Chương 1: Một số vấn đề cơ bản về hoạt động đầu tư của bảo hiểm xã hội. Chương 2: Thực trạng hoạt động đầu tư của Bảo hiểm xã hội Việt Nam. Chương 3: Định hướng và giải pháp phát triển hoạt động đầu tư tại Bảo hiểm xã hội Việt Nam. 4 CHƢƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ HOẠT ĐỘNG ĐẦU TƢ CỦA BẢO HIỂM XÃ HỘI 1.1 TỔNG QUAN VỀ QUỸ BẢO HIỂM XÃ HỘI 1.1 Khái quát về Bảo hiểm xã hội Bảo hiểm xã hội xuất hiện khá sớm và phát triển theo quá trình phát triển của xã hội.
Năm 1883, ở nước Phổ (Cộng hoà Liên bang Đức ngày nay) đã ban hành luật bảo hiểm ốm đau đầu tiên trên thế giới, đánh dấu sự ra đời của BHXH. Bảo hiểm xã hội lần lượt xuất hiện ở các nước dưới mức độ khác nhau, nhưng cùng chung mục đích là đảm bảo đời sống cho người lao động và gia đình họ. Có thể đưa ra khái niệm về BHXH như sau: BHXH là sự đảm bảo thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập đối với người lao động khi họ gặp phải những biến cố rủi ro làm giảm hoặc mất khả năng lao động hoặc mất việc làm, bằng cách hình thành và sử dụng một quỹ tài chính tập trung do sự đóng góp của người sử dụng lao động, người lao động và sự bảo trợ của Nhà nước, nhằm đảm bảo an toàn đời sống cho người lao động và cho gia đình họ, góp phần bảo đảm an toàn xã hội. BHXH ra đời, tồn tại và phát triển là một nhu cầu khách quan.
Nền kinh tế hàng hóa càng phát triển, việc thuê mướn lao động trở nên phổ biến thì càng đòi hỏi sự phát triển và đa dạng của BHXH. Nền kinh tế hàng hóa phát triển là nền tảng, là cơ sở của BHXH. BHXH được hình thành trên cơ sở quan hệ lao động, giữa các bên cùng tham gia và được hưởng BHXH. Nhà nước ban hành các chế độ, chính sách BHXH, tổ chức ra cơ quan chuyên trách, thực hiện nhiệm vụ quản lý hoạt động sự nghiệp BHXH.
Chủ sử dụng và người lao động có trách nhiệm đóng góp để hình thành quỹ BHXH. Người lao động (bên được BHXH) và gia đình của họ được cung cấp tài chính từ quỹ BHXH khi họ có đủ 5 điều kiện theo chế độ BHXH quy định. Đó chính là mối quan hệ của các bên tham gia BHXH. Phân phối trong BHXH là phân phối không đều, nghĩa là không phải ai tham gia BHXH cũng được phân phối với số tiền giống nhau.
Phân phối trong BHXH vừa mang tính bồi hoàn vừa không mang tính bồi hoàn. Những biến cố xảy ra mang tính tất nhiên đối với con người là thai sản (đối với lao động nữ), tuổi già và chết, trong trường hợp này, BHXH phân phối mang tính bồi hoàn vì người lao động đóng BHXH chắc chắn được hưởng khoản trợ cấp đó. Còn trợ cấp do những biến cố làm giảm hoặc mất khả năng lao động, mất việc làm, những rủi ro xảy ra trái ngược với ý muốn của con người như ốm đau, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, là sự phân phối mang tính không bồi hoàn; có nghĩa là chỉ khi nào người lao động gặp phải tổn thất do ốm đau, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp. thì mới được hưởng khoản trợ cấp đó.
