Hướng Dẫn Nghiệp Vụ Cho Máy Trưởng Tàu Thủy

Nghiệp vụ cho máy trưởng tàu thủy đóng vai trò trung tâm trong hoạt động khai thác hàng hải. 591 trang · Nhà Xuất Bản Giao Thông Vận Tải · 1993.

• Tác giả: Trần Hữu Nghị
• Trường học: Nhà Xuất Bản Giao Thông Vận Tải
• Đề tài: Hướng Dẫn Nghiệp Vụ Cho Máy Trưởng Tàu Thủy
• Loại tài liệu: Nghiệp Vụ
• Năm xuất bản: 1993
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• Lời nói đầu
• 1. Phần thứ nhất
• 1.1. Vị trí, vai trò, chức năng của máy trưởng
• 1.2. Những yêu cầu đối với máy trưởng
• 1.3. Nhiệm vụ và quyền hạn của máy trưởng
• 2. Phần thứ hai: HƯỚNG DẪN NGHIỆP VỤ CỦA MÁY TRƯỞNG
• 2.1. Tìm hiểu, nắm vững toàn bộ máy móc thiết bị trên tàu và sử dụng đúng qui trình kỹ thuật
• 2.2. Hướng dẫn và kiểm tra việc thực hiện các qui trình, qui tắc
• 2.2.1. Qui trình, qui tắc vận hành máy chính
• 2.2.2. Qui trình sử dụng các tổ máy phát điện
• 2.2.3. Qui trình sử dụng nồi hơi
• 2.2.4. Qui trình sử dụng máy lạnh và buồng lạnh
• 2.2.5. Qui trình sử dụng các thiết bị khác
• 2.2.6. Qui trình về cách tháo lắp để kiểm tra và sửa chữa và nội dung kiểm tra sửa chữa
• 2.3. Xây dựng các nội qui làm việc - nội qui buồng máy, nội qui an toàn lao động và phòng hoả trong buồng máy
• 2.3.1. Khái niệm chung
• 2.3.2. Nội qui buồng máy và buồng đặt thiết bị
• 2.3.3. Nội qui làm việc
• 2.3.4. Nội qui về sử dụng máy móc thiết bị
• 2.3.5. Nội qui an toàn lao động và phòng cháy
• 2.4. Phân công lao động và đảm bảo các chế độ làm việc trên tàu
• 2.4.1. Công tác quản lý và phân công nhân lực
• 2.4.2. Bảo dưỡng, bảo quản, sửa chữa
• 2.5. Lập và chỉ đạo thực hiện các kế hoạch bảo dưỡng sửa chữa
• 2.5.1. Các chế độ kiểm tra đăng kiểm
• 2.5.2. Lập kế hoạch bảo dưỡng và sửa chữa
• 2.6. Lập các dự trù vật tư kỹ thuật, bảo quản và sử dụng chúng
• 2.7. Chọn sử dụng nhiên liệu, dầu nhờn và nước
• 2.7.1. Sử dụng nhiên liệu
• 2.7.1.1. Giới thiệu các nhiên liệu cơ bản của các hãng trên thế giới và những đặc tính của chúng
• 2.7.1.2. Ảnh hưởng chất lượng nhiên liệu đến quá trình làm việc của động cơ
• 2.7.1.3. Chọn nhiên liệu cho động cơ tàu thuỷ
• 2.7.1.4. Nhận và bảo quản nhiên liệu trên tàu
• 2.7.1.5. Sử dụng nhiên liệu nặng và sơ đồ nguyên lý của hệ thống cung cấp nhiên liệu
• 2.7.2. Dầu bôi trơn
• 2.7.2.1. Giới thiệu các loại dầu bôi trơn cơ bản của hãng trên thế giới
• 2.7.2.2. Ảnh hưởng chất lượng dầu bôi trơn đến quá trình làm việc của động cơ
• 2.7.2.3. Chọn dầu bôi trơn cho động cơ điesel tàu thuỷ
• 2.7.2.4. Định lượng cho dầu xi lanh
• 2.7.2.5. Nhận và bảo quản dầu bôi trơn
• 2.7.3. Nước dùng cho hệ thống động lực tàu thủy
• 2.7.3.1. Những chỉ tiêu chất lượng cơ bản của nước
• 2.7.3.2. Ảnh hưởng chất lượng nước đến sự làm việc của thiết bị hơi nước
• 2.7.3.3. Nước dùng cho thiết bị nồi hơi
• 2.7.3.4. Phương pháp phân tích nước
• 2.7.3.5. Phương pháp xử lý nước
• 2.8. Ghi chép nhật ký, sổ sách và quản lý tài liệu
• 2.8.1. Quản lý tài liệu, hồ sơ của bộ phận máy
• 2.8.2. Báo cáo chuyến đi về của tàu
• 2.9. Huấn luyện, kèm cặp sỹ quan và thợ máy
• 2.10. Những nhiệm vụ riêng biệt
• 2.10.1. Khi tàu hoạt động
• 2.10.2. Khi tàu vào đà sửa chữa
• 2.10.3. Khi tiếp nhận tàu
• 2.10.4. Khi tàu trong thời gian bảo hành
• 3. Phần thứ ba: PHỤ LỤC
• 3.1. Điều lệ thi cấp bằng và đảm nhiệm chức danh thuyền viên trên tàu biển Việt Nam
• 3.2. Đề cương các môn học của máy trưởng hạng nhất, hạng nhì và hạng ba
• 3.3. Kỹ thuật an toàn và lao động trên tàu thủy
• 3.4. Công ước quốc tế về những tiêu chuẩn đào tạo và cấp bằng cho thuyền viên — 1978
• 3.5. Bảo hiểm tàu biển
• 3.6. Tóm tắt công ước quốc tế về mạn khô tàu biển - 1966
• 3.7. Tóm tắt công ước quốc tế về đo dung tích tàu biển 1969
• 3.8. Tóm tắt công ước về ngăn ngừa ô nhiễm biển do tàu gây ra - 1973
• 3.9. Tóm tắt công ước quốc tế về an toàn sinh mạng con người trên biển - 1974
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiệp vụ cho máy trưởng tàu thủy hiện đại

