CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ HOẠT ĐỘNG HUY ĐỘNG TIỀN GỬI DÂN CƯ CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Huy động vốn của ngân hàng thương mại 1. Tổng quan về ngân hàng thương mại 1. Khái niệm ngân hàng thương mại NHTM đã hình thành tồn tại và phát triển hàng trăm năm gắn liền với sự phát triển của nền kinh tế hàng hóa.
Sự phát triển hệ thống NHTM đã có tác động rất lớn đến quá trình phát triển của nền kinh tế hàng hóa. NHTM đã ra đời, tồn tại và phát triển tại nhiều quốc gia với nhiều hình thức khác nhau và có nhiều định nghĩa khác nhau về NHTM. Theo Luật Ngân hàng Đan Mạch (1930): “Những nhà băng thiết yếu bao gồm những nghiệp vụ nhận tiền gửi, buôn bán vàng bạc, hành nghề thương mại và các giá trị địa ốc, các phương tiện tín dụng và hối phiếu, thực hiện các nghiệp vụ chuyển ngân, đứng ra bảo hiểm.” Theo Luật Ngân hàng Pháp (1941): “NHTM là những xí nghiệp hay cơ sở hành nghề thường xuyên nhận của công chúng dưới hình thức ký thác hay hình thức khác các số tiền mà họ dùng cho chính họ vào các nghiệp vụ chiết khấu, tín dụng hay dịch vụ tài chính”. Theo Luật các Tổ chức tín dụng Việt Nam (2010): “NHTM là loại hình ngân hàng được thực hiện tất cả các hoạt động ngân hàng và các hoạt động kinh doanh khác nhằm mục tiêu lợi nhuận”.
Từ những nhận định trên, có thể thấy NHTM là một trong những định chế tài chính mà đặc trưng là cung cấp đa dạng các dịch vụ tài chính với nghiệp vụ cơ bản là nhận tiền gửi, cho vay và cung ứng các dịch vụ thanh toán. Ngoài ra, NHTM còn cung cấp nhiều dịch vụ khác nhằm thỏa mãn tối đa nhu cầu về sản phẩm dịch vụ của xã hội cũng như đạt được mục tiêu lợi nhuận. Chức năng ngân hàng thương mại 11 - Chức năng tín dụng Chức năng trung gian tín dụng được xem là chức năng quan trọng nhất của ngân hàng thương mại. Khi thực hiện chức năng trung gian tín dụng, NHTM đóng vai trò là cầu nối giữa người thừa vốn và người có nhu cầu về vốn.
Với chức năng này, vừa đóng vai trò là người cho vay và hưởng lợi nhuận là khoản chênh lệch giữa lãi suất nhận gửi và lãi suất cho vay và góp phần tạo lợi ích cho tất cả các bên tham gia: Người gửi tiền và người đi vay. - Chức năng trung gian thanh toán Ở đây NHTM đóng vai trò là thủ quỹ cho các doanh nghiệp và cá nhân, thực hiện các thanh toán theo yêu cầu của khách hàng như trích tiền từ tài khoản tiền gửi của họ để thanh toán tiền hàng hóa, dịch vụ hoặc nhập vào tài khoản tiền gửi của khách hàng tiền thu bán hàng và các khoản thu khác theo lệnh của họ. Tùy theo nhu cầu của khách hàng có thể lựa chọn phương thức thanh toán phù hợp. - Chức năng tạo tiền Thông qua chức năng trung gian tín dụng, ngân hàng sử dụng số vốn huy động được để cho vay, số tiền cho vay ra lại được khách hàng sử dụng để mua hàng hóa, thanh toán dịch vụ trong khi số dư tài khoản tiền gửi khách hàng vẫn được coi là một bộ phận của tiền giao dịch, được họ sử dụng để mua hàng hóa, thanh toán dịch vụ… 1.