BHXH hoạt động theo nguyên tắc “cộng đồng - lấy số đông bù cho số ít” tức là dùng số tiền đóng góp nhỏ của số đông người tham gia BHXH để bù đắp, chia sẻ cho một số ít người với số tiền lớn hơn so với số đóng góp của từng người, khi họ gặp phải những biến cố rủi ro gây tổn thất. Hoạt động BHXH là một loại hoạt động dịch vụ công, mang tính xã hội cao; lấy hiệu quả xã hội làm mục tiêu hoạt động. Hoạt động BHXH là quá trình tổ chức, triển khai thực hiện các chế độ, chính sách BHXH của tổ chức quản lý sự nghiệp BHXH đối với người lao động tham gia và hưởng các chế độ BHXH. Trong đời sống kinh tế - xã hội, BHXH đóng vai trò to lớn được thể hiện trên các mặt sau: - BHXH góp phần ổn định đời sống của người tham gia BHXH, đảm bảo an toàn xã hội.
- BHXH góp phần thực hiện công bằng xã hội. Phân phối trong BHXH là sự chuyển dịch thu nhập mang tính xã hội, là sự phân phối lại giữa những 6 người có thu nhập cao, thấp khác nhau theo xu hướng có lợi cho những người có thu nhập thấp; là sự chuyển dịch thu nhập của những người khỏe mạnh, may mắn có việc làm ổn định cho những người ốm, yếu, gặp phải những biến cố rủi ro trong lao động sản xuất và trong cuộc sống. - BHXH góp phần phòng tránh và hạn chế tổn thất, đảm bảo an toàn cho sản xuất và đời sống xã hội của con người. - BHXH còn làm cho mối quan hệ giữa người lao động, người sử dụng lao động và nhà nước ngày càng gắn bó.
- BHXH góp phần thúc đẩy tăng trưởng và phát triển kinh tế của đất nước. Quỹ BHXH thiết kế theo mô hình tồn tích thì luôn luôn có số dư tạm thời nhàn rỗi rất lớn. Đây chính là một nguồn vốn lớn để đầu tư phát triển kinh tế của đất nước.2 Sự cần thiết quỹ bảo hiểm xã hội Hoạt động của BHXH nhằm mục đích bảo đảm cuộc sống an lành, ấm no và hạnh phúc của con người. BHXH luôn luôn theo suốt cả cuộc đời người lao động, từ lúc còn trong bụng mẹ được hưởng chế độ trợ cấp thai sản; đến khi trưởng thành là người lao động được hưởng trợ cấp ốm đau, tai nạn lao động, thất nghiệp; lúc tuổi già được hưởng trợ cấp hưu trí và đến khi qua đời được BHXH lo toan chu đáo tiền mai táng phí, tiền tử tuất.
Song muốn thực hiện được các chế độ chính sách BHXH để phục vụ lợi ích của con người, BHXH cần phải có một quỹ do các bên tham gia BHXH đóng góp. Đó là người lao động và chủ sử dụng lao động phải đóng góp BHXH theo quy định, Nhà nước đóng và hỗ trợ một phần để người lao động được hưởng các chế độ BHXH trong suốt cuộc đời. Quỹ BHXH là một quỹ tiền tệ tập trung, được hình thành từ đóng góp của các bên tham gia BHXH và các nguồn thu khác, được sử dụng để bù đắp, hoặc thay thế thu nhập cho người tham gia bảo hiểm khi họ gặp phải những biến cố rủi ro làm suy giảm sức khoẻ, mất khả năng lao động, mất việc làm, 7 chết; nhằm ổn định đời sống cho họ và gia đình họ, góp phần đảm bảo an toàn xã hội và phát triển kinh tế của đất nước.3 Nguồn thu và chi của BHXH Quỹ BHXH được hình thành từ các nguồn sau đây: - Người sử dụng lao động đóng góp - Người lao động đóng góp - Hỗ trợ của Nhà nước - Các nguồn khác như: Cá nhân và các tổ chức từ thiện ủng hộ, lãi do đầu tư phần quỹ nhàn rỗi, tiền phạt do đóng BHXH chậm. Quỹ BHXH được hỗ trợ từ NSNN là trách nhiệm của Nhà nước.