Nghiệp vụ cho máy trưởng tàu thủy đóng vai trò trung tâm trong hoạt động khai thác hàng hải. Máy trưởng là người đứng đầu bộ phận kỹ thuật trên tàu. Trọng trách bao gồm quản lý toàn bộ hệ thống động lực chính, máy phụ, nồi hơi cùng các trang thiết bị cơ điện phụ trợ. Hệ thống máy móc trên tàu biển vận hành liên tục trong điều kiện môi trường biển khắc nghiệt. Sự cố kỹ thuật có thể gây thiệt hại lớn về kinh tế hoặc đe dọa sinh mạng thuyền viên. Do đó, máy trưởng cần sở hữu năng lực chuyên môn vững vàng. Kiến thức hàng hải phải kết hợp hài hòa với kỹ năng tổ chức lao động. Mỗi hành trình đòi hỏi sự chuẩn bị kỹ lưỡng từ công tác kiểm tra máy móc đến tiếp nhận nhiên liệu. Quy trình kiểm tra buồng máy cần thực hiện nghiêm ngặt theo các tiêu chuẩn kỹ thuật quốc tế. Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO) đã đưa ra nhiều quy định chặt chẽ về tiêu chuẩn chuyên môn thuyền viên qua Công ước STCW. Máy trưởng chịu trách nhiệm pháp lý cao nhất về tình trạng kỹ thuật của con tàu. Khả năng bao quát toàn diện giúp hệ thống vận hành bền bỉ và ổn định suốt chuyến đi.

1.1. Vị trí và vai trò cốt lõi của máy trưởng trên tàu

Máy trưởng nắm quyền chỉ huy cao nhất đối với toàn bộ bộ phận máy. Vị trí này chịu sự quản lý trực tiếp từ thuyền trưởng về mặt hành chính hàng hải. Tuy nhiên, mọi quyết định kỹ thuật buồng máy đều do máy trưởng độc lập chịu trách nhiệm. Máy trưởng quản lý đội ngũ sĩ quan máy, thợ máy và thợ điện. Trách nhiệm chính là duy trì tình trạng kỹ thuật hoàn hảo cho động cơ đẩy cùng toàn bộ máy phụ. Hiệu quả kinh tế của chuyến đi phụ thuộc rất lớn vào kỹ năng điều hành này. Ngoài ra, máy trưởng tham gia hoạch định kế hoạch chuyến đi cùng thuyền trưởng. Mọi nguy cơ mất an toàn kỹ thuật phải được dự báo sớm để ngăn ngừa rủi ro.

1.2. Khung pháp lý và các công ước hàng hải quốc tế áp dụng

Nghiệp vụ kỹ thuật buồng máy phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định pháp luật hàng hải quốc tế. Tiêu biểu nhất là Công ước STCW về đào tạo, cấp chứng chỉ và trực ca thuyền viên. Công ước thiết lập chuẩn mực năng lực chuyên môn bắt buộc đối với máy trưởng tàu biển. Tiếp theo, Công ước MARPOL đặt ra những giới hạn nghiêm cấm hành vi xả dầu và chất thải gây ô nhiễm môi trường biển. Máy trưởng trực tiếp quản lý thiết bị phân ly dầu nước cùng sổ nhật ký dầu. Công ước SOLAS quy định tiêu chuẩn kỹ thuật an toàn sinh mạng trên biển, yêu cầu thiết bị buồng máy luôn ở trạng thái sẵn sàng cao nhất. Nắm vững pháp lý giúp máy trưởng bảo vệ an toàn cho tàu và thủy thủ đoàn.

II. Phân tích thách thức trong nghiệp vụ cho máy trưởng tàu thủy

Công tác điều hành kỹ thuật buồng máy đối mặt với vô số thách thức phức tạp. Môi trường làm việc chứa nhiều nguy cơ như nhiệt độ cao, tiếng ồn lớn và rung lắc liên tục. Các chi tiết máy chịu tải trọng cơ học cùng tác động ăn mòn hóa học dữ dội. Sự suy giảm chất lượng dầu bôi trơn hay rò rỉ nhiên liệu dễ dẫn tới tai nạn cháy nổ nghiêm trọng. Nếu quy trình trực ca bị buông lỏng, sự cố dừng máy giữa biển khơi hoàn toàn có thể xảy ra. Sự cố này gây nguy cơ va chạm hàng hải hoặc dạt tàu vào vùng nước nguy hiểm. Bên cạnh đó, việc kiểm soát tiêu hao năng lượng là bài toán kinh tế nan giải. Biến động chất lượng nhiên liệu nhận tại các cảng trung chuyển thường xuyên gây tắc nghẽn vòi phun hoặc bám muội buồng đốt. Thêm vào đó, áp lực kiểm tra từ chính quyền cảng biển (PSC) ngày càng gay gắt. Các thiếu sót kỹ thuật nhỏ cũng có thể khiến tàu bị lưu giữ tại cảng nước ngoài. Điều đó gây tổn thất tài chính khổng lồ cho chủ tàu. Do vậy, việc nhận diện chính xác các nguy cơ kỹ thuật là yêu cầu sống còn.

2.1. Rủi ro kỹ thuật buồng máy và nguy cơ mất an toàn lao động

Buồng máy tiềm ẩn nguy cơ cao về hỏa hoạn và tai nạn lao động. Nhiên liệu rò rỉ gặp bề mặt đường ống xả nhiệt độ cao sẽ bốc cháy tức thì. Hệ thống thông gió kém có thể tích tụ khí độc hoặc khí dễ cháy trong không gian kín. Tai nạn trượt ngã xảy ra thường xuyên khi sàn thao tác dính dầu mỡ không được lau dọn sạch sẽ. Ngoài ra, việc người lạ mặt tự ý xâm nhập buồng máy gây xáo trộn quy trình an toàn. Thiết bị nâng hạ thiếu kiểm định định kỳ đe dọa trực tiếp đến tính mạng thợ máy trong quá trình sửa chữa. Quản lý buồng máy thiếu kỷ luật là nguyên nhân hàng đầu gây ra thảm họa hàng hải.

