ít đi, những tờ tự hạch toán kinh doanh nhiều lên đồng nghĩa với việc các tờ báo, người làm báo cần phải sắc sảo, nhanh nhạy và sáng tạo hơn để tồn tại và phát triển.
Nhiều tờ báo đã thay da đổi thịt cả về nội dung và hình thức. Các thể loại báo chí trong đó có thể loại PV được sử dụng linh hoạt trên các báo, tạo sự hấp dẫn, thu hút độc giả. Đến những năm 1990, các tác phẩm báo chí thuộc thể loại PV xuất hiện nhiều hơn và tạo được sinh khí mới cho không ít tờ báo. Cho đến thập niên đầu của thế kỷ XXI, khi có sự phát triển mạnh mẽ về mọi mặt của xã hội đã góp phần tích cực vào sự phát triển vượt bậc của thể loại PV trong đó có PV khắc họa chân dung.
Điều này thể hiện ở số lượng bài PV xuất hiện với tần suất và mật độ lớn trên các báo và phát huy được thế mạnh của thể loại trong việc truyền tải thông tin đến công chúng. 16 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Ở thời điểm hiện tại khi thực hiện luận văn này, chúng tôi nhận thấy các tác phẩm PV xuất hiện rộng khắp trên các báo, tạp chí với tần xuất lớn, gắn chặt với các chuyên mục hấp dẫn, có sức sống lâu bền trên nhiều tờ báo. Đặc biệt là dạng bài PV khắc họa chân dung gắn với những chuyên mục “nặng ký” của nhiều tờ báo, trong đó có ba tờ báo tiêu biểu chúng tôi đã khảo sát: chuyên mục “Gặp gỡ cuối tuần” trên báo TT–VHCT và LĐCT; chuyên mục “Trò chuyện và suy ngẫm” trên ANTG GT–CT. Khái niệm, đặc trưng và vai trò của thể loại phỏng vấn 1.
Khái niệm phỏng vấn PV (từ Hán Việt: “phỏng” là thăm hỏi, điều tra; “vấn” là hỏi) là một hoạt động dưới hình thức trò chuyện nhằm tìm hiểu, điều tra về một vấn đề nào đó giữa một người với một người khác.