Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CÁCH MẠNG CÔNG NGHIỆP 4.0 VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN TÁC ĐỘNG ĐẾN LUẬT SỞ HỮU TRÍ TUỆ 1.1 Một số vấn đề lý luận cơ bản về cách mạng công nghiệp 4.0 và quyền sở hữu trí tuệ Khái niệm Cách mạng công nghiệp 4.0 (CMCN) đang được nhắc đến rất nhiều trong khoảng 5 năm gần đây. Ở một số quốc gia phát triển và đi đầu như Đức, Hoa Kỳ, Trung Quốc hiện nay đều đã đưa ra những kế hoạch, hành động chiến lược công nghệ cao đế đón đầu kỷ nguyên công nghệ mới trên toàn cầu. Trong giai đoạn bản lề của cuộc CMCN này, Việt Nam cũng đã có sự nhận diện được thể hiện sớm trong các văn kiện của Đảng, văn bản pháp luật của Nhà nước Việt Nam. Theo chỉ thị số 16/CT-TTG của Thủ tướng Chính phủ ngày 04/05/2017 về việc tăng cường năng lực tiếp cận cuộc CMCN 4.0 có viết “Cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ 4 với xu hướng phát triển dựa trên nền tảng tích hợp cao độ của hệ thống kết nối số hóa - vật lý - sinh học với sự đột phá của Internet vạn vật và Trí tuệ nhân tạo đang làm thay đổi căn bản nền sản xuất của thế giới.
Cách mạng công nghiệp lần thứ 4 với đặc điểm là tận dụng một cách triệt để sức mạnh lan tỏa của số hóa và công nghệ thông tin. Làn sóng công nghệ mới này đang diễn ra với tốc độ khác nhau tại các quốc gia trên thế giới, nhưng đang tạo ra tác động mạnh mẽ, ngày một gia tăng tới mọi mặt của đời sống kinh tế - xã hội, dẫn đến việc thay đổi phương thức và lực lượng sản xuất của xã hội”. Vậy Cách mạng công nghiệp 4.0 là gì và khái niệm này bắt nguồn từ đâu? Theo Gartner - công ty tư vấn và nghiên cứu thị trường hàng đầu thế giới, “Cách mạng công nghiệp 4.0” là một thuật ngữ xuất phát từ khái niệm “Industrie 4.0” trong một báo cáo của chính phủ Đức năm 2013 đề cập đến cụm từ này nhằm nói tới chiến lược công nghệ cao, điện toán hoá ngành sản xuất 12 mà không cần sự tham gia của con người, nghĩa là “Industrie 4.0” kết nối các hệ thống nhúng và cơ sở sản xuất thông minh để tạo ra sự hội tụ kỹ thuật số giữa Công nghiệp, Kinh doanh, chức năng và quy trình bên trong4. Ngoài ra, theo GS.Klaus Schwab, người sáng lập và chủ tịch điều hành Diễn đàn Kinh tế Thế Giới cho biết “Cách mạng công nghiệp đầu tiên sử dụng năng lượng nước và hơi nước để cơ giới hoá sản xuất.
Cuộc cách mạng lần thứ 2 diễn ra nhờ ứng dụng điện năng để sản xuất hàng loạt. Cuộc cách mạng lần thứ 3 sử dụng điện tử và công nghệ thông tin để tự động hoá sản xuất. Bây giờ, cuộc Cách mạng Công nghiệp lần thứ 4 đang nảy nở từ cuộc cách mạng lần 3, nó kết hợp các công nghệ lại với nhau, làm mờ ranh giới giữa vật lý, kỹ thuật số và sinh học”5 Bản chất của CMCN 4.0 là dựa trên nền tảng công nghệ số và tích hợp tất cả các công nghệ thông minh và sự tương tác của chúng trên các lĩnh vực vật lý, kỹ thuật số và sinh học để tối ưu hoá quy trình, phương thức sản xuất.0 nhấn mạnh vào những công nghệ đang và sẽ có tác động lớn nhất: - Về công nghệ có công nghệ in 3D, công nghệ sinh học, công nghệ vật liệu mới, công nghệ tự động hoá, người máy,. - Về tự động hoá và trao đổi dữ liệu có hệ thống mạng vật lý, mạng Internet kết nối vạn vật và điện toán đám mây.