2.2. Khó khăn trong quản lý vật tư và chất lượng nhiên liệu

Quản lý nhiên liệu và dầu nhờn bôi trơn là thách thức lớn đối với máy trưởng. Nhiên liệu hàng hải trôi nổi trên thị trường quốc tế có độ nhớt và hàm lượng lưu huỳnh biến động lớn. Việc hòa trộn các loại dầu không tương thích dễ sinh cặn bùn, làm nghẽn bầu lọc và tê liệt động cơ chính. Hơn nữa, việc tính toán sai lượng nước ngọt tiêu thụ hoặc sử dụng nước kỹ thuật kém phẩm chất sẽ làm đóng cặn nồi hơi. Thiếu hụt vật tư phụ tùng thay thế dự phòng giữa biển cũng khiến công tác bảo dưỡng đình trệ. Áp lực vừa tiết kiệm chi phí nhiên liệu vừa phải đảm bảo lịch trình chạy tàu tạo gánh nặng tâm lý lớn.

III. Phương pháp nâng cao nghiệp vụ cho máy trưởng tàu thủy quốc tế

Để khắc phục các thách thức kỹ thuật, máy trưởng cần thiết lập hệ thống quản lý buồng máy khoa học. Giải pháp tiên quyết là ban hành và thực thi nghiêm ngặt các nội quy làm việc nội bộ. Quy chế buồng máy, quy tắc an toàn lao động và phòng chống cháy nổ phải được phổ biến sâu rộng. Mọi hành vi tự ý vào buồng máy của người không có nhiệm vụ phải bị ngăn cấm triệt để. Hệ thống thiết bị cần được phân loại và lập biểu mẫu theo dõi vận hành hằng ngày. Máy trưởng phải xây dựng lịch bảo dưỡng ngăn ngừa dựa trên số giờ chạy máy thực tế. Bên cạnh quản lý thiết bị, phương pháp điều hành nhân sự giữ vai trò quyết định. Kế hoạch đào tạo nội bộ phải tổ chức định kỳ nhằm nâng cao tay nghề cho thợ máy. Sĩ quan máy cần được rèn luyện kỹ năng xử lý tình huống khẩn cấp như mất điện toàn tàu hoặc sự cố cháy buồng máy. Việc giao tiếp minh bạch qua các buổi giao ban ca giúp phát hiện kịp thời các bất thường kỹ thuật. Đồng thời, công tác ghi chép nhật ký máy, nhật ký dầu phải thực hiện tỉ mỉ và trung thực. Điều này giúp tàu vượt qua các đợt kiểm tra khắt khe của chính quyền cảng.

3.1. Phân cấp quy trình bảo dưỡng và sửa chữa kỹ thuật

Công tác sửa chữa máy móc trên tàu biển được phân cấp thành tiểu tu, trung tu và đại tu. Tiểu tu là cấp bảo dưỡng định kỳ sau khoảng 1500 đến 2000 giờ hoạt động đối với động cơ cao tốc và trung tốc. Hoạt động này tập trung kiểm tra xupap, kim phun và thay dầu lọc. Trung tu là cấp sửa chữa trung gian nhằm kiểm tra, phục hồi hoặc thay thế các chi tiết mài mòn như sécmăng, bạc lót. Đại tu được tiến hành khi tàu lên đà sửa chữa lớn để khôi phục toàn diện công suất danh định. Trường hợp xuất hiện sự cố đột xuất ngoài kế hoạch, máy trưởng phải triển khai sửa chữa bất thường ngay lập tức để duy trì hành trình an toàn.

3.2. Tiêu chuẩn hóa quy trình nhận và sử dụng nhiên liệu

Quy trình nhận nhiên liệu và dầu bôi trơn đòi hỏi sự cẩn trọng tuyệt đối từ khâu chuẩn bị. Trước khi bơm dầu, máy trưởng phải đo đạc thể tích két chứa và kiểm tra hệ thống đường ống van chặn. Các thiết bị chống tràn dầu và phương tiện chữa cháy phải đặt tại vị trí trực chiến. Trong suốt quá trình cấp dầu, mẫu nhiên liệu đại diện phải được lấy liên tục theo quy chuẩn MARPOL. Mẫu dầu này được niêm phong kỹ lưỡng để gửi phòng thí nghiệm giám định thông số kỹ thuật. Trong quá trình sử dụng, hệ thống hâm sấy và máy lọc ly tâm phải vận hành đúng dải nhiệt độ tiêu chuẩn. Việc này loại bỏ triệt để nước và tạp chất cơ học.

IV. Ứng dụng thực tiễn nghiệp vụ cho máy trưởng tàu thủy thế hệ mới

Nghiệp vụ cho máy trưởng tàu thủy đang bước vào giai đoạn chuyển đổi công nghệ mạnh mẽ. Các thế hệ tàu hiện đại ứng dụng điều khiển tự động hóa và động cơ điện tử thông minh. Máy trưởng không chỉ dựa vào kinh nghiệm thủ công mà phải làm chủ phần mềm giám sát chẩn đoán tình trạng máy từ xa. Dữ liệu cảm biến thời gian thực giúp dự báo chính xác thời điểm hỏng hóc của trang thiết bị. Việc ứng dụng giải pháp số hóa hỗ trợ máy trưởng tối ưu hóa hiệu suất buồng máy và cắt giảm lượng khí thải độc hại. Sự chuyển dịch này giúp đáp ứng các chỉ tiêu khắt khe về phát thải khí nhà kính của ngành hàng hải. Bên cạnh công nghệ, năng lực quản trị nguồn nhân lực buồng máy đóng vai trò then chốt. Máy trưởng cần xây dựng văn hóa an toàn hàng hải vững chắc trong tập thể thuyền viên. Tinh thần kỷ luật và ý thức bảo vệ môi trường phải thấm nhuần trong từng thao tác nhỏ nhất. Tóm lại, nghiệp vụ máy trưởng là sự kết hợp hoàn hảo giữa tri thức cơ khí truyền thống và năng lực quản lý hiện đại. Sự hoàn thiện này bảo đảm cho mỗi chuyến hải trình luôn an toàn, tiết kiệm và thành công rực rỡ.

