CHƯƠNG 1 MOT SO VAN DE LÝ LUẬN VE BẢO HỘ QUYEN TÁC GIÁ TRONG MOI TRUONG KY THUAT SO 1. Khái niệm, nội dung và đặc điểm của quyền tác giả 1. Khái niệm quyên tác giả Quyền tác giả là một một loại quyền sở hữu của một chủ thé pháp lý đối với đôi tượng là các tác phẩm văn hoc và nghệ thuật. Quyền tác giả cũng là một loại quyền sở hữu trí tuệ (Intellectual Property Rights) cũng giỗng như các loại quyền sở hữu trí tuệ khác như quyên đối với sáng chế, quyền đối với giải pháp hữu ích hay nhãn hiệu hàng hóa.
Các tác phẩm văn học, nghệ thuật là đối tượng của quyền tác giả bao gồm các tác phẩm văn học như bài báo, sách, truyện ., các tác phẩm nghệ thuật như bài hát, bản nhạc, bức tranh, ảnh, phim. Chủ thể của quyền tác giả là người sáng tạo, hoặc người sở hữu tác phẩm văn học, nghệ thuật. Với tư cách là một loại quyền sở hữu, quyền tác giả đem đến cho người sáng tạo, chủ sở hữu các tác phẩm văn học nghệ thuật các quyền pháp lý nhằm ngăn chặn hay cho phép những người khác sử dụng các tác phẩm sáng tạo của họ trong một khoảng thời gian nhất định. Nếu ai đó vi phạm quyền tác giả thì tác giả hoặc chủ sở hữu có thể kiện ra cơ quan có thấm quyên dé yêu cầu người vi phạm bồi thường, qua đó bảo vệ các lợi ích hợp pháp của mình.
Điều đặc biệt hơn, tác giả không can đăng ký dé thụ hưởng quyền tác giả mà chi cần thỏa mãn ba điều kiện. Thứ nhất, tác giả là người sáng tạo ra tác phẩm. Thứ hai, tác phẩm được thé hiện dưới một hình thức vật chất nhất định. Thứ ba, tác phẩm phải được thé hiện trên một lãnh thé ở đó bảo hộ quyền tác giả.
Như vậy, nếu một nguoi viết một bài báo hay ghi âm một bài hat và cho công bố ở một quốc gia bảo hộ quyên tác giả, ví dụ Việt Nam, thì người đó sẽ ngay lập tức có quyền tác giả đối với tác pham đó mà không cần đăng ky với bat kỳ cơ quan hay tô chức nào. Với quyền tác giả, một người có quyền đứng tên bài báo, cho phép người khác sao chép, chỉnh sửa bai báo và nhiều quyền pháp lý cụ thé khác. Người đó cũng có 9 thể dùng quyền tác giả để ngăn chặn người khác sao chép, chỉnh sửa. tác phẩm của mình.
Như vậy, có thể định nghĩa quyền tác giả là khả năng được pháp luật bảo hộ cho tác giả, chủ sở hữu tác phẩm độc quyền khai thác lợi ích vật chất và tinh thần từ các tác phẩm văn học, nghệ thuật do mình sáng tạo ra hoặc sở hữu. Vậy, nguyên do gì mà tác giả lại có quyền tác giả đối với tác phẩm văn học, nghệ thuật mà họ sáng tạo ra? Câu trả lời được nhiều người đưa ra là do lao dong’. Hoạt động sáng tạo mặc dù có thé xảy ra bat chợt trong một giây khắc lóe sáng của tài năng song trong phan lớn trường hợp là kết quả của một quá trình lao động của tác giả. Dé viết một tác phẩm văn học, nghiên cứu hoặc vẽ một bức tranh người sáng tác phải mat hàng tuần, thậm chí hàng thang, hang năm trời miệt mài lao động.
