phần mở đầu, kết luận, các công trình công bố của tác giả và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung luận án được cấu trúc thành 4 chương 13 tiết. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN CMCN 4.0 và vấn đề QHSX đang là một trong những vấn đề cơ bản, cốt lõi của sự phát triển xã hội. Cho đến nay, đã có nhiều công trình nghiên cứu về vấn đề này. Liên quan đến nội dung của luận án, tác giả đã chia các công trình được tổng quan thành hai nhóm lớn chủ yếu.
Các công trình nghiên cứu lý luận về sự tác động của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư đến quan hệ sản xuất 1. Tình hình nghiên cứu liên quan đến lý luận về cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư Cuộc CMCN 4.0 ra đời trên nền tảng cuộc CMCN lần thứ ba, cộng hưởng với nó, tạo nên những sự biến đổi mạnh mẽ, cả về lượng, lẫn về chất, cả về tốc độ cũng như quy mô và độ sâu. Nhân loại đã và đang tiến tới cuộc CMCN 4.0, sự ra đời, khái niệm, các ưu thế lớn và sự tác động của cuộc CMCN 4.0 là những vấn đề được nhiều học giả trong và ngoài nước quan tâm nghiên cứu và là chủ đề được đưa ra trao đổi, bàn luận trong nhiều hội thảo, hội nghị trong nước và quốc tế. Trước hết phải kể đến cuốn Tổng luận Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư [16] do Cục Thông tin KH&CN Quốc gia (2016) biên soạn, bao gồm những nghiên cứu góp phần đem lại cách nhìn toàn diện hơn về cuộc CMCN 4.
Công trình đã đi từ quá trình định hình khái niệm, các động lực của cuộc CMCN 4.0, những thách thức, những cơ hội và những tác động của nó đối với chính phủ, doanh nghiệp, người dân cũng như chiến lược và chính sách của một số nước trong cuộc cách mạng này. Công trình đã kế thừa định nghĩa về cuộc CMCN 4.0 được đưa ra bởi GS. Klaus Schwab rằng: cuộc CMCN 4.0 là “một cụm thuật ngữ cho các công nghệ và khái niệm của tổ chức trong chuỗi giá trị” đi cùng với các hệ thống vật lí không gian ảo, Internet vạn vật và internet của các dịch vụ [16, tr. Bản chất của cuộc CMCN 4.0 là dựa trên nền tảng công nghệ số và tích hợp tất cả các công nghệ thông minh để tối ưu hóa quy trình, phương thức sản xuất; nhấn mạnh những công nghệ đang và sẽ có tác động lớn nhất là công nghệ in 3D, công nghệ sinh học, công nghệ vật liệu mới, công nghệ tự động hóa, người máy, … Đặc biệt, các tác giả đã nhận diện những tác động của cuộc CMCN 4.0 đến việc làm, sự phân hóa trong thị trường lao động.
Khi tự động hóa thay thế con người trong toàn bộ nền kinh tế, người lao động sẽ bị dư thừa và điều đó làm xa hơn khoảng cách giữa lợi nhuận so với đồng vốn và lợi nhuận so với sức lao động. Mặt khác, xét về 7 tổng thể, “các công việc an toàn và thu nhập cao hơn có thể gia tăng sau khi công nghệ thay thế dần con người” [16, tr. Nhưng nó đe dọa loại bỏ những lao động có kỹ năng thấp và một số công việc liên quan đến hành chính văn phòng. Đồng thời, nhóm tác giả cũng đưa ra những khuyến nghị chính sách cho Việt Nam ứng phó với những tác động loại này.
Như vậy, những nội dung nghiên cứu trong Tổng luận đã bao quát nhiều nội dung về cuộc CMCN 4. Các quan điểm về quá trình định hình, khái niệm, bản chất cuộc CMCN 4.0, sự tác động của cuộc cách mạng này tới vấn đề việc làm và phân hóa lao động, những khuyến nghị chính sách sẽ được luận án tính đến và tiếp tục làm rõ hơn. Bài viết Một số vấn đề triết học của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư [47] của tác giả Nguyễn Hùng Hậu (2017) đã khái quát, định hình và đưa ra những biểu hiện của cuộc CMCN 4. Đồng thời, tác giả cũng chỉ ra một số hậu quả của CMCN 4.
Cuộc cách mạng này sẽ gây ra nguy cơ tiềm ẩn phá vỡ sự cân bằng của thị trường lao động khi robot và tự động hóa được áp dụng phổ biến sẽ làm tăng lượng lao động dư thừa; khoảng cách giàu nghèo sẽ ngày càng doãng ra giữa những người sở hữu vốn tài chính và vốn tri thức (các nhà sáng chế, cổ đông và nhà đầu tư) với những người chỉ có sức lao động. Điều đó có thể khiến thu nhập của số đông dân cư tại các nước đang phát triển sụt giảm khi nhu cầu nhân lực trình độ cao tăng, trong khi nhu cầu nhân lực phổ thông giảm mạnh… Đây là những thực tế quan trọng, cần thiết để luận án nghiên cứu sâu sắc hơn về cuộc CMCN 4. Công trình Việt Nam với cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư [8] của tác giả Nguyễn Văn Bình (2017) đã khái quát, hệ thống hóa được một số nội dung cơ bản của cuộc CMCN 4.0; công trình giới thiệu những chính sách, cách tiếp cận của các quốc gia trên thế giới về cuộc cách mạng này; đã phân tích sự tác động của cuộc CMCN 4.0 tới những lĩnh vực, những ngành nghề cụ thể của Việt Nam; dự báo những thuận lợi, rủi ro, thách thức mà cuộc cách mạng lần thứ tư có thể mang lại; đề xuất những chính sách, biện pháp để phát huy những giá trị của cuộc cách mạng này, khắc phục và hạn chế những nguy cơ tiềm tàng rủi ro có thể xảy ra. Công trình Cách mạng công nghiệp lần thứ tư thời cơ và thách thức đối với Việt Nam [53] (Kỷ yếu Hội thảo ngày 10/05/2017) do Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh tổ chức, Nguyễn Xuân Thắng (chủ biên)) là tập hợp các tham luận của nhiều nhà khoa học, chuyên gia và các học giả trong nước quan tâm đến 8 cuộc CMCN 4.