4.1. Chuyển đổi số và ứng dụng tự động hóa buồng máy

Tự động hóa buồng máy tàu thủy mở ra phương thức quản trị thiết bị hoàn toàn mới. Máy trưởng hiện nay vận hành hệ thống thông qua trạm điều khiển tập trung (ECR) hiện đại. Các thuật toán học máy phân tích dữ liệu áp suất, nhiệt độ khí xả để phát hiện sớm các dấu hiệu hao mòn cơ khí. Hệ thống cảnh báo tự động phát hiện rò rỉ và ngắt thiết bị kịp thời để ngăn chặn rủi ro thảm họa. Hồ sơ bảo dưỡng kỹ thuật được lưu trữ trên nền tảng đám mây, giúp chủ tàu theo dõi tình trạng máy móc liên tục từ đất liền. Việc làm chủ công nghệ điều khiển số hóa giúp tối ưu hóa công tác vận hành buồng máy an toàn.

4.2. Quản trị nhân sự kỹ thuật và đào tạo chuyển giao thế hệ

Yếu tố con người luôn là nền tảng cốt lõi của an toàn hàng hải. Máy trưởng có nghĩa vụ kèm cặp và huấn luyện chuyên môn cho các sĩ quan máy kế cận. Phương pháp đào tạo thực tế tại hiện trường giúp thợ máy hiểu rõ cấu trúc và đặc tính của từng thiết bị. Việc phân chia ca trực hợp lý giúp thuyền viên buồng máy duy trì sự tỉnh táo và ngăn ngừa tình trạng kiệt sức. Đồng thời, văn hóa chia sẻ kinh nghiệm xử lý sự cố tạo ra môi trường làm việc cởi mở và chủ động. Đội ngũ kỹ thuật được huấn luyện bài bản là bảo chứng vững chắc nhất cho sự an toàn và hiệu quả của mọi chuyến tàu.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Hướng Dẫn Nghiệp Vụ Cho Máy Trưởng Tàu Thủy (tên ấn phẩm trên bìa gốc: Nghiệp Vụ Máy Trưởng) do Giáo sư Trần Hữu Nghị và Kỹ sư, Máy trưởng Trần Văn Giáp biên soạn, được Nhà xuất bản Giao thông Vận tải ấn hành tại Hà Nội vào năm 1993. Trong chương trình đào tạo kỹ sư và sĩ quan hàng hải, tài liệu này giữ vị trí môn học nghiệp vụ chuyên ngành thuộc giai đoạn đào tạo chuyên sâu và chuẩn bị chức danh công tác cho ngành Khai thác Máy tàu thủy.

Mục tiêu học tập của giáo trình nhằm chuẩn hóa năng lực khai thác kỹ thuật, tổ chức quản trị buồng máy và quản lý nhân lực hàng hải cho người học. Giáo trình trang bị phương pháp xây dựng nội quy an toàn, tổ chức phân công lao động theo ca kíp, quy trình vận hành - bảo dưỡng - sửa chữa các tổ hợp máy móc thuộc hệ động lực tàu thủy, đồng thời cung cấp kiến thức pháp lý hàng hải theo các quy ước của Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO).

Về cấu trúc, tài liệu được tổ chức thành ba phần liên kết chặt chẽ:

• Phần thứ nhất: Xác định vị trí, vai trò, tiêu chuẩn năng lực, chức năng, nhiệm vụ và thẩm quyền pháp lý của chức danh máy trưởng.
• Phần thứ hai: Hướng dẫn 10 nội dung nghiệp vụ thực hành tại buồng máy, trải dài từ công tác khảo sát kỹ thuật, ban hành quy chế an toàn, phân công lao động, bảo dưỡng định kỳ đến quản lý nhiên liệu, dầu nhờn, nước lò hơi và nhật ký vận hành.
• Phần thứ ba: Hệ thống hóa phụ lục văn bản quy phạm, đề cương thi chức danh và tóm tắt các điều ước quốc tế chuyên ngành hàng hải.

Cách tiếp cận của giáo trình mang tính thực chứng, kết hợp giữa các điều khoản trong văn bản quy phạm quốc gia (Điều lệ chức trách thuyền viên trên tàu biển Việt Nam) với kinh nghiệm thực tế từ các máy trưởng tại trường Đại học Hàng hải và các đơn vị vận tải biển. Điểm đặc sắc của tài liệu là thiết lập hệ thống định mức kỹ thuật chi tiết, cung cấp biểu mẫu quản lý chuẩn hóa và gắn chặt lý thuyết vận hành buồng máy với trách nhiệm pháp lý dân sự, hình sự trong khai thác tàu biển quốc tế.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Nội dung giáo trình được triển khai theo một chuỗi logic chặt chẽ từ quy định pháp lý, tổ chức nhân sự đến các giải pháp công nghệ và quy chuẩn quốc tế:

1. Vị trí, vai trò, yêu cầu và chức trách của máy trưởng (Phần thứ nhất): Dựa trên Điều 155 Điều lệ chức trách thuyền viên trên tàu biển Việt Nam, chương này phân tích địa vị pháp lý của máy trưởng – người chịu trách nhiệm kỹ thuật toàn bộ thiết bị động lực trước thuyền trưởng, đồng thời là lãnh đạo Hội đồng kỹ thuật tàu. Sách xác lập 6 yêu cầu nền tảng: phẩm chất chính trị và tính trung thực khi báo cáo trạng thái máy; năng lực khoa học kỹ thuật chuyên sâu về động lực; hiểu biết liên ngành về cơ khí, điện, tự động hóa; năng lực tổ chức lao động và quản lý tâm sinh lý người đi biển; khả năng đúc rút kinh nghiệm thực tiễn; năng lực ngoại ngữ chuyên ngành (đặc biệt là tiếng Anh). Quyền hạn và nghĩa vụ của máy trưởng được quy định rõ trong các tình huống: manơ luồng hẹp, đình chỉ nhân sự vi phạm kỹ thuật, hoặc khi có bất đồng ý kiến về an toàn máy với thuyền trưởng.

