mở đầu của phần mềm WINDOWS (Microsoft), hoặc các điệp khúc quảng cáo cũng có thể dùng làm nhãn hiệu), dấu hiệu có thể ngửi thấy đƣợc (mùi, ví dụ, mùi hoa hồng và nhài của nƣớc hoa CHANEL No 5). Là quốc gia có nền kinh tế và khoa học, công nghệ phát triển, Hoa Kỳ đã 1 WIPO, WTO, Những điều chưa biết về sở hữu trí tuệ, Tài liệu hướng dẫn dành cho các doanh nghiệp xuất khẩu vừa và nhỏ, tr47 9 đi tiên phong trong việc cấp đăng ký nhãn hiệu hàng hóa cho dấu hiệu âm thanh. Hiện nay, ở Hoa Kỳ đã có khá nhiều nhãn hiệu hàng hóa âm thanh đƣợc đăng ký. Để phục vụ cho thủ tục đăng ký, âm thanh phải đƣợc ghi vào băng cát-xét và nộp cho Cơ quan sáng chế và nhãn hiệu hàng hóa Hoa Kỳ (USPTO).
Các chức năng chính của nhãn hiệu là: - Là một công cụ nhận diện sản phẩm (hàng hóa hay dịch vụ) của một doanh nghiệp cụ thể nhằm phân biệt với những sản phẩm trùng hoặc tƣơng tự do những đối thủ cạnh tranh khác cung cấp. Theo thời gian, những trải nghiệm tốt về sản phẩm sẽ tạo nên sự ƣa chuộng đối với sản phẩm đó, và nhãn hiệu là công cụ giúp định vị cũng nhƣ lƣu lại hình ảnh của sản phẩm cũng nhƣ doanh nghiệp trong tâm trí ngƣời tiêu dùng. Ngƣời tiêu dùng luôn có xu hƣớng tìm đến những sản phẩm đã đƣợc công nhận về mặt uy tín và chất lƣợng, do đó hình ảnh về chất lƣợng, đƣợc thể hiện qua nhãn hiệu, giúp nâng cao vị trí của thƣơng hiệu đó ở những thị trƣờng liên quan. - Gây dựng hình ảnh cho doanh nghiệp về quy mô và sự ƣa chuộng của ngƣời tiêu dùng đối với thƣơng hiệu đó.
Do vậy, nhãn hiệu đóng vai trò then chốt trong kế hoạch tiếp thị sản phẩm và quảng bá thƣơng hiệu cho doanh nghiệp.1: Khảo sát về 100 thƣơng hiệu hàng đầu thế giới (2017) Xếp Thƣơng Lĩnh vực Nƣớc Giá trị thƣơng hiệu hạng hiệu kinh doanh xuất xứ 2017 (triệu đôla Mỹ) 1 Google Công nghệ Hoa Kỳ 245,581 2 Apple Công nghệ Hoa Kỳ 234,671 10 3 Microsoft Công nghệ Hoa Kỳ 143,222 4 Amazon Bán lẻ trực tuyến Hoa Kỳ 139,286 5 Facebook Công nghệ Hoa Kỳ 129,800 6 AT&T Dịch vụ viễn Hoa Kỳ 115,112 thông 7 Visa Thanh toán Hoa Kỳ 110,999 8 Tencent Công nghệ Trung 108,292 Quốc 9 IBM Công nghệ Hoa Kỳ 102,088 10 McDonald’ Đồ ăn nhanh Hoa Kỳ 97,723 s Nguồn: BrandZ, “Top 100 Global Brands, 2017”, https://ig.com/top-100- global-brands/ 1. Tầm quan trọng của bảo hộ nhãn hiệu quốc tế khi đƣa ra quyết định về xuất khẩu, hậu quả xảy ra khi mất nhãn hiệu Trong bối cảnh môi trƣờng kinh doanh toàn cầu hóa và thị trƣờng ngày càng đông đúc nhƣ hiện nay, cùng với sự phát triển của khoa học công nghệ giúp việc tiếp cận thông tin trở nên dễ dàng hơn và chi phí giao dịch thƣơng mại quốc tế giảm thiểu, không chỉ doanh nghiệp lớn mà các doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME) cũng đang hƣớng các hoạt động của họ đến thị trƣờng xuất khẩu. Việc tiếp thị sản phẩm sẽ chủ yếu dựa vào hình ảnh thƣơng hiệu của công ty, đƣợc thể hiện trƣớc hết và dễ nhận biết nhất ở nhãn hiệu, mà nếu không đƣợc 11 bảo hộ sẽ không thể hoặc khó khăn để thực thi nếu bị đối thủ cạnh tranh sao chép hay bắt chƣớc. Việc đi trƣớc một bƣớc với các đối thủ cạnh tranh trong việc bảo hộ nhãn hiệu sẽ giúp doanh nghiệp nâng cao vị thế của mình và sớm định vị đƣợc sản phẩm của mình vào tâm trí ngƣời tiêu dùng ở thị trƣờng xuất khẩu.