Bởi vì, trước hết các luật lệ về BHXH của Nhà nước sẽ là những chuẩn mực về pháp lý mà cả giới chủ và giới thợ đều phải tuân theo. BHXH là một công cụ quan trọng trong tay Nhà nước nhằm thực hiện chính sách phân phối lại thu nhập trong xã hội góp phần ổn định xã hội, đảm bảo quyền lợi cho người lao động. Mặt khác, Nhà nước hỗ trợ cho quỹ khi quỹ BHXH mất cân đối không đáp ứng được khả năng chi trả và làm chỗ dựa để đảm bảo cho hoạt động BHXH chắc chắn và ổn định. Người chủ sử dụng lao động đóng góp vào quỹ BHXH vừa là trách nhiệm, vừa là quyền lợi.
Những khoản chi trả từ quỹ BHXH sẽ làm giảm một phần gánh nặng tài chính cho họ. Đồng thời góp phần giảm bớt tình trạng tranh chấp, tạo ra sự bình đẳng trong quan hệ chủ - thợ. Người lao động phải có trách nhiệm đóng góp một phần thu nhập vào quỹ BHXH như một khoản tiết kiệm để giải quyết những khó khăn về tài chính của mình khi gặp rủi ro. Mỗi chế độ BHXH có một loại phí riêng hoặc có thể tổng hợp chung tất cả các loại chế độ.
Nếu ở trong hệ thống BHXH do Nhà nước thành lập và sự tham gia là bắt buộc thì phí BHXH toàn phần phải đóng góp sẽ bao gồm phí thuần tuý (là phần phí phải đóng góp để người lao động được hưởng các chế 8 độ đã xác định), chi phí quản lý, khoản dự phòng. Còn trong hệ thống BHXH do tư nhân và các tổ chức xã hội thành lập theo pháp luật và có sự bảo trợ của Nhà nước, để bảo vệ cho những người không ở trong hệ thống bảo hiểm của Nhà nước với nguyên tắc tự nguyện thì phí BHXH toàn phần sẽ có cả lãi định mức cho tổ chức BHXH. Mức đóng góp hàng tháng của các bên tham gia BHXH cho người lao động được gọi là phí BHXH. Về mức đóng góp BHXH, do Nhà nước quy định.
Cân bằng thu- chi là nguyên tắc hoạt động của quỹ BHXH. Để đảm bảo quỹ BHXH hạch toán độc lập và cân đối được thu - chi trong quá trình hoạt động thì phải xem xét đến yếu tố phí BHXH. Trong thực tế, việc tính phí BHXH là một nghiệp vụ chuyên sâu của cơ quan quản lý BHXH. Khi tính phí BHXH có thể dựa trên căn cứ khác nhau: - Dựa vào tiền lương và thang bảng lương để xác định mức trợ cấp BHXH từ đó là cơ sở xác định mức đóng BHXH.
- Quy định mức phí BHXH trước rồi từ đó xác định mức hưởng sau. - Dựa vào nhu cầu khách quan của người lao động để xác định mức hưởng, rồi từ mức hưởng BHXH này có thể xác định được mức phí BHXH. Khi xác định phí BHXH vẫn phải đảm bảo các nguyên tắc cân bằng thu chi. Mức phí xác định phải được cân đối với mức hưởng, với nhu cầu BHXH và điều chỉnh sao cho tối ưu nhất.
Quỹ BHXH được sử dụng chủ yếu cho các mục đích sau đây: + Chi trợ cấp cho các chế độ BHXH. + Chi phí cho sự nghiệp quản lý BHXH. + Chi phí cho hoạt động đầu tư. Trong ba nội dung nêu trên thì chi trả trợ cấp cho các chế độ BHXH là lớn nhất và quan trọng nhất.
Khoản chi này được thực hiện theo luật định và phụ thuộc vào phạm vi trợ cấp của từng hệ thống BHXH. Về nguyên tắc, thu 9 trước chi sau.