2. Khảo sát hệ thống thiết bị và chuẩn hóa quy trình kỹ thuật buồng máy (Phần thứ hai - Mục I & II): Hướng dẫn khảo sát toàn diện hệ động lực: máy phát điện sự cố, máy nén khí (hệ cao áp 30 kg/cm² và hạ áp 7–8 kg/cm²), trạm phân ly dầu, hệ thống bơm làm mát, bơm cứu hỏa, bơm dằn tàu, nồi hơi liên hợp, máy chưng cất nước ngọt, buồng lạnh và máy tời boong. Hướng dẫn lập bảng kiểm kê thiết bị chuẩn (Tên máy/thiết bị, Số lượng, Ký hiệu, Đặc tính kỹ thuật). Chuẩn hóa hệ thống đường ống trên tàu bằng mã màu quốc tế: ống nước ngọt (xanh lục), ống nước biển (xanh đậm), ống khí nén (xanh lam), ống cứu hỏa (đỏ), ống dầu đốt (nâu sáng), ống dầu nhờn (vàng), ống nước bẩn (nâu sẫm hoặc đen). Quy định việc dịch thuật chuẩn xác biển hiệu bảng điện, van khóa sang tiếng Việt.

3. Thiết lập hệ thống nội quy an toàn và phòng chống cháy nổ buồng máy (Phần thứ hai - Mục III): Xây dựng quy tắc quản lý an toàn chuyên biệt cho buồng máy, buồng nồi hơi, buồng lạnh, trạm CO₂, hầm sâu và kho xưởng. Tài liệu cung cấp các thông số vật lý và hóa học phòng chống cháy nổ:

   • Động cơ diesel: Quy tắc via máy trước khởi động; phòng chống nổ cacte máy diesel và xả khí CO₂ trung hòa khi có cảnh báo hơi dầu; quy định mở nắp cacte sau khi tắt máy tối thiểu 10 phút.
   • Nồi hơi: Nguy cơ nổ buồng đốt khi hỗn hợp hydrocacbon với không khí đạt 3,5% – 6%; kiểm tra xupap an toàn định kỳ 10 ngày một lần.
   • Hầm than và nhiên liệu: Nguy cơ cháy nổ bụi than ở mật độ 30 – 200 g/m³ (nguy hiểm nhất ở kích thước hạt 0,1 mm); nồng độ khí metan (CH₄) nguy hiểm từ 5% – 16% (nhiệt độ bắt cháy 650 – 750°C); kiểm soát dung tích trống két dầu tối thiểu 20% để giãn nở thể tích.
   • Môi chất lạnh và hóa chất: Xử lý an toàn khí Freon (R12, R22, R502) gây ngạt khi chiếm 30% thể tích không khí; phòng độc amoniac (NH₃); quản lý các hóa chất độc xử lý nước như xút, nitrat bạc, clo, muối cromat.

4. Tổ chức nhân lực và chế độ trực ca hàng hải (Phần thứ hai - Mục IV): Phân chia quản lý kỹ thuật trên tàu thành 4 nhóm thiết bị:

   • Nhóm 1 (Máy nhất): Máy chính, hệ trục chân vịt, hộp giảm tốc, ly hợp, phần cơ của các bơm nước ngọt và dầu bôi trơn máy chính, máy lái, hệ thống tự động hóa, máy lạnh, kho và xưởng máy.
   • Nhóm 2 (Máy hai): Máy phát điện, máy nén khí, nồi hơi chính, hệ thống xử lý nước lò, tiếp nhận và quản lý nhiên liệu, máy lọc ly tâm, máy phát sự cố.
   • Nhóm 3 (Máy ba): Bơm phụ, hệ thống van ống dầu - nước - thủy lực, máy cất nước ngọt, phân ly nước bẩn, két chứa và các máy móc trên boong (máy neo, tời quấn dây, cần cẩu).
   • Nhóm 4 (Điện trưởng/Sĩ quan điện): Hệ thống phát điện, động cơ điện, mạch điều khiển tự động, chiếu sáng và thiết bị điện sinh hoạt. Phân bổ chế độ trực ca buồng máy 4 giờ làm việc, 8 giờ nghỉ ngơi: Máy nhất (ca 4h–8h và 16h–20h), Máy hai (ca 0h–4h và 12h–16h), Máy ba (ca 8h–12h và 20h–24h). Quy định thủ tục giao nhận ca tại buồng máy: sĩ quan nhận ca phải có mặt trước 10 phút.

5. Kế hoạch bảo dưỡng, sửa chữa và đăng kiểm (Phần thứ hai - Mục V & VI): Phân định bảo dưỡng thường xuyên và bảo dưỡng định kỳ theo các chu kỳ lũy tiến: 50h, 100h, 250h, 500h, 1000h, 2500h, 5000h (chu kỳ lớn bao hàm toàn bộ nội dung của chu kỳ nhỏ). Xác lập các cấp độ sửa chữa: sửa chữa nhỏ (tiểu tu sau 1500 – 2000 giờ chạy máy), trung tu và đại tu; thiết lập quy trình kiểm tra đăng kiểm liên tục và lập danh mục dự trù vật tư, phụ tùng thay thế.