Ngay cả trong những trường hợp thời gian sáng tác là rất ngắn thì lao động sáng tạo vẫn được công nhận. Bên cạnh “lao động”, quyền tác giả còn được hình thành dựa trên lý thuyết “nguyên nhân — kết quả”. Không có người sáng tác thì sẽ không có tác phẩm văn học, nghệ thuật, do đó tác phẩm phải thuộc về người sáng tác. Nội dung của quyền tác giả Mặc dù quyền tác giả là “chủ quyền” của người sáng tạo hoặc sở hữu đối với sản phẩm của mình song đây chi là quyền trừu tượng.
Dé được bảo vệ thì quyền tác giả được cụ thể hóa thành các quyền pháp ly mà pháp luật quốc tế hoặc quốc gia quy định cho tác giả hoặc chủ sở hữu tác phẩm văn học, nghệ thuật, ví dụ tác giả có quyền đứng tên tác phẩm hay không, có quyền độc quyền chỉnh sửa, cho phép sao chụp tác phâm hay không. Trong thực tiễn, chính các quyền pháp lý cụ thể của quyền tác giả là đối tượng mà tòa án bảo vệ cho tác giả. Nói cách khác, thông qua việc bảo vệ các quyền pháp lý cụ thé mà quyên tác giả ' Xem Justin Hughes, The philosophy of intellectual property (Ly luận về quyên sở hữu tri tué), 77 Geo. 10 được bảo hộ.
Chính vì vậy số lượng và nội dung các quyền pháp lý cụ thé thé hiện phạm vi mà quyên tác giả được bảo hộ ở cấp quốc gia hoặc quốc tế. Pháp luật quốc gia và quốc tế hiện tại thường công nhận và bảo hộ nội dung quyền tác giả gồm hai nhóm quyền là quyền nhân thân (quyên tinh than) và quyền tài sản (quyền kinh tế)”: - Các quyên nhân thân của tác giả bao gồm quyên đặt tên cho tác phẩm, đứng tên tác pham, công bố tác phẩm, cho phép người khác công bố tác phẩm, sửa chữa hoặc không sửa chữa tác phẩm, cho người khác sửa chữa tác phẩm, không cho người khác sửa chữa tác phâm. Phần lớn các quyền nhân thân luôn gan với tác giả mà không thê chuyển giao được cho người khác, đó là các quyền nhân thân phi tài sản như quyền đứng tên tác giả, quyền đặt tên tác phẩm và quyền ngăn cam hay cho phép người khác sửa chữa tác phẩm. Các quyền nhân thân gắn liền với tài sản ví dụ quyền công bồ tác phẩm, có thé được chuyên giao cho người khác và thu lợi ích vật chất.
- Các quyên tài sản đối với tác phẩm văn học, nghệ thuật là các quyền mà người sáng tạo có để khai thác lợi ích vật chất do tác phẩm văn học, nghệ thuật mang lại. Quyền sao chép tác phẩm, quyền dịch tác phẩm hoặc làm tác phẩm phái sinh từ tác phẩm gốc là các quyền tai sản quan trọng nhất, tiếp theo đó là các quyền như biểu diễn, phân phối, nhập khẩu bản gốc hoặc bản sao của tác phẩm. Trong kỷ nguyên số hiện nay, pháp luật quốc tế và quốc gia thường công nhận thêm quyền truyền thông bản thân tác phẩm tới công chúng (communication to the public of their works’) thay vi chỉ có quyền truyền thông tới công chúng sự trình diễn tác phẩm (communication to the public of the performance of their works’). ? Luật sở hữu trí tuệ của Việt Nam (2005, sửa đổi, bố sung năm 2009) sử dụng thuật ngữ “quyền nhân thân” và “quyền tài sản”.
Công ước Berne (1886) sử dụng các thuật ngữ tương ứng là “quyên tinh than” và “quyền kinh tế”. > Điều 8, Hiệp định bản quyền của WIPO (WIPO Copyright Treaty). * Điểm ii, Khoản 1, Điều 11, Công ước Berne (1886). Đặc điểm của quyên tác giả Quyền tác giả là một loại quyền pháp lý, tức là nó được pháp luật quy định và được các cơ quan có thâm quyền bảo vệ.