Hoạt động của ngân hàng thương mại - Huy động vốn Ngân hàng huy động vốn dưới các hình thức sau: + Nhận tiền gửi của các tổ chức, cá nhân hay các hộ gia đình dưới hình thức tiền gửi không kỳ hạn, tiền gửi có kỳ hạn và các loại tiềngửi khác. + Phát hành chứng chỉ tiền gửi, trái phiếu và giấy tờ có giá khác để thu hút các khoản vốn có tính thời hạn tương đối dài và ổn định. + Vay vốn của các tổ chức tín dụng trên thị trường tiền tệ; vay NHNN dưới các hình thức tái chiết khấu hay vay có đảm bảo; NHTM còn có thểvay của tổ chức tín dụng nước ngoài. 12 + Các hình thức huy động vốn khác theo quy định của NHNN - Hoạt động tín dụng Ngân hàng cấp tín dụng cho tổ chức, cá nhân dưới các hình thức cho vay, chiết khấu thương phiếu và giấy tờ có giá khác, bảo lãnh, cho thuê tài chính và các hình thức khác theo quy định của NHNN.
- Dịch vụ thanh toán và ngân quỹ - Góp vốn, mua cổ phần, tham gia thị trường tiền tệ, kinh doanh ngoại hối, kinh doanh vàng, kinh doanh bất động sản, kinh doanh dịch vụ và bảo hiểm, nghiệp vụ ủy thác và đại lý, dịch vụ tư vấn và dịch vụ khác liên quan đến hoạt động ngân hàng. Vai trò ngân hàng thương mại Quá trình phát triển kinh tế xã hội nói chung, đặc biệt là trong nền kinh tế thị trường thì ngân hàng thương mại có vai trò quan trọng thể hiện qua các vấn đề chủ yếu sau đây: - Một là, nơi cung cấp vốn cho nền kinh tế NHTM với vai trò là trung gian của mình, nhận tiền từ người muốn cho vay nhận lãi và đem số tiền ấy cho người cần vốn vay để lấy lãi. NHTM là chủ thể đứng ra huy động các nguồn vốn tạm thời nhàn rỗi và sử dụng nguồn vốn huy động được cấp vốn cho nền kinh tế thông qua hoạt động tín dụng, NHTM trở thành chủ thể chính đáp ứng vốn cho nền kinh tế. Nhờ có hoạt động ngân hàng và đặc biệt là hoạt động tín dụng cho các doanh nghiệp có điều kiện mở rộng sản xuất, cải tiến máy móc công nghệ, tăng năng suất lao động, nâng cao hiệu quả kinh tế, thúc đẩy nền kinh tế phát triển.
- Hai là, cầu nối doanh nghiệp và thị trường Thông qua hoạt động cấp tín dụng cho doanh nghiệp, ngân hàng là cầu nối doanh nghiệp với thị trường. Nguồn vốn tín dụng của ngân hàng cung cấp cho doanh nghiệp đóng vai trò rất quan trọng trong việc nâng cao chất lượng về mọi mặt của quá trình sản xuất kinh doanh, đáp ứng nhu cầu của thị trường và từ đó tạo cho doanh nghiệp chỗ đứng vững chắc trong cạnh tranh. - Ba là, công cụ để nhà nước điều tiết vĩ mô nền kinh tế. 13 Thông qua hoạt động thanh toán liên ngân hàng, NHTM đã góp phần mở rộng khối lượng tiền cung ứng cho lưu thông.
Và thông qua việc cấp tín dụng cho nền kinh tế, NHTM đã thực hiện việc dẫn dắt các nguồn tiền, tập hợp và phân phối vốn trên thị trường, điều khiển chúng một cách hiệu quả và thực thi vai trò điều tiết gián tiếp vĩ mô. Cùng với các cơ quan khác, NHTM luôn được sử dụng như một công cụ quan trọng để nhà nước điều chỉnh sự phát triển của nền kinh tế. - Bốn là, cầu nối nền tài chính quốc gia và tài chính quốc tế. Việc phát triển nền kinh tế ở các quốc gia luôn gắn liền với sự phát triền của nền kinh tế thế giới.