6. Khai thác nhiên liệu, dầu nhờn, xử lý nước và quản lý nhật ký máy (Phần thứ hai - Mục VII, VIII, IX & X): Ứng dụng sơ đồ hệ thống xử lý nhiên liệu nặng (HFO); định lượng cấp dầu bôi trơn xy lanh; phương pháp phân tích hóa nghiệm và xử lý nước lò hơi chống đóng cặn, ăn mòn. Quy trình ghi chép nhật ký máy, lý lịch máy, lập báo cáo chuyến đi; quy trình bàn giao tàu lập biên bản 4 bản; kỹ thuật chuẩn bị máy trước 2 giờ tàu rời cảng, giám sát bảo hành và nghiệm thu tàu vào đà sửa chữa.

7. Quy chuẩn chức danh và các điều ước hàng hải quốc tế (Phần thứ ba): Tổng hợp điều lệ thi chức danh và chương trình đào tạo máy trưởng hạng I, II, III; tóm lược hệ thống công ước của IMO: STCW 1978 (tiêu chuẩn đào tạo, cấp bằng và trực ca), SOLAS 1974 (an toàn sinh mạng trên biển), MARPOL 1973 (phòng ngừa ô nhiễm biển), Công ước Mạn khô 1966 (Load Lines), Công ước Đo dung tích tàu biển 1969 (Tonnage), và Luật bảo hiểm tàu biển của Hiệp hội Bảo hiểm London.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình củng cố nền tảng lý thuyết vận hành máy nhiệt (chu trình nhiệt động lực học của động cơ diesel, tuabin hơi, nồi hơi) kết hợp với cơ học chất lỏng ứng dụng trong hệ thống van ống thủy lực, khí nén. Kiến thức hóa lý buồng máy được chuẩn hóa qua lý thuyết phản ứng oxy hóa cháy nổ của hỗn hợp khí hydrocacbon, cơ chế tạo cặn ăn mòn kim loại trong môi trường nước cấp nồi hơi áp lực, và các nguyên lý biến đổi pha của môi chất lạnh (Freon, Amoniac). Ngoài ra, tài liệu xây dựng nền tảng pháp lý hàng hải quốc tế, giúp người học định vị rõ cơ cấu trách nhiệm dân sự và hành chính trong không gian vận tải biển toàn cầu.

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng kỹ thuật: Thao tác vận hành thuần thục các quy trình via máy, khởi động nén khí, hòa đồng bộ máy phát điện, kiểm tra xupap an toàn, xúc rửa bầu sinh hàn, định lượng hóa chất xử lý nước lò hơi và điều chỉnh vòi phun nhiên liệu.
• Kỹ năng phân tích và chẩn đoán: Đọc hiểu sơ đồ nguyên lý van ống thực tế; chẩn đoán sai lệch thông số áp suất, nhiệt độ khí xả động cơ; nhận biết dấu hiệu quá nhiệt gối đỡ và phân tích nguy cơ nổ cacte qua hệ thống cảnh báo.
• Kỹ năng quản trị và nghiệp vụ: Tổ chức phân công nhân lực 4 nhóm thiết bị; điều hành ca kíp hàng hải; lập dự trù vật tư phụ tùng kỹ thuật; ghi chép nhật ký buồng máy chuẩn mực và thiết lập biên bản bàn giao tàu khi chuyển giao quyền quản lý kỹ thuật.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình được xây dựng dựa trên phương pháp sư phạm tiếp cận theo quy trình thực hành công việc (workplace operational methodology). Kiến thức lý thuyết luôn đi kèm bảng biểu hướng dẫn hành động cụ thể, biểu mẫu hóa công tác quản lý và mã hóa hệ thống thiết bị thực tế trên tàu.

Bài tập và case studies tình huống

Nội dung giảng dạy triển khai nhiều tình huống kỹ thuật và pháp lý sát thực tế buồng máy:

• Tình huống xử lý bất đồng chỉ huy: Xử lý mệnh lệnh điều động từ buồng lái khi việc tuân thủ có nguy cơ gây hư hại hệ động lực máy chính (quy trình báo cáo thuyền trưởng, giải pháp xin giảm vòng quay và thủ tục lập biên bản nhật ký máy song phương).
• Tình huống sự cố khẩn cấp: Quy trình ngắt máy, báo động và bơm khí CO₂ dập lửa khi xuất hiện khói và nồng độ hơi dầu tăng cao trong cacte động cơ diesel lớn; phương pháp cấp cứu ngạt khí Freon hoặc ngộ độc khí amoniac trong buồng lạnh.
• Tình huống kiểm tra an toàn: Thao tác quạt gió thông buồng đốt lò hơi tối thiểu 5 phút để triệt tiêu hơi nhiên liệu tích tụ trước khi đốt lò, ngăn chặn hiện tượng nổ buồng đốt.

Thực hành và tiêu chí đánh giá

Người học được yêu cầu thực hành trực tiếp các công việc:

• Thao tác đo lường, via máy diesel và tách bộ via máy trước khi mở van cấp khí nén khởi động.
• Lấy mẫu nước lò hơi, tiến hành phân tích nồng độ hóa chất và lập đơn định lượng hóa chất chống đóng cặn.
• Thiết lập sơ đồ thực tế hệ thống đường ống và bảng mã hóa van buồng máy.

Công tác đánh giá bám sát khung đề cương thi cấp bằng máy trưởng hạng I, hạng II và hạng III được Bộ Giao thông Vận tải thông qua (nêu tại Phần thứ ba). Hình thức đánh giá kết hợp giữa kiểm tra lý thuyết quy trình kỹ thuật, giải quyết tình huống sự cố buồng máy giả định và kiểm tra khả năng lập hồ sơ nhật ký máy, báo cáo chuyến đi.

Hướng dẫn tự học

Học viên cần chủ động nghiên cứu các bản vẽ nguyên lý hệ thống động lực, sau đó đối chiếu trực tiếp với bố trí đường ống, van khóa thực tế trên con tàu mình công tác. Cần rèn luyện thói quen tự tra cứu tài liệu hướng dẫn kỹ thuật bằng tiếng Anh do các hãng chế tạo cung cấp và định kỳ ôn tập các điều khoản của các công ước quốc tế STCW 1978, SOLAS 1974 và MARPOL 1973.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

Tại thời điểm xuất bản năm 1993, giáo trình đánh dấu bước chuyển mình quan trọng của ngành đào tạo hàng hải Việt Nam sau khi quốc gia chính thức trở thành thành viên thứ 126 của Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO) và gia nhập Công ước quốc tế về tiêu chuẩn đào tạo, cấp bằng và trực ca cho thuyền viên (STCW 1978).