Vi phạm đối với quyền tác giả đều bị coi là vi phạm pháp luật và đều có thé bị áp dụng chế tài dé khắc phục theo quy định của pháp luật. Ở đặc điểm này quyền tác giả cũng giống các quyền pháp lý khác. Tuy nhiên, so với các quyền pháp lý khác thì quyền tác giả có một số đặc điểm đặc trưng sau. Thứ nhất, quyền tác giả bảo vệ sự sáng tạo của tác giả đối với các sản phẩm trí tuệ vô hình.
Tác giả được hưởng quyền tác giả không chỉ bởi vi họ đã làm ra tác phâm mà bởi vì sự sáng tạo chứa đựng trong tác phẩm mà họ đã tạo ra. Một người chép lại hoặc đánh máy lại một cuốn sách của một tác giả khác cũng có thé gọi là đã tạo ra cuốn sách cụ thé đó song không thé có quyên tác giả đối với cuốn sách đó. Thậm chí hành vi này còn bị coi là đạo văn. Bởi lẽ những lời văn của cuốn sách, tức là nội dung cuốn sách, là do người khác nghĩ ra đầu tiên, đó là người đã sáng tạo ra cuốn sách và là tác giả đích thực của cuốn sách.
Đối tượng đã được sáng tạo ra ở đây, cuốn sách — đối tượng của quyền tác giả, là một sản phẩm trí tuệ vô hình chứ không phải hữu hình như cái bàn, cái ghé, cải xe máy, ô tô cụ thé. Ở đặc điểm này, quyền tác giả cũng giống với các quyền sở hữu trí tuệ khác như quyền đối với sáng chế, nhãn hiệu hàng hóa. Thứ hai, đối tượng của quyền tác giả là các tác phẩm được sáng tạo ra trong lĩnh vực văn học, nghệ thuật như âm nhạc, hội họa, văn học, điện ảnh. Ở khía cạnh này, quyên tác giả khác với các loại quyên sở hữu công nghiệp vốn có đối tượng là các sản phẩm trí tuệ được sáng tạo ra để ứng dụng trong công nghiệp và thương mại.
Các tác phẩm văn học, nghệ thuật được con người sáng tạo ra dé phục vụ nhu cau thưởng thức, giải tri. Có ít đối tượng của quyên tác giả có tính ứng dụng trong công nghiệp (ví dụ phần mềm máy tính). Trong khi đó, các đối tượng của quyền sở hữu công nghiệp như nhãn hiệu, sáng chế, kiểu dáng công nghiệp có tính ứng dụng và giá trị sinh lời cao trong thương mại và công 12 nghiệp. Sự khác biệt này có tác động rất lớn tới phương thức bảo vệ lợi ích có được từ quyền sở hữu trí tuệ.
Với quyền tác giả người ta quan tâm nhiều hơn tới quyền sao chép tác phẩm; với quyền sở hữu công nghiệp, người ta quan tâm nhiều hơn tới quyền được chuyền giao sản phẩm sở hữu công nghiệp. Thứ ba, quyền tac giả chỉ bảo hộ về hình thức thé hiện của ý tưởng, không bảo hộ bản thân ý tưởng. Đây cũng là đặc thù của quyên tác giả. Khi một cuốn sách được bảo hộ bởi quyền tác giả thì cái được bảo hộ là lời văn, cách hành văn của cuốn sách.
Bản thân nội dung câu truyện, cách xây dựng, bố cục của cốt truyệt là ý tưởng của cuốn sách, mặc dù là phần cốt lõi của cuốn sách, song không được bảo hộ. Điều đó có nghĩa là người khác có thể sử dụng cốt truyện như vậy, sử dụng tuyến nhân vật như vậy mà không vi phạm quyền tác giả. Chỉ khi nào sao chép y nguyên lời văn của tác phẩm thì khi đó mới bị coi là vi phạm quyền tác giả. Một ví dụ khác, một người nghĩ ra một phương thức kinh doanh mới rất có hiệu quả, đem lại thành công trong kinh doanh.
Người đó viết ra một cuốn sách để truyền bá ý tưởng của mình.