Mặc dù, mục đích, nhiệm vụ, hướng nghiên cứu của các tác giả là khác nhau, song các bài này đã khái quát được những vấn đề cơ bản nhất của cuộc CMCN 4.0, từ khái niệm, bản chất, động lực, xu hướng, thời cơ, thách thức và sự tác động của cuộc cách mạng này đến nền kinh tế, xã hội, giáo dục và quản trị Nhà nước. Có thể kể đến một số bài tiêu biểu trong cuốn Kỷ yếu tiếp cận dưới góc độ triết học là: Đinh Văn Thụy với Cách mạng công nghiệp lần thứ tư và hệ quả triết học của nó, Đoàn Xuân Thủy với Tác động của cách mạng công nghiệp lần thứ tư đến quan hệ sản xuất,… đây cũng là những bài có liên quan trực tiếp đến đề tài luận án. Trong cuốn sách Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư [91], tác giả Klaus Schwab (2018) đã nghiên cứu và làm sáng tỏ nhiều vấn đề khác nhau, tiêu biểu trong đó là những nội dung sau đây: Thứ nhất, tác giả khẳng định CMCN 4.0 là một khái niệm dùng để chỉ một loạt các công nghệ tự động hóa, trao đổi dữ liệu và chế tạo hiện đại,… Thứ hai, tác giả phân tích bối cảnh lịch sử ra đời cuộc CMCN 4.0 và những thay đổi sâu sắc mang tính hệ thống do nó gây ra. Thứ ba, tác giả khẳng định, bên cạnh những cơ hội, những giá trị tích cực mà cuộc CMCN 4.0 đem lại là những thách thức buộc cả nhân loại sẽ phải đối mặt.
Ông viết: “Cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 sẽ tạo ra nhiều lợi ích to lớn và cũng chừng đó thách thức. Mối lo ngại đặc biệt là ở sự bất bình đẳng đang ngày càng trở nên trầm trọng hơn. Những thách thức đặt ra bởi sự gia tăng bất bình đẳng rất khó định lượng bởi vì phần lớn chúng ta vừa là người tiêu dùng vừa là nhà sản xuất. Do vậy, đổi mới và sự phá vỡ cấu trúc cũ của sản xuất, sẽ ảnh hưởng theo cả hai chiều tích cực và tiêu cực đến mức sống và phúc lợi của chúng ta.
Tác giả cho rằng, con người khó có thể tránh khỏi thực tế đổ vỡ do những tác động đó, nhưng không có nghĩa là con người bất lực khi đối diện với nó. Trách nhiệm của con người là phải đảm bảo, phải thiết lập được tập hợp các giá trị chung để định hướng các chính sách và chủ động thay đổi để biến cuộc CMCN 4.0 trở thành cơ hội đối với tất cả mọi người. Thứ tư, tác giả chỉ ra những nhân tố thúc đẩy, những xu thế lớn, điểm bùng phát và sự tác động của cuộc cách mạng này tới tất cả cả các lĩnh vực, khu vực cũng như toàn cầu. Đối với nền kinh tế, tác giả đặc biệt nhấn mạnh rằng: “Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư sẽ có một tác động rất lớn và đa diện tới nền kinh tế toàn cầu.
Tuy nhiên, mặc dù công nghệ có những tác động tích cực đối với 9 tăng trưởng kinh tế, nhưng vẫn cần chỉ ra những tác động tiêu cực của nó, ít nhất là trong ngắn hạn, đối với thị trường lao động” [91, tr. Tác giả cho rằng sự thay thế lao động là một trong những xu hướng tất yếu, trong đó nhiều loại hình công việc khác nhau, đặc biệt là những công việc có liên quan đến lao động chân tay vận hành máy móc và đòi hỏi tính chính xác cao, đã được cơ giới hóa và tự động hóa. Nhiều công việc khác sẽ nối tiếp, bởi vì sức mạnh máy tính cũng đang tiếp tục phát triển theo cấp số nhân. Nhiều công việc khác sẽ được tự động hóa một phần hoặc hoàn toàn.
Tuy nhiên, tác giả cũng dự báo nam giới và nữ giới sẽ chịu ảnh hưởng khác nhau trước những nguy cơ, thách thức về việc làm do CMCN 4. Điều đó càng làm trầm trọng hơn sự bất bình đẳng giới. Thứ năm, tác giả chỉ ra sự tác động đến doanh nghiệp, quốc gia, toàn cầu và toàn xã hội, cũng như là cá nhân từng người về luân lý, đạo đức và dự định những con đường phía trước trên cơ sở dự báo quy mô, tốc độ, những biến đổi tạo ra trên những điểm bùng phát công nghệ và thời gian dự kiến nó xuất hiện trên thực tế. Có thể nói, cuốn sách của tác giả là một công trình khoa học công phu căn bản, cung cấp những vấn đề lý luận rất quan trọng và mới mẻ về cuộc CMCN 4.0, đưa ra những dự báo về sự thay đổi có hệ thống trên mọi phương diện của đời sống xã hội dưới sự tác động của cuộc cách mạng này.
Kết quả nghiên cứu của công trình sẽ được luận án kế thừa ở những khái niệm, định nghĩa, những luận điểm quan trọng về sự tác động của cuộc CMCN 4.