• Đồng bộ hóa quy chuẩn kỹ thuật quốc tế: Giáo trình chuyển hóa trực tiếp các yêu cầu của Công ước STCW 1978, SOLAS 1974, MARPOL 1973, Công ước Mạn khô 1966 và Đo dung tích 1969 vào cơ cấu quản lý buồng máy tàu biển Việt Nam, thay thế cho các thói quen vận hành phân tán trước đây.
• Cập nhật công nghệ khai thác tàu hiện đại: Sách bổ sung các chỉ dẫn kỹ thuật liên quan đến công nghệ tàu hàng khô, tàu container, tàu dầu hiện đại; giải pháp vận hành hệ thống nhiên liệu nặng (HFO); quản lý thiết bị điều khiển từ xa, tự động hóa buồng máy và công nghệ bảo vệ môi trường biển như máy phân ly nước bẩn đáy tàu, lò đốt rác trên tàu.
• Tính kết nối thực tiễn với ngành công nghiệp hàng hải: Toàn bộ dữ liệu kỹ thuật, định mức sửa chữa và quy trình nghiệp vụ được xây dựng dựa trên sự tham gia đóng góp của các máy trưởng giàu kinh nghiệm thực tế tại các công ty vận tải biển trung ương và địa phương, tiêu biểu là sự cố vấn của Kỹ sư, Máy trưởng Trịnh Bá Trung (Khoa Máy sử dụng, Trường Đại học Hàng hải).

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

Giáo trình hướng tới các nhóm người học và cán bộ chuyên ngành cụ thể:

1. Sinh viên đại học và cao đẳng hàng hải: Tài liệu học tập chính khóa của sinh viên chuyên ngành Khai thác Máy tàu thủy tại Trường Đại học Hàng hải, Đại học Thủy sản, học viên chuyên ngành kỹ thuật tàu tại Học viện Hải quân và học viên các trường Nghiệp vụ Hàng hải I và II.
2. Sĩ quan máy và máy trưởng dự bị: Tài liệu ôn tập bắt buộc phục vụ kỳ thi sát hạch chức danh, cấp bằng máy trưởng hạng nhất, hạng nhì, hạng ba theo quy định của Hội đồng thi chức danh thuyền viên.
3. Giảng viên và cán bộ nghiên cứu: Làm giáo trình chuẩn cho các học phần Nghiệp vụ máy trưởng, Quản lý kỹ thuật tàu thủy và môn học Luật máy tàu.
4. Máy trưởng và sĩ quan máy đang công tác: Tài liệu tham khảo thường trực tại buồng máy trên các đội tàu viễn dương, tàu cận hải và nội địa nhằm tra cứu quy trình, hướng dẫn kèm cặp thợ máy và giải quyết tranh chấp pháp lý hàng hải.

Điều kiện tiên quyết: Để tiếp thu trọn vẹn nội dung giáo trình, người học cần hoàn thành các môn học cơ sở: Nguyên lý động cơ diesel tàu thủy, Nồi hơi và tuabin tàu thủy, Máy phụ tàu thủy, Tự động hóa và thiết bị điện tàu thủy, cùng trình độ tiếng Anh chuyên ngành hàng hải cơ bản.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với đối tượng người học nào?

Tài liệu được thiết kế cho sinh viên chuyên ngành Khai thác Máy tàu thủy tại các trường đại học, học viện hàng hải, hải quân; đồng thời là tài liệu học tập, ôn thi chức danh cho sĩ quan máy (máy ba, máy hai, máy nhất) chuẩn bị thi nâng hạng máy trưởng hạng I, II, III.

2. Người học cần chuẩn bị kiến thức nền tảng gì trước khi đọc giáo trình?

Học viên cần có kiến thức cơ bản về nhiệt động lực học, nguyên lý kết cấu động cơ diesel, nồi hơi, máy lạnh, hệ thống điện tàu thủy và nắm được thuật ngữ tiếng Anh kỹ thuật hàng hải để đọc hiểu tài liệu máy của các nhà chế tạo.

3. Điểm khác biệt cơ bản giữa giáo trình này và các tài liệu kỹ thuật máy tàu thủy thông thường là gì?

Các giáo trình máy tàu thông thường tập trung vào tính toán nhiệt, nguyên lý chu trình và kết cấu cơ khí chi tiết. Ngược lại, giáo trình này tập trung vào nghiệp vụ quản trị buồng máy, bao gồm phân công nhân lực 4 nhóm thiết bị, tổ chức ca kíp, quy tắc an toàn cháy nổ, kiểm định đăng kiểm, ghi chép nhật ký máy và giải quyết các trách nhiệm pháp lý theo công ước quốc tế.

4. Phương pháp nghiên cứu nội dung giáo trình đạt hiệu quả cao nhất là gì?

Người học nên kết hợp đọc lý thuyết với việc khảo sát hệ thống thiết bị thực tế tại buồng máy; vẽ lại sơ đồ vị trí các van ống, bảng điện; chủ động làm các bài tập tình huống sự cố buồng đốt, nổ cacte và thực hành quy trình phân công lao động theo các cấp bậc máy nhất, máy hai, máy ba.

5. Giáo trình có bao gồm các văn bản điều ước quốc tế gốc không?

Phần thứ ba của giáo trình tích hợp các phụ lục tóm tắt đầy đủ những nội dung cốt lõi của các công ước quốc tế mà máy trưởng bắt buộc phải nắm vững, bao gồm: STCW 1978, SOLAS 1974, MARPOL 1973, Công ước Mạn khô 1966, Công ước Đo dung tích tàu biển 1969 và khung luật bảo hiểm tàu biển Luân Đôn.