Bởi lẽ nếu sản phẩm thành công ở thị trƣờng nƣớc ngoài đó, thì sớm hay muộn các doanh nghiệp canh tranh mà đặc biệt là các doanh nghiệp địa phƣơng cũng sẽ cố gắng sản xuất sản phẩm trùng hoặc tƣơng tự để cạnh tranh với sản phẩm xuất khẩu và chiếm một phần thị trƣờng. Khi đó, nếu doanh nghiệp chƣa đăng ký bảo hộ nhãn hiệu thì khả năng cao nhãn hiệu đó sẽ bị xâm phạm và gây hậu quả lớn cho doanh nghiệp là mất đi một phần lớn thị phần, thậm chí có thể ảnh hƣởng đến uy tín của thƣơng hiệu nếu một sản phẩm của công ty cạnh tranh có nhãn hiệu trùng hoặc tƣơng tự đến mức gây nhầm lẫn những chất lƣợng của sản phẩm đó thì thấp hơn. Bảo hộ nhãn hiệu sẽ giúp doanh nghiệp: - Bảo đảm rằng khách hàng có thể phân biệt đƣợc sản phẩm của doanh nghiệp mình với những sản phẩm tƣơng tự của các đối thủ cạnh tranh; - “Tạo một công cụ tiếp thị từ đó tạo dựng hình ảnh và uy tín thƣơng hiệu của doanh nghiệp đó, đồng thời là tài sản trí tuệ quan trọng của doanh nghiệp trong hoạt động kinh doanh và xuất khẩu hàng hóa, là công cụ hữu hiệu cho hội nhập quốc tế”2; - Tạo cơ hội để li-xăng và tạo nguồn thu nhập thông qua li-xăng [16]; 2 Cục Sở hữu trí tuệ Việt Nam, Bài 2: Nhãn hiệu và kiểu dáng công nghiệp 12 - Giúp doanh nghiệp xâm nhập, tạo lập, giữ vững và phát triển thị trƣờng xuất khẩu, chống lại mọi hành vi vi phạm, cạnh tranh không lành mạnh hoặc chiếm đoạt của các đối thủ cạnh tranh hoặc những kẻ trục lợi. Hầu hết các doanh nghiệp nhận thức đƣợc tầm quan trọng của nhãn hiệu trong việc phát triển thƣơng hiệu nhƣng không phải ai cũng nhận thức đƣợc tầm quan trọng của việc bảo hộ nhãn hiệu thông qua đăng ký.
Trên thực tế việc chiếm đoạt nhãn hiệu là hiện tƣợng không hiếm khi xảy ra không chỉ tại Việt Nam và còn trên thế giới. Nếu doanh nghiệp không bảo hộ nhãn hiệu của mình kịp thời khi đƣa sản phẩm ra nƣớc ngoài thì doanh nghiệp đó có nguy cơ phải đối mặt với những hậu quả sau: - “Nếu hàng chƣa xuất vào thị trƣờng đó, thì việc xuất hàng sẽ không thực hiện đƣợc, doanh nghiệp phải thay đổi nhãn hiệu khác nếu muốn tiếp tục xuất khẩu và do đó tốn kém thêm các chi phí mới; - Nếu hàng đang xuất khẩu vào thị trƣờng đó, thì ngƣời chiếm đoạt nhãn hiệu sẽ có thể yêu cầu pháp luật can thiệp và hàng hóa nhập khẩu có thể bị bắt giữ, chủ bị xử phạt và do đó mất luôn thị phần; - Nếu nhãn hiệu bị chiếm đoạt ở các nƣớc xung quanh Việt Nam, thì có nguy cơ ngƣời chiếm đoạt nhãn hiệu sẽ lợi dụng để sản xuất hàng giả đƣa vào Việt Nam; - Nếu hàng đang xuất khẩu vào thị trƣờng đó, thì ngƣời chiếm đoạt nhãn hiệu sẽ có thể yêu cầu pháp luật can thiệp và hàng hóa nhập khẩu có thể bị bắt giữ, chủ bị xử phạt và do đó mất luôn thị phần; 13 - Nếu nhãn hiệu bị chiếm đoạt ở các nƣớc xung quanh Việt Nam, thì có nguy cơ ngƣời chiếm đoạt nhãn hiệu sẽ lợi dụng để sản xuất hàng giả đƣa vào Việt Nam. Điều kiện bảo nhãn hiệu Một nhãn hiệu có thể đƣợc bảo hộ thông qua thủ tục đăng ký nhãn hiệu theo quy định của pháp luật về nhãn hiệu hoặc, ở một số nƣớc, đƣợc bảo hộ thông qua hành vi sử dụng làm nhãn hiệu trên thị trƣờng. Ngay cả khi nhãn hiệu đƣợc bảo hộ thông qua hành vi sử dụng nhãn hiệu, chủ sở hữu vẫn nên đăng ký để nhận đƣợc sự bảo hộ mạnh hơn đối với nhãn hiệu đó.