- Về những lĩnh vực khác nhau khác như mã hoá chuỗi gen, công nghệ nano, năng lượng tái tạo và tính toán lượng tử.0 có tác động như thế nào đối với luật SHTT? Quyền SHTT ở Việt Nam bao gồm 3 lĩnh vực chính: quyền tác giả và các quyền liên quan đến quyền tác giả; quyền sở hữu công nghiệp (gồm: sáng chế, kiểu dáng công nghiệp, nhãn hiệu, tên thương mại, chỉ dẫn địa lý, bí mật kinh 4 Minh Khoa (2017), “Cách mạng công nghiệp 4.0 là gì?”, Báo Mới, 27/07/2017 17:22 [https://baomoi.com/cuoc_cach_mang_cong_nghiep_4_0_la_gi/c/22861841. 5 Khương Nha – Duy Tín (2017), “Cách mạng công nghiệp 4.vn, 29/05/2017 6:00 [https://news.vn/cach-mang-cong-nghiep-40-la-gi-post750267. 13 doanh, thiết kế bố trí mạch tích hợp bán dẫn, chống cạnh tranh không lành mạnh); quyền đối với giống cây trồng. Có thể thấy, hầu hết những lĩnh vực này đều chịu sự tác động mạnh mẽ từ những tiến bộ về khoa học và công nghệ trong cuộc CMCN 4.
Để hoà nhập và làm chủ tri thức mới trong kỉ nguyên về khoa học công nghệ mà xã hội đang dần phát sinh những thay đổi về cơ cấu, mô hình kinh tế, hệ thống quản lý nhà nước đòi hỏi phải cải cách hệ thống pháp luật quốc gia ở rất nhiều lĩnh vực như Hiến pháp, Dân sự, Lao động, Hành chính, Quyền con người,. trong đó có pháp luật về SHTT. Bởi pháp luật SHTT bảo hộ các thành quả sáng tạo của lao động trí tuệ, nên đây tất nhiên là lĩnh vực chịu sự tác động mạnh mẽ của tiến bộ khoa học, công nghệ. Với các công nghệ mới mang tính đột phá, cách mạng 4.0 đang đặt ra nhiều vấn đề pháp lý mới liên quan đến bảo hộ quyền SHTT đòi hỏi phải có sự nghiên cứu để đưa ra giải pháp điều chỉnh bằng pháp luật cho phù hợp nhằm đáp ứng mục tiêu khuyến khích sự đổi mới sáng tạo không ngừng, đồng thời bảo đảm cân bằng giữa lợi ích chủ thể sáng tạo và lợi ích của toàn xã hội6.2 Những lĩnh vực công nghệ chính của cách mạng công nghiệp 4.0 có ảnh hưởng lớn đến Sở hữu trí tuệ 1.1 Trí tuệ nhân tạo (AI) Trí tuệ nhân tạo (Artificial Intelligence – AI) có thể được định nghĩa như một ngành khoa học máy tính liên quan đến việc tự động hoá các hành vi thông minh.
Nói dễ hiểu AI chính là trí tuệ của máy móc được tạo ra bởi con người. Trí tuệ này có thể tư duy, học hỏi, suy nghĩ,. như trí tuệ con người nhưng xử lý dữ liệu ở mức độ rộng lớn hơn, quy mô hơn, hệ thống hơn, khoa học và nhanh hơn rất nhiều lần so với con người. AI có thể thực hiện các nhiệm vụ gắn 6 TS.
Nguyễn Bích Thảo (2018), “Cách mạng công nghiệp 4.0 và những vấn đề đặt ra đối với việc cải cách pháp luật sở hữu trí tuệ Việt Nam”, tr. 14 với hoạt động của con người như nhận thức thị giác; nhận dạng giọng nói, khuôn mặt, hình ảnh đến những việc yêu cầu chuyên môn như xử lý dữ liệu của bệnh nhân để đưa ra phác đồ điều trị, xử lý dữ liệu để tự học hỏi, khả năng trả lời các câu hỏi về chẩn đoán bệnh hay trả lời khách hàng về các sản phẩm của một công ty,.7 Với những sáng tạo mang tính đột phá, AI đang đưa thương mại điện tử, hoạt động mua bán hàng hoá của con người sang một chương mới trở nên dễ dàng và thuận lợi hơn rất nhiều. Giờ đây, thay vì xếp hàng nhiều giờ trong trung tâm thương mại hay các khu chợ, người tiêu dùng có thể chọn mua sản phẩm mà mình muốn mua tiện lợi ngay tại nhà chỉ với một cú click chuột. Những ứng dụng mua bán đang trở nên phổ biến khắp thế giới như Amazon, Alibaba hay ở Việt Nam là Lazada, Shopee, Tiki,.