---

Kết luận

Giáo trình Hướng Dẫn Nghiệp Vụ Cho Máy Trưởng Tàu Thủy của Giáo sư Trần Hữu Nghị và Kỹ sư Trần Văn Giáp cung cấp hệ thống tri thức hoàn chỉnh về kỹ thuật khai thác buồng máy và quản lý chức danh máy trưởng theo chuẩn mực hàng hải quốc tế. Giá trị cốt lõi của tài liệu nằm ở tính chuẩn hóa cao độ, biến các quy chuẩn lý thuyết và điều ước quốc tế thành các bước hành động cụ thể trong thực tế công tác buồng máy.

Lộ trình học tập khuyến nghị bắt đầu từ việc nắm vững địa vị pháp lý, an toàn lao động tại Phần thứ nhất; đi sâu vào 10 chuyên đề nghiệp vụ kỹ thuật thực hành tại Phần thứ hai; và hoàn thiện năng lực pháp lý thông qua việc nghiên cứu các công ước quốc tế tại Phần thứ ba. Người học có thể mở rộng tra cứu thêm danh mục tài liệu tham khảo chuyên ngành tại trang 691 của giáo trình và các quy chuẩn phân cấp tàu biển hiện hành của Đăng kiểm Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

TRAN HỮU NGHỊ ` KS. TRẦN VĂN GIÁP NGHIEP VU - 1¿ JONG NHA XUAT BAN GIAO THONG VAN TAI HÀ NỘI - 1993 GS. TRAN HUU NGHI KS, MTR. TRAN VAN CHAP NGHIEP VU MAY TRUONG NHA XUAT BAN GIAO THONG VAN TAI HÀ NỘI - 1993 LỜI NÓI ĐẦU Nước ta có bờ biển dài, có một mạng lưới sông ngòi kênh rạch rất thuận tiện cho giao thông vận tải thủy trong nước và với nước ngoài , cho nên đội tàu viễn dương, đội tàu cận hải và đội tâu nội địa càng ngày càng phát triển nhằm đáp ứng dòi hỏi của nền kinh tế quốc dân càng ngày càng tăng.

Mặt khác, nước ta là nước thứ 126 gia nhập vào Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO) và đã tham gia công ước "Đào tạo và cấp bằng cho thuyền viên 1978 của IMO”. Chính vì vậy, nước ta cần có đội ngữ sĩ quan ngành Hàng hải nói chung và máy trưởng nói riêng đáp ứng với sự đòi hỏïphát triển của ngành, của thực tế sản xuất của các công ty vận tải và đáp ứng với trình độ kỷ thuật, chuyên môn, nghiệp vụ của tổ chức Hàng hải Quốc tế Như chúng ta đều biết, chức năng, nhiệm vụ và vai trò của máy trưởng rất quan trọng và rất nặng nề. ` Muốn thực hiện được chức năng, nhiệm vụ của mình, máy trưởng không những cần giỏi về kỹ thuật, chuyên môn tay nghề và kinh nghiệm khai thác mà còn phải am hiểu, thông thạo tỉnh tường về nghiệp vụ niáy trưởng. - Xuất phát từ tình hình và dae diémnéu trén, sdch “NGHIEP ‘vu MAY TRUONG” ra đời nhằm nâng cao trình độ nghiệp vụ cho máy trưởng và góp một phần nhỏ bé vào việc đưa nghiệp vụ máy trưởng vao nề nếp.

Chúng tôi biết rằng, tụy dã được tham khảo tài liệu nước ngoài, dã gặp gớ trao đổi với các máy trưởng có kinh nghiệmcủa 3 các đội tàu và các máy trưởng trong trường Đại học hàng hải cộng với kinh nghiệm ít di của bản thân, nhưng “NGHIỆP VỤ MÁY TRƯỞNG” Chắc chắn sẽ chưa thôa mán và đáp ứng được đòi hỏi của bạn đọc. Tuy vậy, chúng tôi mạnh dạn và cố gắng hệ thống lại theo cách suy nghĩ của mình nêu lên và xin bạn đọc gần xa đóng góp ý kiến càng nhiều càng tốt để chúng tôi sửa chữa, bổ sung vào lần in sau. “NGHIỆP VỤ MÁY TRƯỞNG” gồm có ba phần. Phần thứ nhất - nêu lên vi, trí, vai trò, chức năng nhiệm vụ và quyền hạn của máy trưởng.

Phần thứ hai - Hướng dẫn nghiệp vụ máy trưởng cụ thể là hướng dẫn tìm hiểu nắm vững toàn bộ máy móc thiết bị của hệ động lực, hướng dẫn kiểm tra thức hiện các qui trình, qui tắc vận hành, hướng dẫn xây dựng các nội qui làm việc, nội qui buồng máy, nội qui an toàn lao động, nội qui phòng hỏa hoạn, hướng dẫn việc phân công lao động, lập các kế hoạch và chỉ đạo thực hiện việc bảo dưỡng, sửa chứa, hướng dẫn việc chọn và sử dụng, nhận bảo quản nhiên liệu, dầu nhờn và sử dụng nước. Hướng dẫn báo cáo chuyến ái, báo cáo sự cố, hướng dẫn cách kèm cặp huấn luyện sĩ quan và thợ máy. Ngoài ra còn hướng dẫn nghiệp vụ khi tàu hành trình, tàu đậu tại cẳng, rời cảng, khi tàu vào đà sửa chữa khi nhận được tàu mới mua, khi tàu trong thời gian bảo hành._ Phần thứ ba - Là phần phụ lục nhằm cung cấp cho máy trưởng hầu hết các nội dung công ước quốc tế liên quan đến máy trưởng như công ước đào tạo cấp bằng đi ca, công ước về ngăn ngừa ô nhiễm biển, công ước quốc tế về an toàn về sinh mạng con người trên biển công ước quốc tế về mạn khô về đo dung tích .