Để đƣợc bảo hộ, nhãn hiệu phải đảm bảo có tính phân biệt, mà tùy theo quy định pháp luật mỗi quốc gia sẽ có những yêu cầu cụ thể khác nhau, nhƣng nhìn chung, một nhãn hiệu đƣợc coi là có tính phân biệt khi: - Dấu hiệu đƣơng nhiên có tính phân biệt rõ ràng, hoặc - Dấu hiệu đó phải đạt đƣợc tính phân biệt thông qua việc sử dụng làm nhãn hiệu trên thị trƣờng, nhờ đó tạo ra ý nghĩa thứ cấp cho dấu hiệu. Đồng thời, dấu hiệu đó không thuộc trƣờng hợp bị từ chối dựa trên cơ sở đƣợc gọi chung là “cơ sở tuyệt đối”, bao gồm: tên gọi chung; từ ngữ có tính mô tả; dấu hiệu bị coi là lừa dối ngƣời tiêu dùng; dấu hiệu trái với trật tự công cộng và đạo đức; quốc kỳ, huy hiệu, dấu xác nhận chính thức và biểu tƣợng của quốc gia và các tổ chức quốc tế.net, Tổng quan về hệ thống Madrid về đăng ký quốc tế nhãn hiệu theo Thỏa ước Madrid và theo Nghị định thư Madrid 14 Đơn đăng ký bị từ chối dựa trên “cơ sở tƣơng đối” nếu nhãn hiệu xung đột với các quyền của nhãn hiệu đƣợc đăng ký trƣớc, khi hai nhãn hiệu trùng nhau, hoặc tƣơng tự đến mức gây nhầm lẫn cho ngƣời sử dụng. Một số cơ quan đăng ký nhãn hiệu kiểm tra sự xung đột với các nhãn hiệu đang đƣợc bảo hộ (kể cả các nhãn hiệu nổi tiếng không đăng ký) nhƣ là một phần của quy trình đăng ký, trong khi nhiều cơ quan đăng ký nhãn hiệu khác chỉ thực hiện việc này khi có bên thứ ba phản đối sau khi công bố nhãn hiệu [1]. Do vậy trƣớc khi nộp đơn đăng ký bảo hộ nhãn hiệu, doanh nghiệp cần chắc chắc đã thực hiện việc tra cứu một cách chính xác, nhằm đảm bảo nhãn hiệu mà mình định sử dụng hoặc một nhãn hiệu tƣơng tự chƣa đƣợc đăng ký bởi bất cứ doanh nghiệp nào cho một sản phẩm trùng hoặc tƣơng tự.
Phạm vi tra cứu không chỉ ở trong nƣớc mà nên tính đến cả những thị trƣờng xuất khẩu tiềm năng để tránh nguy cơ xâm phạm nhãn hiệu sau này. Hiện nay ở Việt Nam, việc tra cứu nhãn hiệu đã trở nên dễ dàng hơn thông qua các công cụ trực tuyến bao gồm: 1) Hệ thống tra cứu nhãn hiệu đăng ký quốc gia (IP Lib của NOIP) 2) Hệ thống tra cứu nhãn hiệu đăng ký quốc tế (WIPO MADRID MONITOR – tiền thân là WIPO ROMARIN) 3) Hệ thống tra cứu nhãn hiệu khu vực ASEAN (ASEAN TM View) 1. Quy trình đăng ký và hiệu lực của việc bảo hộ 1. Quy trình đăng ký nhãn hiệu Quy trình cụ thể về thủ tục đăng ký nhãn hiệu có thể khác nhau giữa các quốc gia, nhƣng về cơ bản tất cả các Cơ quan nhãn hiệu đều tuân thủ các bƣớc cơ bản nhƣ sau: 15 1) Đơn đăng ký Một đơn đăng ký nhãn hiệu cần đƣợc điền đầy đủ theo mẫu, cùng các tài liệu tối thiểu để mô tả nhãn hiệu theo quy định của pháp luật phải đƣợc nộp cho Cơ quan nhãn hiệu quốc gia.
“Một số cơ quan nhãn hiệu (ví dụ, của Hoa Kỳ và Canada) yêu cầu đệ trình bằng chứng sử dụng hoặc một tuyên bố của chủ sở hữu rằng họ có ý định sử dụng nhãn hiệu ngay tình trong thƣơng mại cho những mục đích ghi trong đơn đăng ký.