Theo nghiên cứu Garner, đến năm 2020, 85% tương tác của khách hàng sẽ được xử lý mà không cần đến sự can thiệp của con người. Nếu như trước đây việc xử lý những khối dữ liệu khổng lồ đã khiến nhiều nhà khoa học chùn bước thì hiện nay AI đang cho phép họ tạo ra những đột phá, thông qua một thuật ngữ có tên gọi deep learning (học sâu). Đây là một phạm trù tập trung giải quyết các vấn đề liên quan đến mạng thần kinh nhân tạo nhằm nâng cấp các công nghệ như nhận diện giọng nói, đồ vật, tầm nhìn máy tính và xử lý ngôn ngữ tự nhiên8. Những ví dụ điển hình có thể kể đến như phần mềm nhận diện giọng nói của các trợ lý ảo của Google, trợ lý ảo Alexa của Amazon hay trợ lý ảo Siri của Apple giúp mọi thứ đều hoạt động bằng máy tính và kết quả không dựa vào yếu tố con người.
Ngoài ra trong đời sống hàng ngày, hệ thống điều khiển giao thông thông minh tại thành phố Hồ Chí Minh, 7 “Trí tuệ nhân tạo là gì?”, Khoahoc.tv, 30/10/2017 [http://khoahoc.tv/tri-tue-nhan-tao-la-gi-ai-artificial-intelligence-la-gi-80106]. 8 Hà Uyên (2017), “Đế chế trí tuệ nhân tạo trong cuộc cách mạng công nghiệp 4.0”, Eraweb, 27/10/2017 [https://eraweb.co/blog/tri-tue-nhan-tao-va-cach-mang-cong-nghiep-4-0. 15 y tế thông minh, phòng chống gian lận, tiết kiệm năng lượng,. đều là những ứng dụng của trí tuệ nhân tạo.
Để nắm bắt được sự phát triển của AI điều đầu tiên là tăng cường nhận thức cho các doanh nghiệp, nhà trường, đơn vị nghiên cứu ví dụ như tập đoàn FPT hay FPT.AI, Viettel cũng đẩy mạnh những nghiên cứu và cho ra đời những giải pháp Chính phủ điện tử, quản lí giáo dục (SMAS), quản lý và đôn đốc bán hàng cho chuỗi phân phối (DMS.One), hệ thống công tơ điện tử một pha hộ gia đình (SMMS.One), hệ thống văn phòng điện tử (Voffice),… Tổ hợp giáo dục trực tuyến lớn nhất Việt Nam cũng khởi động Topica AI Lab với mong muốn đưa những ý tưởng phát triển sản phẩm ứng dụng AI thực sự đi vào đời sống,… Có thể kể đến vài cái tên khác với những nghiên cứu liên quan đến ngành này như: VNG, VC Corp, Viện công nghệ thông tin IOIA,…9 Về phía các cơ sở đào tạo, Đại học Bách Khoa, Đại học Công nghệ, Đại học Khoa học tự nhiên đều đang là những cái nôi ươm nhiều ý tưởng trong lĩnh vực này. Nhóm nghiên cứu của phó giáo sư, Tiến sỹ Phan Xuân Hiếu, Đại học công nghệ Hà Nội đã ra mắt trợ lý ảo – VAV với hơn 160 nghìn lượt tải về. Ứng dụng Trợ lý ảo cho phép người dùng có một trợ lý mà không phải trả lương. Trợ lý ảo này có thể tự động gọi xe tắc xi, tự đồng tìm kiếm phòng khám, đặt lịch bác sỹ, gọi điện thoại cho người thân,… và vô vàn ứng dụng khác10 Một dự án AI khá thú vị khác là của tiến sỹ Nguyễn Tuấn Đức cùng các cộng sự tại Alt Việt Nam.
Tiến sỹ Đức cho biết nhóm của ông đang phát triển một chatbot thay thế con người làm một số công việc như trả lời điện thoại, email, đặt lịch làm việc. Chatbot này được sử dụng cho các dịch vụ hỗ trợ khách hàng. Đặc biệt, nhóm của tiến sỹ Đức đang có ý định xây dựng “hiện thân ảo” của 9 Jenny Nguyễn (2017), “Việt Nam trong làn sóng trí tuệ nhân tạo”, 28/04/2017 [https://tech.