Vì vậy nền tài chính của mỗi quốc gia cũng phải hòa nhập với nền tài chính quốc tế và NHTM với các hoạt động của mình đã đóng góp vai trò vô cùng quan trọng trong sự hòa nhập này. Khái niệm về hoạt động huy động vốn của ngân hàng thương mại Huy động vốn có thể được xem là một trong những nghiệp vụ đầu tiên trong hoạt động của các NHTM. Trong giai đoạn đầu tiên của hoạt động ngân hàng, nghiệp vụ này chỉ đơn thuần là hoạt động cất giữ các tài sản có giá nhằm mục đích đảm bảo an toàn, và người gửi tiền là người phải trả phí chứ không phải là các ngân hàng, nguồn tiền đó chỉ được xem đơn thuần là vật được kí gửi chứ hoàn toàn không đóng vai trò là nguồn vốn đối với các NHTM, tiền lúc này không có khả năng luân chuyển, không sinh ra được lợi nhuận. Khi nhu cầu tín dụng gia tăng, nghiệp vụ ngân hàng phát triển, vị thế đó bị đảo ngược, ngân hàng là người phải trả phí cho những khoản tiền gửi đó, và nguồn tiền được kí gửi thay đổi vai trò của nó, trở thành nguồn vốn khả dụng lớn nhất của các NHTM hiện nay.
Do đó, trái ngược với quá khứ, ngân hàng là người phải đi tìm kiếm khách hàng gửi tiền. Và ngày nay, hầu hết tất cả các ngân hàng đều có các chính sách, phương thức để lôi kéo nguồn tiền gửi này. Chính vì vậy các phương thức huy động vốn ngày càng trở nên quan trọng, phong phú và đa dạng hơn. Có thể nói, hiện nay, nghiệp vụ huy động vốn là một trong những nghiệp vụ hết sức quan trọng và liên quan đến sự sống còn của các NHTM.
Có nhiều cách tiếp cận về huy động vốn của NHTM. “Huy động vốn là nghiệp vụ phản ánh các khoản tiền gửi từ các doanh nghiệp vào ngân hàng để thanh 14 toán hoặc với mục đích bảo quản tài sản mà từ đó NHTM có thể huy động và được sử dụng vào kinh doanh. Ngoài ra, ngân hàng còn huy động các khoản tiền nhàn rỗi của cá nhân hay hộ gia đình được gửi vào ngân hàng với mục đích hưởng lãi. Đây là cách tiếp cận theo bản chất của nghiệp vụ.
“Huy động vốn gồm các nội dung chủ yếu như: xác lập mục tiêu, xây dựng chính sách và quy trình huy động, tổ chức thực hiện các nghiệp vụ, kiểm tra, kiểm soát và đánh giá kết quả huy động”. Theo quan điểm này, khái niệm huy động vốn được tiếp cận theo các công việc cụ thể của quá trình huy động vốn tại các NHTM. Trong phạm vi nghiên cứu của luận văn này, tác giả xin khái quát như sau: huy động vốn là nghiệp vụ mà NHTM huy động những giá trị tiền tệ từ các tổ chức kinh tế và các cá nhân trong xã hội thông qua quá trình thực hiện các nghiệp vụ tín dụng, thanh toán, các nghiệp vụ kinh doanh khác sau đó sử dụng làm vốn để kinh doanh. Nguồn vốn được hình thành từ nghiệp vụ huy động vốn gọi là vốn huy động.
Vai trò hoạt động huy động vốn của ngân hàng thương mại Huy động vốn có vai trò rất quan trọng không chỉ đối với ngân hàng, doanh nghiệp, mà thậm chí cả với nền kinh tế. Để mở rộng hoạt động sản xuất kinh doanh của mình, ngân hàng cũng như các tổ chức kinh tế không chỉ dựa vào nguồn vốn tự có mà luôn tìm các huy động nguồn vốn từ cá nhân, tổ chức trong xã hội, cụ thể: - Đối với NHTM Nguồn vốn của NHTM bao gồm hai loại chính nếu phân chia làm hai loại hình thức sở hữu: Nguồn vốn chủ sỡ hữu và các khoản huy động.